Intervistë me romancierin amerikan Norman Mailer*

Intervistë me romancierin amerikan Norman Mailer*

[Botuar në shqip në Mehr licht!. – Nr. 41, , nëntor, 2011, f. 382 – 408]

Nga Andrew O’Hagan

 

Norman Mailer, bashkë me shkrimtarët Truman Capote, Joan Didion, Hunter S. Thompson, John McPhee dhe Tom Wolfe konsiderohet si një nga prurësit e letërsisë jo fiksion, një gjini letrare që ndonjëherë është quajtur “Gazetari e re”. Pak shkrimtarë amerikanë e kanë zhvilluar karrierën e tyre në kudhrën e vështrimit të publikut dhe për aq kohë të gjatë; askush (veç Edgar Allan Poe-s) është lavdëruar dhe sharë në mënyrë aq sistematike. Mailer-i ka shkruar 39 libra (përfshi këtu 11 romane), ka shkruar pjesë teatrale (dhe i ka ngjitur në skenë), skenarë filmash, poezi, ka provuar të gjitha llojet e prozës, përfshi dhe disa lloje që i shpiku vetë. Po të duam të kujtojmë “gazetarinë e re”, nuk mund të mos përmendim artikujt e botuar në gazetën “Esquire” në vitet ’60, si dhe esetë dhe reportazhet politike. Ka qenë reporter gjatë gjashtë kuvendeve politike në Amerikë, ka marrë pjesë në simpoziume, është shfaqur si referues për qindra herë në kampuset universitare, ka qenë përfshirë në sherre me grushte në vende të ndryshme, ka jetuar një jetë energjike në New York, Provincetown, Massachusetts, vendbanimi i tij aktual. Pasionet, grindjet, ngatërresat, daljet në gjyq janë pa fund, të njohura dhe komplekse. I martuar prej afro një çerek shekulli me Norris Church, ka lënë pas pesë martesa të mëparshme dhe ka nëntë fëmijë. Mjaft i fuqishëm në radio dhe në emisione televizive, është shkrimtari i intervistuar më shumë se çdo shkrimtar tjetër ndonjëherë. Pa marrë asnjë shpërblim, ka qenë këshilltar i disa presidentëve të Amerikës, ka konkurruar për postin e kryetarit të bashkisë së New York-ut, ka qenë president i organizatë së shkrimtarëve P.E.N., ka fituar pothuaj të gjithë çmimet letrare në botë, veç çmimit Nobel.

Lindni në Long Branch, New Jersey, më 1923, por u rrit në Brooklyn. U diplomua në Boys High School më 1913. Vitin që ushtria gjermane pushtoi Poloninë u fut në Harvard. U diplomua inxhinier me përfundime të shkëlqyera më 1943 dhe më 1944 u rekrutua në ushtri. Shërbeu si pushkatar në Pacifikun jugor dhe shkroi librin best-seller The Naked and the dead (1948), bazuar në përvojat e veta. Pas një periudhe kur punoi si skenarist në Hollywood, botoi dy romane të tjera: Barbary Shore 1951), një roman për Luftën e Ftohtë, dhe The Deer Park (1955), një roman për Hollywood-in që fliste për integritetin artistik. Më 1959 botoi Advertisements for Myself, një pasqyrë e punës së mëparshme dhe e planeve ambicioze për të ardhmen. Mes viteve 1962-1972 botoi 17 libra, nga të cilët pesë prej tyre u kualifikuan për National Book Award në katër kategori të ndryshme. Në këtë periudhë, më 1965 boti dhe romanin Një ëndërr amerikane (An American Dream), i cili është përkthyer edhe në shqip. The Armies of the Night (1968), një rrëfim jo fiksion mbi marshimin kundër luftës së Vietnamit në Pentagon, fitoi National Book Award, Çmimin Pulitzer dhe një nga çmimet Polk. Vazhdoi me Of a Fire on the Moon (1971), një studim i kujdesshëm i nisjes së anijes kozmike Apollo 11 drejt hënës dhe me The Prisoner of Sex (1971), një përgjigje ndaj lëvizjes së grave për liri. Vrulli i punës u ul në mes të viteve ’70, teksa punonte për një roman, ngjarjet e të cilit zhvilloheshin në Egjiptin e treqind mijë viteve të shkuara, i titulluar Ancient Evenings, libër i botuar një dekadë më vonë, më 1983. Çmimin e dytë Pulitzer e mori me librin best-seller The Executioner’s Song (1979), një libër prej 1 000 faqesh, kronikë e jetës dhe e vdekjes së kriminelit nga Utah, Gary Gilmore. Në vitet ’90 botoi Harlot’s Ghost, pjesa e parë e një romani që flet për shërbimin e CIA-s, plot me rrëfenja të vërteta mbi Pablo Picasso-n dhe Lee Harvey Oswald, si dhe romanin The Gospel According to the Son, një përsëritje e katër ungjijve në vetën e parë. E mbylli dekadën me një retrospektivë të punës së tij voluminoze me The Tim of our Time (1998). Norman Mailer ndërroi jetë në vitin 2010.

 

 

Andrew O’Hagan

Dwight MacDonald dikur e quajti Provincetown-in “Eighth Street by the Sea” (“Rruga e Tetë pranë Detit”). Sa kohë keni që vini këtu?

 

Norman Mailer

Erdha këtu për herë të parë kur isha pothuaj nëntëmbëdhjetë vjeç. Në atë kohë po jetoja një histori dashurie me një vajzë, me të cilën dhe u martova më pas, me Beatrice Silverman-in, gruan time të parë. Patëm vendosur të shkonim diku për të kaluar fundjavën. Ajo kishte dëgjuar për këtë qytezën e këndshme në skaj të Cape Cod-it. Duhet të ishte viti 1942 ose ’43. Rashë menjëherë në dashuri me këtë vend. Në atë kohë ekzistonte një frikë e madhe se mos nazistët zbarkonin në breg – kemi më shumë se dyzet milje breg të hapur këtu. Prandaj në qytezë nuk ndizeshin dritat. Të ecje natën në rrugë ishte si të ktheheshe pas në të shkuarën koloniale të Amerikës. Gjatë gjithë luftës vazhdoja t’i shkruaja sime shoqeje se gjëja e parë që duhej të bënim sapo të kthehesha – nëse dhe kur të kthehesha – ishte të shkonim në Provincetown.

 

Dhe filluat të shkruanit këtu romanin The Naked and the Dead?

U lirova nga ushtria në maj të ’46-tës dhe erdhëm këtu në korrik. E fillova librin në korrik, ndoshta në fund të korrikut. Fillova të shkruaja në një shtëpi pushimi me qira buzë detit, në Truro. Zakonisht më duhen sindonja dy javë për t’u nxehur, para se të filloj librin.

 

Kishit mbajtur shënime?

Gjithmonë bëj shumë shënime përpara se të filloj. Zakonisht lexoj shumë materiale që lidhen me çështjet e trajtura në libër, mendoj gjerë e gjatë për to. Tani më duhet gjysmë viti për t’ia filluar shkrimit të një romani. Më duket se m’u deshën disa javë për The Naked and the Dead, sepse isha i ri, i mbushur me librin dhe me luftën. Nuk kisha nevojë të gërmoja më parë – e kisha gjithçka në kokë. Gjatë asaj vere që ndenja këtu shkrova pothuaj dyqind faqe.

 

Dhe e dinit se ia vlente?

Herë më dukej punë e mrekullueshme, herë mendoja: “Oh, ti s’di të shkruash”. Nuk merrja erë nga stili ato kohë – kisha aq njohuri mbi letërsinë e mirë. Mbrëmë, kur po hanim darkë, folëm për Theodore Dreiser-in. Pak a shumë ramë në një mendje se stili nuk ishte arma më e fortë e tij, megjithatë, ai kishte diçka më të mirë se stili. Dreiser-i ishte një nga autorët që lexoja atë kohë, prandaj, sa herë trupat e mia letrare nuk tregonin moral të kënaqshëm, i thosha vetes: “Epo, as Dreiser-i nuk ka ndonjë stil kush e di se çfarë”.

Është dhe ana tjetër, stili i tepruar. Them se i vetmi që arriti t’ia dalë mbanë ishte Proust-i. Kishte një përputhje të përsosur të lëndës me stilin. Zakonisht, kur stili është madhështor, lënda del e sforcuar. Kjo vlen për Henry James-in dhe Hemingway-n. E kundërta e kësaj prirjeje do të ishte Zola-i, stili i të cilit është mjaft i përmbajtur, asgjë për t’u shënuar, por lënda është e jashtëzakonshme.

