Kostas Varnalis – Natyra dhe Arti (ese)

Kostas Varnalis

NATYRA DHE ARTI*

Cila është marrëdhënia mes natyrës dhe artit? Filozofët e rinj dhe të vjetër, artistë e kritikë, kanë besuar se arti është “imitim” i natyrës (Platoni, Aristoteli), ose, siç thotë Hamleti, “pasqyrë e natyrës”. Nëpërmjet historisë së artit është e lehtë të shohim se çdo shkollë artistike shpall kryengritjen e saj kundër së shkuarës me parullën “kthim në natyrë”. Por, meqenëse të gjitha shkollat kanë të njëjtën parullë, si shpjegohet që s’bien dakord, por përkundrazi, shkollat e reja, nëpërmjet dhunës, zëvendësojnë sundimin e më të vjetrave? Sepse çdonjëra ka një koncept të ndryshëm për natyrën dhe zotëron mjete teknike të ndryshme për të shfaqur vetveten. Romantikët, natyralistët, realistët kërkojnë gjithmonë të riprodhojnë natyrën (dhe brenda fjalës natyrë përfshihet përgjithësisht e gjithë jeta dhe njeriu) ashtu siç është, qoftë e bukur apo e shëmtuar – por parapëlqejnë të shëmtuarën. Ndërsa klasikët, kërkojnë gjithmonë të riprodhojnë natyrën ashtu siç duhej të ishte, domethënë e idealizojnë, dhe ky është shkaku që kufizohen brenda asaj që quajnë natyrisht (ose etikisht) të bukur.

Por, menjëherë pas kësaj, ndodh një kundërshti mes së bukurës natyrore dhe së bukurës artistike. Sepse, ndërsa shohim një numër të madh shkollash, vërejmë se ajo që përgjithësisht merret si natyrisht (ose etikisht) e shëmtuar, bëhet artistikisht e bukur. Cila, atëherë, nga këto dy të bukura (e bukura e natyrës dhe e bukura e artit) është më e lartë? Kjo pyetje nuk ka kuptim për atë që është futur thellë në këtë temë. Sepse, që mes dy sendesh, njëri të jetë më i lartë e tjetri më i ulët, duhet që ata të jenë të së njëjtës cilësi; ndërsa arti dhe natyra janë realitete të cilësive të ndryshme, pra janë realitete të pakrahasueshme.

Megjithatë, ka filozofë, artistë, kritikë arti, të cilët me fanatizëm i përgjigjen kësaj pyetjeje. Artistët përgjigjen se ajo që është artistikisht e bukur është më e larta. “Perëndia krijoi botën, por artistët janë ata që e ndreqin” (Wilde). Mirëpo, disa filozofë dhe kritikë arti japin përgjigje të kundërt. Këta janë idealistët dhe të dashuruarit pas misticizmit. P.sh. Platoni përbuzte edhe natyrën, edhe artin, por natyrën e shihte si më pranë së vërtetës së “qenies”, më pranë “idesë”. Arti na largon nga ideja më shumë se natyra. Raskin, kritik i madh arti, por dhe dashurues i natyrës, e thotë qartë se natyra është më e lartë se arti; ajo që na pëlqen në art është përpjekja e ankthshme e njeriut të arrijë ta shprehë atë me veprën e tij. Brenda në këtë përpjekje ekziston “adhurimi i sendit të dashur”, dhe kjo përbën vetë thelbin e ngashërimit që na buron nga ndjenja e së bukurës.

E megjithatë, siç thamë, të dyja këto të bukura janë të pakrahasueshme mes tyre. S’na duhet shumë teori për të gjetur pse-në. Nëse i referohemi përvojës dhe historisë së artit, do të shohim se realisht ndryshojnë, sepse: a) këto dy të bukura rrallë përputhen (në një farë mënyre, vetëm në artet klasike) dhe b) sepse natyra i jep artit lëndën e papërpunuar, të cilën, nëpërmjet teknikës, arti e shndërron për qëllimet e tij.