Mendoj se në veprën time kam kaluar nëpër të dy skajet e stilit. Tek An American Dream jam në nivelet më të mira, kurse tek The Executioner’s Song stili thuajse nuk ekziston, pasi lënda është e mrekullueshme. Tek An American Dream gjithçka ishte pjesë e përfytyrimit tim. E kam gatuar gjithçka vetë.

 

Në rastin tuaj mund të thuhet se subjekti madhështor ka prirjen të zbërthejë të fshehtat e stilit tuaj, diçka që më parë nuk dukej qartë.

Po buzëqesh, pasi e përkufizuat bukur. Motivet që kam përdorur në kohën e The Executioner’s Song nuk janë aspak të denja. Më kanë kritikuar shumë për stilin tim barok, saqë m’u çuan nervat. U bëra gati t’u thoja: “Shiko, ju gomerët atje, kujtoni se stili barok është i thjeshtë? Nuk është i thjeshtë. Është diçka që duhet ta arrish. Kërkon vite punë. Flisni pa pushim për virtytet e thjeshtësisë – ua tregoj unë. Thjeshtësia nuk është asgjë dhe kam për ta provuar me këtë libër, ndoshta pasi zotëroj lëndën e përkryer për t’ju treguar se unë mund të shkruaj një libër të thjeshtë.” Kështu që, vazhdova. Pjesa më e mirë tek ai libër, me të cilën krenohem, është letra e Gary Gilmore-it, diku tek dy të tretat e librit. E citova fjalë për fjalë. Asgjë nga ato që kisha shkruar deri atëherë nuk qëndronte më lart se ajo letër, pasi ajo letër e bën Gary-n të vijë në jetë dhe, papritur, lexuesi shikon se ky është njeri i vërtetë, mbi të gjitha. Mund të ishte një copë rrugaçi, siç e thërrisnin, mund të kishte vrarë dy njerëz, ndërsa, në të vërtetë, ishte njeri i plotë, kishte një stil letrar të vetin, gjë e cila shfaqet tek kjo letër.

Për një kohë të gjatë, një nga përshtypjet themelore që kam pasur ishte ta krahasoja letërsinë me këtë malin misterioz që e quajmë realitet. Ne, romancierët, gjithmonë rrekemi t’i ngjitemi. Ne jemi alpinistët dhe, pyetja është: Cilën faqe do të sulmosh? Faqe të ndryshme të malit duhen ngjitur në mënyra të ndryshme, disa prej tyre të kërkojnë një stil të brendshëm me nyje dhe të spërdredhur. Të tjerat kërkojnë thjeshtësi të madhe. Pra, stili është një sulm kundër natyrës së realitetit.

Kështu që, librin e Gilmore-it e shkrova me stil të thjeshtë. Ndoshta kjo më bëri të mendoj se futa pak Hemingway aty brenda, por ajo që ka rëndësi është se kur vjen puna tek të shkruarit thjeshtë, unë nuk barazohem me Hemingway-n. Admirimi i madh që kam për Hemingway-n nuk i drejtohet, me doemos, njeriut, karakterit. Ma ha mendja se sikur të ishim takuar ndonjëherë, do të isha ndodhur ngushtë. Hemingway na tregoi, siç nuk e ka bërë askush tjetër, se cila është fuqia potenciale në një fjali në anglisht.

 

Le të qëndrojmë tek Hemingway për pak. A është e mundur të themi si ai i tregoi një brezi të tërë si ta ngarkonte fjalinë me emocion, pa e përmendur fare emocionin?

Po, mund ta themi. E bëri në atë mënyrë që askush para ose pas tij s’e ka arritur. Mirëpo, Hemingway është kurth. Po të mos e kesh medjen, përfundon duke shkruar si ai. Është shumë e rrezikshme të shkruash si Hemingway, por, nga ana tjetër, është pothuaj si një rit që duhet kryer. Me shumë zor do t’i zija besë një romancieri të ri – nuk po flas për romancieret – i cili në rini të tij s’e ka imituar Hemingway-n.

 

A ju kujtohet se ku ndodheshit kur dëgjuat se Hemingway kishte vrarë veten?

Më kujtohet fare mirë. Isha me Jeanne Campbell-in në Mexico, nuk ishim martuar ende. Mbeta krejt i shtangur. Një pjesë e imja s’e ka kapërcyer kurrë atë gjendje. Ishte një lajmërim i madh, në një farë mënyre. Ajo që po thoshte Hemingway ishte: “Dëgjoni, gjithë ju romancierët. Merreni vesh një herë e mirë: romancieri i ka hyrë një udhëtimi psikologjik fort të rrezikshëm, mund t’ju plasë bomba në dorë.”

 

A përputhej kjo me kurajën e Hemingway-t?

Nuk doja të mendoja se vdekja e tij mund të krijonte atë situatë. Dola me një përfundim: Hemingway kishte mësuar herët nga jeta se sa më shumë ta sfidosh vdekjen, aq më i fortë bëhej. Këtë veprim, përfshirjen në një gjendje shumë afër vdekjes, e shikonte si shërim. Prandaj, krijova idenë se çdo natë, kur ishte vetëm, pasi i uronte natën e mirë Mary-t, Hemingway shkonte në dhomën e gjumit, vinte gishtin e madh në këmbëzën e pushkës kurse grykën në kohë, e shtypte pak këmbëzën dhe – duke u dridhur, i tronditur, – shikonte sa larg mund të shkonte, pa e shkrepur armën. Natën e fundit e kaloi cakun. Kjo mënyrë të kuptuari kishte më shumë kuptim për mua, sesa ideja se dikur Hemingway-t ia tha mendja të hidhte trutë në erë. Sidoqoftë, është thjesht një teori. Fakti është se Hemingway vrau veten.

 

A mund të themi, për çdo rast, se të shkruash do të thotë të asgjësosh veten, njëfarësoj?

Të shkruarit e shfrytëzon shkrimtarin deri në pikën e fundit. Pasi shkrimtari mbaron librin, është sikur ka hyrë në ujë, prandaj dhe shkrimtarët zemërohen me kritikat e ashpra që u duken pa vend. Na duket sikur, pasi kemi vrarë veten duke shkruar librin, kurse kritikët kërkojnë të na vrasin për së dyti për hiçmosgjë. Gary Gilmore dikur tha: “Padre, asgjë s’është e drejtë”. E kam përdorur këtë shprehje shpesh e më shpesh. Kur është duke shkruar një roman të mirë, shkrimtari bëhet eksplorator – i futet diçkaje së cilës nuk ia di fundin, ku fundi nuk duket. E mban në lëvizje frika dhe emocioni. Sipas meje, nuk ia vlen të shkruash një roman nëse nuk bëhet fjalë për diçka që të çel dyert e suksesit. Ndryshe mund të dështosh. Je duke luajtur bixhoz me fuqitë e tua fizike. Është njësoj sikur të ishe gjeneral i një ushtrie të cilën po e çon drejt një gjendje cul-de-sac.

 

Le të flasim konkretisht për moshën, kalimin e viteve. Si e ndikojnë krenarinë tuaj vitet që kalojnë? Mendoj se nuk ka gjë më të dëmshme për krenarinë sa ideja se vitet më të begatë tashmë kanë kaluar.

Mendoj se kur vjen pleqëria dhe nuk arrin dot të jesh objektiv, atëherë të ka gjetur belaja. Ajo që i jep fuqi moshës së vjetër është objektiviteti. Sikur t’i thuash vetes: “Tani, më shumë se kurrë, karma ime është e ekuilibruar, pasi po merrem me më pak gjëra se më parë”, kjo të mban gjallë. Mbetesh me atë ndjesinë e hollë të asaj që të ka mbetur si shkrimtar, si dhe të asaj që nuk ke më. Teksa vitet kalojnë, nuk ka arsye pse të mos jesh më i mençur si romancier, nga ç’ke qenë më parë. Çdo vit që kalon të mëson më shumë gjëra mbi natyrën njerëzore. Mirëpo, a vazhdon të shkruash për të po aq mirë ose po aq me sqimë sa dikur? Jo, jo krejtësisht. Je një a dy shkallë më poshtë.

 

Pse?

Mendoj thjesht se truri dëmtohet, asgjë më shumë. Truri çorientohet. Makina e vjetër nuk punon dot si e reja. Kjo duhet pranuar si e vërtetë. S’i kthehesh dot makinës së vjetër e ta godasësh duke i ulëritur: “Më tradhtove!” E mira e kësaj pune është se makinës së vjetër ia njeh të gjitha zhurmat.

 

Më kanë thënë se një romancier i njohur amerikan shkoi të takonte një romancier tjetër të njohur amerikan, kur këtij po i shuhej kandili i jetës, dhe i tha: “Mjaft tani, boll shkrove”.

I tha të mos shkruante më?

 

Po. Është një nga ato historitë që dëgjojmë në New York. Nëse ka ndodhur vërtetë, ngjan pak si vepër dashurie. Shpatari madhështor dhe elegant që i heq shpatën shpatarit tjetër.

Jo, s’e besoj. Ja ku po ta them, sikur të vinte njeri e të më thoshte ashtu, do t’i thoja se shakaja është shaka, po në punët e mia s’ka pse i fut hundët.

 

A mendoni se Amerika është vend i begatë për të praktikuar artin?

Kur isha i ri, ishte vend i mrekullueshëm për shkrimtarët. Kjo është arsyeja pse kemi kaq shumë shkrimtarë të mirë në Amerikë – pjesa më e madhe e letërsisë sonë nuk është shkruar ende. Romancierët anglezë shpalosën gjenitë e mëdhenj të shekullit XVIII dhe XIX. Po ne, çfarë kishim? Ca pak shkrimtarë të mëdhenj, Melville-in dhe Hawthorne-in. Lista është shumë e shkurtër. Ne e gjetëm sheshin bosh. Kurse tani jemi në mes të zhurmës. Filmat bënë dëm të madh, megjithëse romancierët amerikanë gjithmonë kanë ndjerë një farë epërsie ndaj Hollywood-it. Filmat nuk tregojnë natyrën njerëzore, thjesht, kanë qëllime argëtuese – çka e ngadalëson aftësinë për të mësuar pak më shumë rreth arsyes pse jemi këtu, gjë që për mua është një nga pyetjet e mëdha që kërkojnë përgjigje.

Tani njerëzit rriten me televizorin, të cilët përmbajnë një element krejtësisht armiqësor ndaj leximit, që është reklama. Sa herë që të tërheq rrëfimi, është e qartë se vëmendja do të të ndërpritet çdo shtatë ose dhjetë minuta, çka e minon përqendrimin. Fëmijët shohin televizor dhe e humbasin gjithë interesin drejtuar për nga rrëfimi. Si romancier, më duket vetja si një nga pleqtë e një zejeje që po zhduket. Dikur ishte art, tani është katandisur në zeje, e cila dikur do të zhduket. Përgjigja për pytjen tuaj është kjo: Amerika nuk është më vend i begatë për romancierët, dikur ishte vend i mrekullueshëm.

 

A ka ekzistuar ndonjë kohë kur vendi e kërkonte të vërtetën nga romancierët?

Shkrimtarët e rëndësishëm të kohës sime, dikur në fillim të viteve ’40, për mua ishin më të rëndësishëm se yjet e kinemasë. Yjet e kinemasë ishin çudira, kuriozitete. Aktorët mund të dukeshin dinamikë, tërheqës, por kjo nuk ishte e rëndësishme, jo si rregull. Kurse romancierët po. Nuk di të them si ndjehen njerëzit kur i futen priftërisë, por kështu u ndjeva kur u bëra romancier – ishte prirje. Asgjë tjetër nuk ishte më e rëndësishme.

 

Duket se vendi ka qenë i uritur për romancierë të mëdhenj – për një roman madhështor amerikan. A e ushqeu kjo prirjen tuaj?

Sigurisht. Shumë nga ne, pesëdhjetë apo gjashtëdhjetë vjet të shkuara, e kishim zakon të ëndërronim shi këtë: të shkruanim romanin e madh amerikan. Kjo ëndërr s’vdes kurrë, do të thoja.

 

Shelley Winters ka treguar një ndodhi për ju. Siç e kam dëgjuar unë, ajo ju takoi dikur rreth viteve ’50 dhe ju kërkoi ta ndihmonit që të kuptonte romanin e Dreiser-it Një tragjedi amerikane. Donte shumë të merte rolin e vajzës që punonte në fabrikë, në përshtatjen për ekran që i bëri librit George Stevens. Më vonë filmi doli me titullin A Place in the Sun. Ndodhi e bukur.

Krejt e vërtetë.

 

Më pëlqen të mendoj se një vajzë shkon tek romancieri dhe i kërkon ta mësojë.

Njiheshim që më parë. Shelly më mori një ditë në telefon. E kishte kapur histeria. Më tha se të nesërmen do të shkonte të takonte George Stevens-in. Në atë kohë e mbanin si një copë bionde trushkulur që s’merrte erë nga aktrimi. Ajo donte të merrej seriozisht me aktrimin, kishte arritur të luante ca role idiote nëpër filma idiote dhe po kërkonte diçka më të mirë.

Më tha: “Duhet të lexoj këtë librin, Një tragjedi amerikane, është shtatëqind faqe, s’ia dal dot ta lexoj deri nesër”. I thashë se po nisesha të shkoja tek ajo. Sigurisht, gjërat që kisha për të bërë, i lashë mënjanë. Po mendoja: “Do të jem vetëm me këtë bionden, aktore filmash, ndoshta del ndonjë gjë e mirë”. Arrita tek ajo, e gjeta me lëkurë të skuqur nga të gjitha anët, kishte lidhur një shall rreth kokës, mjekrën e kishte të ënjtur, dukej për faqe të zezë, kishte veshur një kimono të vjetër, nuk dukej aspak joshëse, por e gatshme për t’ia plasur me të qarë.

Në atë kohë nuk isha shumë efektiv, por atë ditë ia arrita. I thashë: “Tani, shiko, e para, është një libër shtatëqind faqesh, por pjesa jote është vetëm në mes”, dhe i tregova dyqind e pesëdhjetë faqet në mes. “Lexo sa të mundesh sot dhe mos bjer në panik. Thelbi është që ti mund ta luash këtë rol. Duhet të mbash mend se duhet të luash rolin e një vajze të klasës punëtore, është një vajzë krejt e pastër. Është ashtu siç duket. Ky është thelbi i Roberta Alden-it. Kjo e bën të bjerë në dashuri me Clyde-in, kjo e bën ta humbasë atë”.

Pastaj u ktheva në shtëpi. Nuk më pati shkuar mendja tek gjithë ajo maratonë seksi që më priste atë ditë. Shkova dhe fola me time shoqe me tonin e burrit që kishte dalë lart e poshtë në kërkim të kënaqësisë, por që kishte dështuar. Më pas, sigurisht, njëzet e katër orë më vonë, Shelley më mori në telefon dhe më tha: “Norman, e mora rolin. Po flisja me zotin Stevens, i thashë se Roberta Alden është një vajzë që nuk ka asgjë artificiale. Ai më tha se më kishte marrë për një copë idiote, por e kishte pasur gabim”. Kështu, e mori rolin. Pasi kishte punuar me të për afro dy javë, më telefonoi përsëri. “Norman”, më tha, “më duhen ca dialogje të reja. Më duhen fjalë të tjera. E kam përdorur nja pesë herë atë punën e artificialitetit, por atij i ka ardhur në majë të hundës”.

 

Një pjesë e mirë e artit të intervistuesit lidhet me pyetjet rreth motivit. Ç’ju bëri të shkruanit? Ç’ju shtyu të martoheshit me të? Si ndodhi që u përfshitë në atë veprim? Pse e bëtë? Më ka mbetur në mendje romani juaj i ri, The Castle in the Forest, e ka pak të tkurrur çështjen e motivit, ku dominon pyetja se çfarë e bëri Adolph Hitler-in personifikim të së ligës? Incesti në familje? Shembulli i bletëve? Ashpërsia e dhunës nga i ati?

Asnjë nga këto arsye. Asnjëra.

 

Prisni pak. Po thoni se nuk ka rëndësi? Por deri në ç’pikë u bë motivi i librit çështja e motivit?

Motivi im është i ndryshëm nga motivet që i dhashë Hitler-it. E kam zët kur shkrimtarët japin shpjegime psikologjike që kanë qëllim t’u përgjigjen pyetjeve, por në fakt nuk japin përgjigje.

 

Megjithatë, këto gjëra i keni shkruar në libër.

Janë faktorë që luajnë rol në tërësi. Qëllimi në librin tim, që nga fillimi, ishte të vija djallin si rrëfimtar. Libri ka një iso të gjatë, sipas së cilës inteligjenti i mesmë intelektual sot e ka të vështirë të besojë në Zot, e jo më tek djalli. Kështu, pata përshtypjen se Hitler-i nuk shpjegohet dot ndryshe, përveçse duke thënë se ishte i frymëzuar nga djalli, ashtu sikundër Jezu Krishti ishte i frymëzuar nga Zoti. Nëse njerëzit besojnë se Jezu Krishti është i biri i Perëndisë, atëherë s’e kuptoj pse të mos besojnë se Hitler-i është pjellë e djallit. Ky është shpjegimi më i thjeshtë. S’ka asnjë tjetër.

 

Jeni në një mendje me Milton-in dhe me Paradise Lost, ku thuhet se ca herë djalli ka tekstin më të bukur?