Ishte Aristoteli i pari që vuri re ndryshimin mes natyrës dhe artit (historia dhe poezia). E para na i jep gjërat siç ndodhën, e dyta siç u bënë. Më vonë, edhe Plutarku, me të drejtë vuri re se ajo që i intereson poezisë është imitimi, jo objekti i imitimit. Më vonë, Kanti konstatoi të njëjtën gjë: “E bukura artistike nuk është një send i bukur, por vetëm një projektim i bukur i një sendi”. Dhe Hegeli thotë: “Arti nuk është prodhim i natyrës, por krijesë e njeriut”. Megjithëse asnjë nga këta filozofë të mëdhenj nuk përcakton qartë arsyen e ndryshimit, s’është e vështirë ta përcaktojmë: është teknika. Teknika është krijim shoqëror dhe pranon të gjykohet sipas vlerës. Ndërsa natyra mund të përshkruhet dhe të shpjegohet shkencërisht, nuk mund të gjykohet sipas vlerave. Natyra nuk i bindet asnjë urdhri të estetikës dhe nuk është projektim i ndonjë forme fillestare.

Atëherë duhet të veçojmë: a) të bukurën natyrore nga e bukura artistike; b) ndjenjat që na provokojnë këto dy të bukura në kategori të ndryshme.

  1. Të gjithë ata që jetojnë në natyrë (çobani, rojtari i farit, bujku, kontrabandisti ose ushtari në kohë lufte) nuk shfaqin pothuajse asnjë reagim ndjenjësor përpara bukurisë ose madhështisë së natyrës. Thjesht e vëzhgojnë aq sa u hyn në punë, nëse do të bëjë kohë e mirë apo e keqe. Por edhe një zoolog, endomolog, etj., nuk ka asnjë interes ndjenjësor për natyrën; ka vetëm interes shkencor. Kështu, tërësia e natyrës, për ata që jetojnë në të, apo nevoja, që tek shkencëtarët mbizotëron shijimin e natyrës, e bën natyrën jo interesante për ndjenjat.
  2. Natyra mund të na japë ndjenjën e shëndetit shpirtëror dhe trupor nëpërmjet forcës së gjallërisë që provokon tek ata që rrallë dalin në natyrë. Kjo ndjenjë mund të arrijë deri në kufijtë e bashkimit tonë me gjithësinë. Por këto dy ndjesi (ndjenja e gjallërisë dhe ajo e bashkimit panteist me të gjitha qeniet) nuk lënë vend për vlerësim. Janë fenomene që i përkasin psikologjisë individuale, jo psikologjisë shoqërore.
  3. Shumë herë natyra na duket e bukur. Thërresim papritur: “Sa trëndafil i bukur!”, “Sa kalë i bukur!”, “Sa grua e bukur!”. Bëhet fjalë për qenie të gjalla. Në këtë rast ekziston një ndjenjë bukurie, por nuk është ndjenjë e pastër estetike; është pseudoestetike. Instiktivisht dhe në mënyrë të pandërgjegjshme i shquajmë si të bukura format e përkryera të një lloji, sepse janë më të përshtatshme për riprodhim. Por, meqenëse atyre u mungon teknika, janë qenie natyrisht të bukura, por nuk janë vepra arti.
  4. Ndodh që fenomenet ose sendet natyrore t’i shohim si vepra arti. Në këtë rast ndjenja jonë nuk është krejtësisht e zhveshur nga estetika, por është pseudoestetike. P.sh., një perëndim dielli, një lule, një nudo femre ose një papagall mund t’i shohim si tablo pikture ose si skulptura. Zakonisht këtej i kthejnë sytë artistët kur gjejnë “temën” e tyre. Por ky vizion, sado që, nëpërmjet fantazisë së artistit, sipas teknikës së tij, të shndërrohet në vepër arti, është thjesht pium desiderium. Nuk është vlerë e realizuar. Por, kur kemi përpara një kopsht si ai i Versajës, atëherë ndjenja që krijohet është ndjenjë e pastër estetike dhe pranon të gjykohet sipas vlerave. Sepse kopshti është krijuar nëpërmjet mendimit dhe teknikës, dhe kështu, është vepër arti. Arti i kopshtarisë, sikundër arkitektura, janë arte të bukura.