Oh, sigurisht, ka më shumë se tekstin më të bukur. Vëretë besoj se ekziston një luftë e fortë mes Zotit dhe djallit, e cila është e dukshme në çdo veprim tonin. Njerëzit nuk kanë dëshirë të mendojnë kështu sot, pasi jetojmë në kohën e teknologjisë ku qeniet njerëzore janë lodhur dhe u ka ardhur në majë të hundës nga trashëgimia që na la Mesjeta, gjatë së cilës njerëzit mblidheshin kulaç dhe i luteshin Zotit: “Oh, Zot, të lutem, hidhi sytë edhe mbi mua. Oh, Zot, të lutem, shpëtomë. Oh, Djall, qëndromë larg”. Pastaj erdhi Iluminizmi. Erdhi Voltaire-i. Për disa shekuj farkëtuam krenarinë tonë si qenie njerëzore, deri sa u bëmë forca e tretë. Në njërën anë është Zoti, në tjetrën djalli, kurse ne rrekemi të zëmë këtë mesin e madh. Gjysma prej nesh, sa jemi ende gjallë, nuk besojmë as në Zot, as në djall.

 

A besoni në Zot?

Oh, sigurisht që besoj. Por kjo nuk do të thotë se e besoj Zotin si ligjvënës, si Jehovah. Mendoj se Zoti si i tillë ishte një darë e përdorur dikur nga priftërinjtë, një darë e fuqishme fshehur brenda idesë se po t’i trembësh njerëzit nëpërmjet një force të fuqishme, e cila ka për t’i ndëshkuar po të mos bëjnë veprimet e duhura, atëherë agjentët e kësaj force do të zotërojnë fuqi të pamatshme. Kështu, nuk kemi asnjë rend priftëror që nuk beson tek Zoti si i plotfuqishëm dhe gjithëndëshkues. Unë nuk besoj aspak tek kjo. Besoj te Zoti si krijues. Sipas meje, Zoti na krijoi, dhe si të gjithë krijuesit, Zoti nuk ka në dorë komandën e situatës. Zoti është maksimumi që mund të bëjë ai apo ajo në rrethana shumë të vështira.

 

A është ekzistencial ky Zot?

Absolutisht po. Ky Zot nuk e di si do shkojnë gjërat, nuk e di nëse ka për të ngadhënjyer apo dështuar. Është në luftë me djallin. Është një zot lokal, po të duash ta quajmë kështu. Nëpër gjithë universin ekzistojnë zotat lokalë. Të gjithë kanë pikëpamje të ndryshme të ekzistencës. Disa prej tyre janë në luftë me njëri tjetrin, disa prej tyre janë kaq larg nga njëri-tjetri, saqë s’kanë pse e vrasin mendjen hiç për tjetrin. Ndërkohë, po të duam të bëjmë një arsyetim lidhur me hierarkinë, arsyetim krejt pa bazë dhe i paligjshëm, do të thoja se djalli, ndoshta, u dërgua si e kundërta e Zotit. Me fjalë të tjera, ekzistonin ca forca të tjera më të larta në univers që nuk e kishin fort për zemër këtë Zotin e saposhfaqur, Zot i cili solli dhe njerëzimin.

 

Një numër i madh i amerikanëve sot mendojnë se Zoti dhe djalli ndodhen përditë të përfshirë në jetët e tyre.

Mendoj se kështu është. Jo duke pasur funksione kontrolluese – nuk mendoj se djalli të mbërthen në një qoshe dhe kaq ishte, mbaroi. Ndërkaq, a më thua dot në ka pasur ndonjë rast kur nuk je ndjerë djallëzor, qoftë dhe për pak?

 

Tek libri The Castle in the Forest kam pyetur veten nëse vërtetë e keni mistifikuar procesin duke hedhur idenë se Hitler-i ishte ai që ishte pasi djalli ka qenë i pranishëm në çastin kur u zu fetusi. Këtu del dhe diskutimi im: romancieri nuk mundet ta injorojë aftësinë e qenieve njerëzore për të krijuar terror, secili brenda mendjes së vet, brenda ngrehinës së jetës së vet.

Këtë nuk e thua dot. Ngado që ta kthesh, Hitler-i ishte unik: i pashpjegueshëm. Stalini ishte përbindësh, njëfarësoj i shpjegueshëm. Nuk kemi mundësi të lexojmë biografinë e Stalinit, por mund të studiojmë lëvizjen Bolshevike, gjendjen në Rusi, pasojat e neveritshme të Revolucionit Rus. Stalinin mund ta ndërtojmë pjesë pas pjese, copë pas cope, dhe ta kuptojmë, siç kuptohet një qenie njerëzore. Mund të ketë qenë një nga qeniet njerëzore më të liga që kanë jetuar ndonjëherë mbi dhe, por ishte qenie njerëzore. Nuk ka nevojë t’i drejtohemi djallit, për të kuptuar Stalinin. Kurse Hitler-i ishte ndryshe. Hitler-i nuk ishte burrë aq i fuishëm sa Stalini. Ishte, pothuaj, i dobët. Është i pashpjegueshëm, nëse përjashtojmë idenë se Hitler-i u zgjodh nga djalli për disa arsye që hasen shumë thellë në natyrën e gjermanëve.

Madje, po shkoj më larg. Jam duke e përshpejtuar punën për librin e ardhshëm. Nuk e di a kam për të jetuar aq gjatë sa ta mbaroj, megjithatë, po arrita, Hitler-i do të shfaqet si i zgjedhur i djallit. Në fund të The Castle ai është një nga qindra mijëra kandidatët që ka mbjellë djalli nëpër gjithë njerëzimin si përbindësha të ardhshëm. Djalli, ashtu si Zoti, jep urdhëra për shumë gjëra, por historia nuk parashikohet dot deri në hollësi. Zoti dhe djalli janë në luftë me njëri-tjetrin. Njerëzit luftojnë kundër tyre dhe kundër njëri-tjetrit. Kurse djalli nuk rreket të krijojë një Hitler, sikundër Zoti krijoi një Jezu. Djalli është pragmatist, prandaj krijon qindra mijëra hitlerë të mundshëm, dhe ky njëri që njohëm, thjesht, i ra radha. Pse? Për shkak të rrethanave të mrekullueshme në Gjermani, të cilat nuk ishin ashtu kur u zu Hitler-i. Me këtë do të merret libri pasardhës. Si arriti çilimiu i leqendisur të shndërrohej në depozitë energjie.

 

Jetojmë në një botë që gjithmonë e më shpesh karakterizohet nga njerëz që besojnë se tjetri është forca e së keqes.

Ashtu është.

 

Jetojmë me termat: Boshti i së Keqes. Satani i Madh. Perandoria e së Keqes.

E gjithë kjo përpjekje imja ka qëllim të tregojë se peshorja rëndon njësoj nga të dyja anët. A banon e keqja në Amerikë? Po. A banon e keqja në islam? Po. A është njëra anë më e keqe se tjetra? Kush e di. Që të dyja anët janë njësoj të këqia, që të dyja palët jemi njësoj të mira. Besimet tona fetare thonë se jemi përzierje, përzierje me rrënjë të thella. Ateistët thonë se janë mëse të lumtur që nuk besojnë në Zot. Por ata nuk gëzohen dot filozofikisht, pasi nuk kanë përgjigjen e pyetjes si arritëm këtu. Është shumë e vështirë të përshkruash gjendjen e ndërlikuar të natyrës njerëzore duke u nisur nga parimi se u krijuam ex nihilo. Po të marrësh Zotin si krijues, Zot i cili apo e cila ka dhënë gjithë mundësitë e veta për krijimin, atëherë kemi një shpjegim të shkëlqyer për arsyen që jemi këtu. Jemi krijesa të Zotit, Zoti na respekton, ashtu sikundër një baba, një baba i mirë, respekton fëmijët, pasi babai dëshiron që fëmijët të jenë më të lartë se ai vetë. E njëjta gjë vlen edhe për nënën. Në këtë kuptim jemi, mund të thoshim, avant-garda e Zotit. Ta konceptosh parajsën si të ishte Club Med ose ferrin si një dhomë vlimi, për mua nuk ka kuptim.

 

Ju besoni tek rimishërimi. Në çfarë forme keni për t’u kthyer sërish?

Epo, ja, përfytyroni sikur jam duke pritur në dhomën e pritjes. Në fund, më thërresin emrin. Afrohem, takoj një nga engjëjt që merren me kontrollin. “Zoti Mailer, është kënaqësi për mua që takohemi. Ishim duke ju pritur. Lajmi i mirë që kam për t’ju thënë është se jeni përzgjedhur për t’u rimishëruar”. Unë them: “Oh, faleminderit! Nuk doja të rrija në paqen e përjetshme.” Kurse engjëlli më thonë: “Shiko, e themi mes nesh, nuk është domosdoshmërish paqe e përjetshme. Mund ta ngrohim pak situatën, po të duam. Megjithatë, ju keni përzgjedhur për t’u rimishëruar. Përpara se t’u themi njerëzve se ku do t’i dërgojmë, zakonisht i pyesim. Çfarë do të donit të ishit në jetën tjetër?” Kurse unë i them: “Shiko, doja të isha atlet me ngjyrë. Më vendosni ku të doni, do t’ia dal mbanë, vetëm më dërgoni si atlet me ngjyrë.” Engjëlli kontrollor më thotë: “Dëgjo, Mailer, kemi shumë kërkesa tek ai departament. Të gjithë duan të bëhen atletë me ngjyrë në jetën tjetër. Nuk di ç’të bëj… Nuk bëj dot… po i hedh një sy librit, po shikoj se çfarë kemi zgjedhur ne.” Ai hap librin, shikon, dhe thotë: “Ja, kemi zgjedhur të të mishërojmë si kacabu. Lajmi i bukur është se ke për të qenë kacabuni më i shpejtë në gjithë lagjen!”

 

Jo dhe aq keq.

Rimishërimi është prova më e mirë e gjenialitetit dhe gjykimit të Zotit. Zoti, e përsëris, nuk është gjykatës. Është krijues, dhe krijuesit kanë gjykim.

 

Mos ishte Gary Gilmore-i, i cili besonte tek rimishërimi, që ju afroi më tepër me të?

Sigurisht. Por këto mendime i kam pasur në kokë për një kohë të gjatë. Më 1954, kur isha ateist shumë krenar, tejet krenar, i sigurt në vetvete, shumë i sigurt se Zoti ishte krejt i panevojshëm, shkova të takoja James Jones-in në Illinois. Ai filloi të fliste për rimishërimin. Jones-i ishte një nga romancierët më praktikë që kam njohur. Ishte absolut në të kuptuarin e asaj që është reale, të asaj që është dhuratë, dhe se si duhet të veprosh me të. Kënaqësia e tij më e madhe në jetë ishte të merrej me vështirësitë e realitetit. Besonte shumë tek realja, por edhe tek rimishërimi. I thashë: “Me siguri, ti nuk i beson këto gjëra, apo jo?” M’u përgjigj: “Ta pret mendja që i besoj! Është e vetmja gjë e kuptimtë!” Jetova dhjetë vjet duke bluar këto fjalë, deri sa në fund i bëra të miat edhe unë.

 

A shihni ëndrra të dhunshme?

Jo, nuk shoh. Këto ëndrra i vendos në punën time.

 

Prirjet tuaja si shkrimtar shoqërohen nga dhuna. Po ashtu, edhe fama juaj ndiqet nga një shije dhune.

Fama më shumë. Legjenda është më e madhe nga ç’jam unë.

 

Le të ndalemi pak tek fama. Janë dy filma të fundit që merren me këtë çështje. Njëri është Infamous, filmi i Douglas McGrath-it për Truman Capote-in. Ka një skenë ku Capote po ha darkë me ca nga ato vajzat e pasura, që i kishte fort për zemër. Njëra nga ato e pyeti a kishte frikë kur hynte në qelitë e kriminelëve të familjes Clutter. Kurse Capote përgjigjet: “Të jem i sinqertë, më shumë kam frikë kur jam afër Norman Mailer-it.”

Sikur pesë, vetëm pesë sherre të kesh pasur gjatë gjithë jetës tënde, publikut i duken si pesëdhjetë ose njëqind e pesëdhjetë.

 

Kurse tek filmi tjetër, Factory Girl, që flet për Edie Sedgwick-un, kemi një skenë ku Andy Warhol është ulur në një dhomëzë rrëfimi dhe i thotë priftit: “Kam një shok, të cilin Norman Mailer-i e goditi me grusht në stomak. E vetmja gjë që mendova ishte a do të më qëllojë ndonjëherë me grusht Norman Mailer-i?”

Njerëzit gjithmonë e humbin toruan kur më afrohen.

 

Ju ka ardhur në majë të hundës?

E kam kaluar me kohë këtë fazë. Tani vetëm ngre supet.

 

Vepra juaj gjithmonë është marrë me dhunën.

Të tregosh interes për dhunën është diçka legjitime. Gjithmonë kam menduar se kjo është një nga zonat e pashkelura që na takon ne, romancierëve. Romancierët e mëdhenj të shekullit XIX u morën me dashurinë, me zhgënjimin dhe dashurinë, me ndershmërinë, u morën deri në një farë mase me kalbjen, me forcat e shoqërisë si forca të përgjithshme abstrakte që arrinin të eponin vullnetin e njeriut. Pastaj erdhi shekulli XX. Hemingway ishte i mahnitur pas dhunës, sepse trupi i ishte copëtuar në luftë. Dhuna ishte pjesë qendrore për të. Kur lexova Hemingway-n, u mahnita me mënyrën si trajtonte dhunën, por kurrë nuk u kënaqa.

 

A ishit të dijeni të faktit se gjinia njerëzore jetonte nën kërcënimin e dhunës masive?

Kjo ishte ironia. Dhuna individuale ishte tabu, ndërkohë që jetonim krejt seriozisht nën idenë e dhunës masive. Në ato vite njerëz mëse seriozë, si në Bashkimin Sovietik, si në Amerikë, e kalonin ditën dhe natën duke ëndërruar si ta shkatërronin vendin kundërshtar. Vazhdimisht i bënin vetes pyetjen se sa dëm do të kemi po të shkatërrojmë Bashkimin Sovjetik me gjithsej? Gjatë gjithë kohës këto përllogaritje bëheheshin.

 

Le t’i qëndrojmë kësaj linje. Jemi në një periudhë kur brezi juaj i romancierëve amerikanë fillon të krijojë botëkuptime të larmishme të faktit se dhuna ekziston si në përfytyrimin tonë, ashtu edhe në shoqëritë tona. Mund të ma përkufizoni këtë?

Gjithmonë kam qenë vigjilent ndaj anonimitetit që ndjente bota letrare kur i duhej të merrej me dhunën. Kjo ndodhte në një periudhë kur nuk ishte aspak e sigurt a do ta arrimin fundin e shekullit. Jetonim me këtë situatë – ende jetojmë me këtë pasiguri. Në të njëjtën kohë, dhuna individuale konsiderohet e papëlqyeshme dhe për të nuk duhet folur, dhe për mua çastet e dhunës janë gjithmonë çaste ekzistenciale. Janë çaste kyçe. I vëren, dhe thua: “Ndoshta mund të bëj diçka madhështore me to”.

 

Kështu, shikoni figura si ajo e Lee Harvey Oswald, emri i të cilit gjithmonë do t’i bashkëngjitet një akti të vetëm dhune shkatërruese dhe, çfarë shikoni?

E para, më duhet të vendos nëse ishte ai autori, apo jo. Kur fillova Oswald’s Tale, mendoja se po të arrija të shkoja ndonjëherë në Rusi, kisha për të gjetur shumë gjëra. Besoja se bëhej fjalë për komplot. Sa më shumë e njihja Oswald-in, a më shumë besoja se sikur ai të ishte pjesëtar i komplotit, kishte për të qenë thjesht si bisht, nuk ishte lloji i njeriut që i bënte dobi komplotit, pasi ishte tip vetmitar. Ishte tepër krenar. Donte t’i bënte gjërat vetëm. Mund edhe ta kem gabim në gjithë këtë. Kur them se Oswald-i vrau John F. Kennedy-n, vij tek ky përfundim siç do të bënte një oficer i shërbimit të inteligjencës, që do të thotë se jam shtatëdhjetë e pesë për qind i sigurt se ai e vrau Kennedy-n. Sigurisht, po të vinte dikush me provat e pakundërshtueshme që dëshmojnë se ishte pjesë e komplotit, do të thoja se e kam pasur gabim. Por besoj se ai e bëri për një arsye shumë të thjeshtë, që është: donte të bëhej i famshëm. Donte të bëhej i pavdekshëm. I shkon për shtat. Përvoja e tij në Bashkimin Sovietik dhe në Amerikë e bëri të kalonte nga dhuna masive, në dhunën individuale, vërtetë mund të ketë menduar se në këtë jetë i ishte caktuar një rol i veçantë.

 

A e mbroni ende esenë tuaj “The White Negro”?

E mbroj ende, pasi jam i sigurt se një numër i madh njerëzish – veçanërisht djemsh të rinj – e çojnë jetën në përputhje me cilësinë e orgazmave. Me fjalë të tjera, gjejnë një vajzë e cila u fal orgazma më të mëdha se një vajzë tjetër, dhe asaj i ngjiten, kështu e mendojnë dashurinë. Kush del e thotë se e kanë gabim? Orgazma është një shprehje shumë e thellë e vetvetes. Shumë njerëz me ngjyrë e kanë zët faktin që kërkimin e orgazmës ua atribuoj më shumë njerëzve me ngjyrë, se atyre pa ngjyrë. Sipas meje, meqenëse shumë fusha të tjera arritjesh nuk ishin lënë në dorë të njerëzve me ngjyrë, kërkimi i orgazmës përputhej me gjendjen e tyre, kishte kuptim.