Pas gjithë këtyre, nëse kujtojmë se breza të tëra teknikash, qoftë industriale (dekorimi, poçaria, etj.), qoftë monumentale (arkitektura, muzika) nuk riprodhojnë shembuj natyrorë, atëherë jo vetëm do të mund të veçojmë të bukurën natyrore nga ajo artistike, por dhe do të bindemi se natyra nuk është burimi i vetëm i frymëzimit për artin. Kështu, teoria e “imitimit” dhe e “kthimit në natyrë” s’do të ketë asnjë farë kuptimi. Teknika është gjithçka. Dhe teknika është krijesë shoqërore. Dhe, siç në mënyrë të përmbledhur ka thënë dikush: “Historia e artit është histori e teknikës, jo e natyrës”.

Shqipëroi: Sokol Çunga

*[Botuar për herë të parë në gazetën “Drita”, 29 shkurt, 2004, f. 4.]

Kostas Varnalis – Burgu (tregim)

Kostas Varnalis

 BURGU*

 “Fitimtarë? Të humbur?

 S’jemi gjë tjetër, veçse të humbur”.

 Marcel Martinet

 

I

 E thashë; s’e di si e bëra! E thashë pafundësisht në gjykatë, ia thashë perëndisë, vetes. Por, meqë u bë, e pagova, siç e deshte ligji. Po edhe sikur gjithë jetën time të rrija atje brenda, s’kisha për t’u ankuar; sepse zemra ime s’është qetësuar ende. U zbardha, u kërrusa, por atë oborr të kuq e shoh përherë përpara meje.

Pa të, jeta ime do të ishte ndryshe. Dija ca shkrim e këndim, megjithëse në këtë jetën time s’mu desh asnjëherë. Isha njeri që përshtatej me të gjitha; as thashë ndonjë gjë të keqe për njeri, as mendova ndonjëherë ndonjë gjë të keqe; kur e bëra, s’e mendova fare; më erdhi ashtu, papritur. Edhe në atë çast, s’thashë as ndonjë të sharë.

Ndoshta, tani edhe unë do të kisha ndonjë fëmijë. Ah, një vajzë që do të qeshte pa shkak, do të qante pa shkak. Do të ishte e pastër, si ti, do të shkëlqente si lulja e bajames mes dëborës së jetës sime. Kështu, s’do të kishte ndodhur asgjë, do të më kishte kaluar ai çast zjarrmie, do të ishe e lumtur, po! Do të bëja përpjekje mbinjerëzore që ti të ishe e lumtur, dhe vajza jonë do të ishte gjithmonë e lumtur, me flokët e verdhë, me faqet e kuqe!

Por, është e vërtetë, isha çnjerëzor. Ishe kaq shumë vite më e vogël se unë. I kisha frikë njerëzit, dhe, më e keqja, gjithmonë dyshoja tek ta. S’afrohesha me asnjërin, s’i flisja askujt. Nuk vija këmbë në kafenera dhe taverna, as duhan nuk pija. Nga puna shkoja në shtëpi, dhe nga shtëpia në punë. Ishe e vetmja gjë për të cilën kujdesesha, pasioni im i shumëçmuar. Dhe, megjithatë, kthehesha gjithmonë i dëshpëruar; gjithmonë i heshtur dhe i lodhur, dilja. Sa herë desha të gjej pse-në, s’munda; pranë teje mendimi im ndalej, porsi zogu që, kur zihet në leqe, varet kokëposhtë dhe s’cicëron. Rrija në kanape, ndërsa ti, me këmbët e tua të ëmbla, hyje dhe dilje. Ishe mësuar me mua dhe s’më vije re. Prandaj – pse të mos më vije re – isha i zemëruar me ty. Po ti s’e kuptoje, ishe e qeshur dhe më flisje me një gjallëri të pashpjegueshme për një gjë a për një tjetër, për djalin e vogël të fqinjit që kishte pasion kuajt. Ç’të duhej ty? Kjo më ngrinte nervat. S’kish mbetur gjë tjetër për t’u thënë? Pse s’më pyesje, ta zëmë, se ç’kisha? Ah, po, sigurisht, kur më shihje të gëzuar, çuditeshe: “Ç’të ka ngjarë, i miri im?”, pyesje. Ky mendim më ngacmonte shumë. E di se ishte i pavend. Sepse, në fund të fundit, të gjitha këto ndodhin brenda mendjes sime. Por, atëherë s’mundesha ta kuptoja.