 

Dua të flasim pak mbi mënyrën se si romancieri i shndërron materialet faktike. Lawrence Shciller-i ju solli intervista për historinë e Gary Gilmore-it dhe për librin mbi Lee Harvey Oswald-in. A mund të na thoni si i ktheni faktet në art?

Për ta kthyer në roman? Mirë. Në rastin e Gilmore-it, Larry erdhi me një të tretën e intervistave, ose gjysmën e tyre – material i madh në sasi. Prej këtej, punova shumë, bashkë me mua dhe ndihmësja ime, Judith McNally, e cila u mor me pjesën e avokatëve, sepse dinte ta bënte mirë atë punë. Kështu, përfunduam me rreth treqind intervista, në gjysmën e të cilave merrja pjesë edhe unë. Nga aty e tutje ishte si të kondensoje lëngun e panjës në shurup – e zien lëndën gjithë ditën, deri sa përftohet esenca. Pastaj vinte hapi tjetër, që ishte shndërrimi i saj në një formë fiksionale.

Në këtë pikë kuptova se ekziston një lidhje e zbavitëse reciproke mes faktit dhe fiksionit. Kisha ndjesinë sikur nuk do të arrija dot të justifikoja apo të shpjegoja se sa më afër t’u qëndronte libri formulimeve të dhëna më parë, aq më fiksional kishte për të qenë. Kur ke një përmbldhje faktesh lakuriqe, i gjithë problemi është se shumica e fakteve mund të mos jenë – s’po e gjej dot fjalën – të përpunuar. Janë të deformuara, me blana, të shpërfytyruara. Shpesh faktet janë false. Kur nuk jeton me këto fakte, është dhe prirja për t’i futur të gjithë në një vend, kështu që shpesh historia përfundon, pavarësisht përpjekjeve serioze, duke tradhtuar realitetin.

 

Kjo është e shkëlqyer. Do të na e zbërtheni?

  1. Do të vazhdoj duke thënë se çdo ngjarje që ndërtohet e gjitha mbi faktet ka për të qenë plot me gabime dhe çorientuese. Mendja njerëzore është e aftë të sintetizojë se cili mund të kishte qenë realiteti. Tani, ky realitet nuk është e thënë të jetë ai që ndodhi në të vërtetë, duhet të jetë një lloj realiteti të cilin njerëzit mund ta jetojnë në mendjet e tyre të ngushta, si e ngjashmëria e diçkaje që mund të kishte ndodhur. Këtu është pika kyçe e ndryshimit. Po të lexosh një libër dhe pastaj të thuash: “Po, kështu duhet të kenë ndodhur gjërat”, atëherë je pasuruar në mendje. Ndjesia që kisha me The Executioner’s Song ishte se këto fakte, po të shqyrtoheshin nga afër, të rishqyrtoheshin, të reduktoheshin dhe të përpunoheshin, do të fillonin të krijonin një manifest, që unë do ta quaja fiksional. Fiksional sepse thithet me ajrin, këtu është ndryshimi. Po t’i vendosësh faktet në një mënyrë të tillë që të marrin frymë, atëherë ke shkruar fiksion. Fiksioni nuk është përrallë apo legjendë, apo të thuash gjëra të pavërteta përballë gjërave të vërteta. Ngjarja mund të jetë e vërtetë, dhe përsëri të mbetet fiksion.

 

Nuk keni qenë kurrë krejtësisht i kënaqur me këtë. Kur shkruan The Armies of the Night, a dukej sikur po shkruanit roman?

Eh, nuk ka bërë ndonjë punë të madhe në kategorinë “fabula si roman, romani si fabul”. Edhe tani që flasim nuk di të them se ç’po bëja, kur shkrova atë libër. Mendoj se The Armies of the Night nuk është fiksion. Ai libër është krejt realist. Është rrëfim autobiografik, dhe kjo nuk është njësoj me fiksionin.

 

A ju shqetëson fakti që dy çmimet Pulitzer i morët për libra të bazuar në ngjarje faktike?

Ca njerëz, me siguri të patundur, thonë: “Mailer-i është shkrimtar i mirë i letërsisë jo fiksionale – nuk është ndonjë romancier kush e di se çfarë”. Kjo më acaron, po. Pasi njerëzit që e thonë këtë nuk e njohin veprën time. Askush nuk mund të thotë se Harlot’s Ghost nuk është fiskion. As për Ancient Evenings nuk e thonë dot. Nuk i njohin këto vepra, fare. U është mbushur mendja ngae ato vepra që nuk janë fiksione, dhe kaq.

E pranoj se kam jetuar për një kohë të gjatë duke u marrë me romanin jo fiksion. Madje, shpesh dhe jam kënaqur me këtë mënyrë, pasi është më e lehtë se të shkruash romane. Nuk ke pse vret mendjen për fabulën.

 

Jo nuk është kështu, Norman, nuk shkon kështu filli.

Jo, lërmë të vazhdoj. Kur je duke shkruar fiksion, një mëngjes mund ta humbasësh romanin. E bën personazhin kryesor të ndërmarrë një veprim serioz që, për momentin, të duket i drejtë, dhe pastaj duhet të vijosh në varësi të atij veprimi, duhet të merresh me pasojat e atij veprimi. Më vonë, pas dy apo gjashtë muajsh, tmerri i tmerreve po të kenë kaluar dy vjet, hidhesh përpjetë dhe thua: “Atë ditë bëra gabim me atë kthesën”. Kjo ndodh kur shkruan romane, kaq mjafton që të të hyjë frika në palcë!

 

Në rregull. Por kjo nuk do të thotë se keni shkruar jo fiksion, pasi kështu ishte më e lehtë.

Jo, jo krejt ashtu. Kam shkruar letërsi jo fiksionale pasi kjo m’u kërkua. Për shembull, me romanin Marilyn, Scott Meredith, që ishte agjenti im atë kohë, më mori në telefon dhe më tha se po të shkruaja një roman njëzet e pesë mijë fjalësh për Marilyn Monroe-n, do të merrja para pa farë. Pastaj më tha shumën.

 

Sa ishte?

Për saktësi të faktit, ishin pesëdhjetë mijë dollarë. Në atë kohë, ishte shumë e jashtëzakonshme. Pastaj Scott-i më tha: “Shiko, Norman, është punë e paqme, po mos shkruaj shumë”. U dhashë kaq shumë pas Marilyn-it, saqë përfundova një roman prej nëntëdhjetë e pesë mijë fjalësh. Si përfundim, pesëdhjetë mijë dollarët ishin shumë pak për librin. Dua të them se libri ishte shumë i thjeshtë për t’u shkruar. S’kisha nevojë të shtoja gjë. S’kishte nevojë të krijoja yllin e pabesueshëm me flokë biondë që e jetonte jetën në mënyrë të jashtëzakonshme – materialin e kisha të gjithë përpara. Dhe, mbi të gjitha, ai libër më mësoi shumë gjëra mbi faktet e vërtetë dhe faktet e rremë. Po punoja me një tufë gënjeshtarësh. Të gjithë në Hollywood i zbadhojnë, i shtrembërojnë, i zbukurojnë dhe i ndryshojnë historitë. Pothuaj më dukej vetja si agjent i inteligjencës. Duhej të vendosja unë se çfarë ishte e vërtetë, dhe çfarë nuk ishte.

 

Mos vallë ndonjë grimcë juaja kënaqet me idenë e të qenit agjent inteligjence?

Kënaqet, që ç’ke me të! Një herë shkrova një tregim me Warren Beatty për Vanity Fair. Më pëlqente si njeri, dhe besoj se pëlqimi ishte reciprok. Doja që të garonte për president. Ishte viti 1991 dhe kundërshtoi. Më vonë Arianna Huffington shkroi se Beatty duhej të kandidonte për presidet. Kështu që unë mora Warren-in në telefon dhe i thashë: “A do kandidosh për zëvendës-president?” M’u përgjigj: “Mirë, e mora vesh, çfarë posti do ti?” I thashë: “Drejtor i shërbimeve inteligjente!” Më tha: “Mirë, u bë!” Kemi qeshur pa fund. Ah, sikur Warren Beatty të ishte bërë president….

 

Flaubert-i mendonte se modeli i Emma Bovary-së ishte shumë e ngjashme me autorin. Sa pjesë e juaja banon tek personazhet e mëdhenj që keni parrë si subjekte? A do të ishte mundur të thoshit: Adolf Hitler, c’est moi?

Ndërkohë që po shkruaja tregimin për Warren-in, shkova të shihja Bugsy, që nuk kishte dalë në qarkullim ende. Dhuna tek Bugsy ishte shumë e dukshme. Tani, Warren Beatty duket haptazi se ka fizik të kalitur, duket pak si atlet, por nuk ta çon mendjen tek dhuna. Megjithatë, ishte tronditëse të shihje se sa mrekullisht dhe bindshëm e jepte portretin e njeriut të dhunshëm. I thashë: “A nuk shqetësohesh se, këtej e tutje, miqtë e tu nuk do të ndjehen rehat rrotull teje?” Kurse ai m’u përgjigj: “Oh, jo, shumica e miqve të mi janë aktorë dhe e kuptojnë. Nuk të duhet më shumë se pesë për qind e një karakteri, në mënyrë që ta luash mirë rolin.” Pastaj qeshi dhe tha: “Sigurisht, po të kesh shtatëdhjetë e pesë për qind, është më e lehtë”. Do të thoja se në rastin e Adolf Hitlerit ai pesë për qindëshi më mjaftoi.

 

Keni arritur shumë me atë pesë për qindëshin.

Të gjitha forcat që ke, duhet t’i angazhosh maksimalisht. Kjo është arsyeja pse pak vetë arrijnë të bëhen romancierë të suksesshëm dhe janë të aftë të mbeten romancierë të suksesshëm. E kanë talentin, por duhet dhe t’i përqendrojnë fuqitë. Shpesh duhet të merresh me gjëra që nuk janë të këndshme. Për shembull, të jesh romancier do të thotë të jesh gati për të jetuar një jetë murgjërore. Kur je duke punuar fort me një roman, mund të ndodhë që për dhjetë ditë resht punon pa pushuar, nuk merresh fare me shoqen/shokun e jetës, pothuaj fare me askënd tjetër. Nuk ke dëshirë të të shqetësojnë, nuk dëshiron t’i përgjigjesh telefonit, nuk do as të flasësh me fëmijët – kur je duke punuar, ke dëshirë të të lënë rehat. Kjo është e vështirë. Sigurisht, çdo mëngjes duhet të çohesh dhe të përballesh me fletën e bardhë, t’ia fillosh nga fillimi. Pra, kjo puna e përqendrimit të forcave, nuk është rutinë. Duhet ta dish mirë se po i futesh një parehatie shpirtërore, në mënyrë që të gjesh hapësirën ku mund të mendosh. Të mendosh jo thjesht si të ishe vetvetja, por siç do të mendonte personazhi që i jep formë romanit.

 

A ka ndonjë shembull kur keni zotëruar atë shtatëdhjetë e pesë përqindëshin, kur keni ndjerë se me të vërtetë e njihni mirë subjektin? A e keni patur ndonjëherë të gjithë informacionin rreth subjektit, por këtu nuk e kam fjalën për emrat e të dashurave apo të bashkëshorteve të subjektit. Kur them këtë, kam në mendje Picasson-n.

Në raste të tilla ka qenë më e thjeshtë. Por kurrë nuk e kam zotëruar atë shtatëdhjetë e pesë përqindëshin e karakterit të subjektit. Gjithmonë ka qenë më pak se gjysma. Këta subjekte, si njerëz, kanë qenë të jashtëzakonshëm. Përmendët Lee Harvey Oswald-in, Gary Gilmore-in, Marilyn Monroe-n, Hitler-in. Cili është emëruesi i përbashkët për të gjithë këta? Janë njerëz që në thelb të gjithëve u mungojnë rrënjët – njerëz që kanë kaluar nëpër kriza identiteti.

 

Po Muhamd Aliu?

Oh, për të mendoj se i është dashur të ribëjë identitetin çdo disa vjet.

 

Pse?

Aliu përvetëson jo vetëm kundërshtarin, por edhe ringun bashkë me publikun. Të jep ndjesinë e të qenit absolutisht i vetëdijshëm. Statusi i tij gjithmonë ndryshonte, disa herë ka ndryshuar gramatikisht, kthejej, njëfarësoj, në një njeri të ndryshëm. Ka kaluar nëpër shumë kriza identiteti. Ose ka pasur shumë këmbime, ndërrime identiteti.

 

Po Jezu Krishti?

Kush mendon se është i biri i Perëndisë, vuan nga shumë kriza identiteti.

 

Ju kanë joshur simbolet dhe vuajtjet e njerëzve me emër, por jo kaq shumë nga e përditshmja e familjeve në rrethinat e Amerikës. Saul Bellow vendoste në romanet e tij gjithçka që i ndodhte atij vetë. Ju jeni martuar gjashtë herë, por kurrë nuk e keni përdorur jetën tuaj private në atë mënyrë.

Kurrë, dhe kjo për një arsye: besoj se përvojat themelore të jetës krijojnë kristale në imagjinatë, kështu që mund ta marrësh imagjinatën dhe ta drejtosh për nga kënde të ndryshme. Të njëjtën gjë bëjnë dhe aktorët. Kurrë nuk kam shkruar për njërën nga bashkëshortet e mia në kohën që kam qenë i martuar me të, apo për fëmijët e mi, pasi nuk besoj se shkrimtari duhet ta përdorë drejtpërdrejt përvojën e tij. Mendoj se po të ndodhë kështu, atëherë ke prerë në mes shumë mundësi të tjera.

 

[….]

 

Flannery O’Connor dikur bëri pyetjen: “Kush është zëri i Amerikës sot?” Ajo u përgjigj se ishin agjencitë e reklamave. A mendoni se do të vijë përsëri një kohë kur përgjigja për këtë pyetje ka për të qenë: “Romancierët amerikanë?”

Jo, jo tani. Uroj të kisha mundësi për të qenë pozitiv. Por tregtarët kanë marrë vendin në dorë. Ka ndodhur një ndryshim i thellë në etikën amerikane. Kemi qenë një vend që mburrej për prodhimet e mrekullueshme që kishim. Nuk ishin domosdoshmërish më të mirat, më të bukurat, më të arrirat, por, sidoqoftë, kishim një nivel të mirë prodhimesh që vlenin në treg. Sot krenaria e vendit është marketingu.

 

  1. Scott Fitzerald-i e dinte se Amerika ishte e dhënë pas iluzionit. Mirëpo, mos vallë është më e vërtetë po të themi se sot Amerika beson plotësisht gënjeshtrat që thur vetë?

Kur vjen puna tek marrëdhëniet me jashtë, kemi që nga Lufta e Dytë Botërore që po jetojmë mes gënjeshtrash. Tani, ndoshta që ato pesë apo dhjetë vitet e para pas Luftës së Dytë Rusia ka qenë kërcënim ideologjik, pasi gëzonte përkrahjen e disa vendeve të varfëra, kjo nuk diskutohet. Por më vonë u erdhën vite të vështira. Kurrë s’kanë qenë kërcënim i vërtetë për ne. Megjithatë, për më shumë se dyzet vite, gjatë kohës që zhvillohej lufta e ftohtë, i kemi bërë amerikanët të besonin se ishim duke luftuar në një betejë ideologjike, të cilën duhej ta fitonim. Një sasi e madhe gënjeshtre po lëvizte tëposhët, si llavë, mbi mendjen e amerikanit.

Pjesa më e madhe e vendit beson tek Jezu Krishti. Besojnë se dhembshuria është virtyti më i madh. Vetëm të dielave, ama. Gjashtë ditët e tjera të javës jemi komb tepër konkurrent. Bëhemi copë për të fituar më shumë para se fqinji. Kultura është një fjalë ndaj të cilës shumica e amerikanëve nuk reagojnë shpejt. Një euripian e di mirë se ç’do ët thotë kulturë. E kanë të lëndësuar në arkitekturën e tyre. E kanë në kthesat e rrugëve, kurse ne kemi udhët kryesore që shkonjë veç drejt, pasi ajo është mënyra më e shpejtë për të mbërritur në treg. Ka një fajësi të madhe në jetën amerikane, dhe faji ynë është se nuk jemi të krishterë të mirë. Sajesat e Karl Rove-it – budallallëk plus patriotizëm – futen në lojë këtu. Propaganda themelore e partive, veçanërisht e Republikanëve, ka qëllim të përforcojë idenë se jemi një vend fisnik, i mirë, që dëshiron vetëm të mirën e botës, se ne jemi bekimi i Zotit dhe se Zoti dëshiron që ne të përparojmë, se ne jemi të zgjedhurit e Zotit. Poshtë këtyre ideve ndodhet një ndjesi e gjallë turpi, një ndjesi e gjallë faji, që buron nga ndërgjegjësimi se nuk jemi aq të mirë sa duam të dukemi.

 

Romancierët e rinj amerikanë kanë shfaqur shqetësimin e tyre për neglizhimin që i bëhet kulturës së lartë dhe rritjes së klubit të librit Oprah. Megjithatë, më duket se romancierët po ia kalojmë për bukuri; kultura e kritikës po kalon nëpër pengsa. Ju si shkrimtar u rritët në kushte, le të themi, vlerësimi të dyanshëm, gjatë një brezi me kritikë letrare – njerëz që kishin ndërgjegje politike dhe e respektonin kulturën e lartë. E kam fjalën për Irving Howe dhe Alfred Kazin, Lionel Trilling dhe, sigurisht, Edmund Wilson-in. Më jepni përgjigje për dy pyetje: A ndikoi ajo kritikë në ndërgjegjësimin tuaj për kulturën brenda së cilës shkruanit? Dhe, e dyta, zhdukaj e asaj kulture a e ka pakësuar vlerën e romanit?

Përgjigja për të dyja pyetjet është: absolutisht që po. Ata kritikë ishin kolegët e mi gjykatës. Për mua ishte më emocionuese kur takohesha me njerëz si Trilling dhe Howe, sesa kur takohesha me yjet e artit. Edmund Wilson-i ishte shumë i ngjashëm me Jehovain. E kërkoja respektin e tyre, por i trembesha mosaprovimit. Në të njëjtën kohë, ndërsa rritesha dhe zhvillohesha, nuk ndjehesha aspak inferior. Ishte ajo kohë – ajo kohë e këndshme, e bekuar – kur kisha mundësi të thosha: “Epo, për këtë temë unë di ca gjëra më shumë se Irving Howe”. Ky ishte moment i bukur. S’e kemi më tani. Ata kritikë kanë ndërruar jetë, të gjithë. Me sa kam parë unë, askush tjetër s’i zëvendëson dot.

 

[….]

 

“Martesa është një institucion i realizueshëm,” thotë narratori në librin tuaj të ri, “sidomos për njerëzit e tmerrshëm.” Më bëri të qesh.

Ka qenë duke folur djalli, jo unë.

 

Si të doni. Megjithatë, ende pyes nëse martesat që keni pasur ju kanë bërë romancier më të mirë.

Le ta zhvendosim pak pyetjen. Martesat e Picasso-s – më mirë të themi marrëdhëniet – e bënë atë piktor më të mirë, apo më të keq? Do të ishte bisedë interesante.

 

Sigurisht që e pajisën me variacione.

Çdo bashkëshorte është një kulturë, duhet të hysh thellë në një kulturë tjetër, e cila nuk është jotja, dhe të mësosh shumë prej saj. Meqë martesa nuk është gjithmonë institucion i rehatshëm, fillon dhe acarohesh nga ajo kulturë. Për shembull, zëre se shkove në Francë dhe ndenje atje dhjetë vjet. Në fund, vendos të largohesh. Nuk do mbetesh duke thënë gjithë jetën se e urren Francën. Do thuash se Franca të dha shumë gjëra. Diku pate ca mospajtime, por dhjetë vitet e kaluar në Francë ishin të këndshëm. Gratë nuk para i kanë qejf këto lloj argumentesh, pasi i marrin si denigruese. “Ja, ky djaloshi më mori rininë, shijoji gjithë të mirat që pata, dhe tani më flak tutje.” Nuk janë kështu gjërat. Burrat plaken nga martesa po aq sa edhe gratë. Për mua nuk ka asnjë dyshim se brenda çdonjërës martesë, Picasso ishte një piktor tjetër. Ndoshta mund të thoni të njëjtën gjë – nuk e krahasoj veten time me Picasso-n, i cili e ndikoi botën shumë më tepër se unë – se mënyra ime e të shkruarit ka ndryshuar bashkë me çdonjërën bashkëshorte timen. Çdo marrëdhënie ka një ndikim të thellë në punë. Interesat, botëkuptimi, kuptimi i së mirës dhe së keqes, këto ndryshojnë.

 

Kuptimi i së mirës dhe së keqes?

Të mirën dhe të keqen fillojmë ta kuptojmë që me prindërit tanë. Gjatë jetës kjo ndryshon nga marrëdhëniet që krijon, nga fëmijët që lindin.

 

Është mirë që romancieri të ketë edhe fëmijë?

Nuk jap dot receta për romancierët. Sikur Herny James-i të ndiqte recetat e mia, ku do të kishte përfunduar?

 

Vetë James-i ishte plot me receta.

Pikëpamjen e ktheu në fetish. Për pak sa nuk e ktheu në religjion.

 

Eseja e tij më e famshme ka të njëjtin titull si seritë e këtyre intervistave, “Arti i fiksionit”. Aty ai paraqet rregullat e shkrimësisë së mirë. “Të jesh zemërgjerë, i dhembshur, dhe të fitosh çmimin”. “Mos mendo shumë për optimizmin dhe pesimizmin; përpiqu të kapësh vetë ngjyrën e jetës”. James-i kishte ide specifike për atë që kërkonte puna.

S’do të kisha dashur kurrë të jetoja jetën e tij. Shumë dhe asgjë. Jo domosdoshmërish lidhur me punën, por me jetën e përditshme. Shqetësohej se çfarë do të vishte në një mbrëmje të caktuar. Shqetësohej nëse niveli i bisedës nga ana e tij do të ishte në lartësinë e duhur apo jo. I mbushur me gjëra të tilla. Jo, njeriu duhet të jetë i çliruar nga këto gjëra.

 

Vjen çështja e miqësisë. Romancierët amerikanë kanë qenë pjesërisht të udhëhequr nga miqësitë që kanë pasur: Fitzgerald dhe Hemingway, ose Sherwood Anderson dhe Theodore Dreiser.

Miqësia e Fitzgerald-it me Hemingway-n rrallë nuk tronditej.

 

Megjithatë, miqësia mes atyre të dyve karakterizoi diçka thelbësore për ta.

Mirë, po ju jap edhe unë një shembull: James Jones dhe unë.

 

A ju habit jeta pas vdekjes e Truman Capote-it?

Truman-i ishte njeri i jashtëzakonshëm. I jashtëzakonshëm. Jo i jashtëzakonshëm në thellësitë e inteligjencës së vet, por i jashtëzakonshëm në guxim. Dikur kam thënë se Truman-i ishte një nga djemtë më trima të New York-ut. Nuk e keni idenë se ç’do të thoshte të dilje në rrugë siç dilte ai, kur ishte i ri. Mbaj mend se jetonte në Brooklyn, mbaj mend se aty banonte edhe një piktor teatri – më duket ishte Oliver Smith – e kishte shtëpinë nja dy blloqe më tutje se unë në Brooklyn Heights. Truman-i jetonte në një bodrum atje, kështu që shpesh takoheshim në rrugë. Një nga ato ditë i thashë: “Shkojmë të pimë një gotë”, dhe shkuam në barin më të afërt. U futëm në një bar irlandezësh. Ishte nja nëntëdhjetë metra i gjatë, ose të paktën kështu m’u duk, të gjithë rrinin me një këmbë në shkallaren e banakut, të gjithë irlandezë të ashpër dhe, ndoshta, ca skocezë mes tyre. Të gjithë pinin.

U futëm, Truman-i me ato flokët biondë që ende i mbante me balluke të gjata, kurse krahëve kishte hedhur një pardesy mushamaje. Nuk e kishte veshur, thjesht e kishte hedhur në supe, si pelerinë. Ai u fut i pari, unë hyra pas tij dhe menjëherë kuptova: “Oh, Zot!” Shkuam në fund të lokalit, ndenjëm e folëm një copë herë. Askush s’na bezdisi, megjithatë, ishte një nga ato situatat kur nuk bën që nuk bën njeriu rehat. Kuptova se sherri mund të ndodhte nga çasti në çast. Atëherë kuptova se Truman-i jetonte kështu çdo minutë të ditës – vazhdonte të ishte vetvetja. Ishte i gatshëm të duronte gjithçka që mund të ndodhte. Më bëri shumë përshtypje kjo.

 

Cili është armiku më i madh? Krenaria?

Krenaria të vë përfund. Ja, shikoni Truman-in e gjorë. Iu bë mënyrë jetese të menduarit: “Po nuk u bëra i njohur në kohën që jetoj, atëherë shoqërisë po i ndodh një padrejtësi e madhe”. Kësaj lloj krenarie i afrohemi të gjithë, por duhet t’i largohemi me shumë kujdes. Mund të shkatërrojë një pjesë të madhe të njeriut, po ra brenda në të. E di, duhet të jesh i fortë dhe të psherëtish, të psherëtish dhe të thuash: “Pse të mos ia lëmë historisë në dorë?”

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

 

*Paris Review, The Art of Fiction no. 193. Issue 181, Summer 2007.