Sa vapë që bën! S’mbaj mend ndonjë korrik kaq të nxehtë. S’fryn fare. Me gjithë këtë diell, më dhembin sytë. I mbyll, dhe një errësirë e çuditshme, verbuese, e kuqe, e mbushur me shigjeta të verdha më mbush vështrimin… Ah, sikur të mos kisha këtë dhimbje koke…

Ndoshta nuk ishte vetëm mosha. Në gjithçka qëndroje më lart se unë. E ndieja se mendja jote ishte më e pastër se e imja, shpirti yt, më i mirë se i imi. I kuptoje të gjitha më parë se unë dhe gjykoje më thellë. Sa e doje prenverën, diellin, qiellin e thellë, detin e kaltër, zogjtë dhe lulet! Dhe, megjithatë, gjithmonë rrije brenda në shtëpi (ose, të mbaja unë brenda)… Ah, buza jote e vogël dhe e kuqe si vishnje, sytë e tu të kaltër dhe të shndritshëm… Kur të ngula thikën në kraharor, s’i lëvize as buzët, as sytë, fare, fare. Kaq lehtë vdiqe? Po ta dija, s’do të të kisha goditur në kraharor; ndoshta do të të godisja në dorë, në brinjë, s’di se ku. Ndoshta vetëm do të ngrija thikën lart, pa e zbritur. Sigurisht, doja të të vrisja, por jo të vdisje…

Kur më nxorrën –vitet e fundit m’i falën – më thanë se isha sjellë mirë. S’e di pikërisht në isha sjellë mirë apo isha budallepsur. Shokët më tallnin, por e kuptoja se e bënin pa të keq. Më quanin filozof. Kjo ishte vërtetë për të qeshur. Unë asnjëherë s’thashë asnjë filozofi; s’kisha lexuar gjë tjetër veç ca romaneve, si dhe kisha bërë ca udhëtime. Jo vetëm që s’thosha filozofira, por as gojën s’e hapja fare. Ndoshta, prandaj më thoshin filozof. Ndoshta dhe ngaqë isha fetar… Sapo dola nga burgu dhe kalova nën portën e madhe, më zuri një frikë e madhe që më bëri të rrënqethem i tëri. Prisja të gëzohesha pa masë. Por, menjëherë e ndjeva veten kaq të vetmuar në këtë jetë mes njerëzve, saqë zura të dridhem dhe m’u prenë gjunjët. Bëra të kthehem pas në qeli, atje brenda, tek shokët… por porta e hekurt bubulliu përpara hundës sime dhe dëgjohej rënkimi i rëndë i shulit. Shokët e mi, që brenda, diç thoshin duke thirrur, por s’dëgjova asgjë.

Ndodhi të vjetra. Tanimë u mësova me këtë jetë, u mësova më shumë me mendimin se gjithçka është njësoj, se, edhe nëse diçka ndryshon, nuk bëhet as më mirë, as më keq. Madje, as vdekja nuk përbën gjë të re, s’na sjell asgjë më të tmerrshme nga ç’na ka sjellë jeta. Dhe e dini ç’ishe ajo që më bënte të dridhesha? Mendimi se, që tani e tutje, unë dhe ndërgjegja ime mbetëm vetëm, të dy, ballë për ballë, për të larë hesapet. Brenda në burg isha më i qetë, mendimi se po dënohesha ma lehtësonte barrën e brengës.

 

Ishte, mbaj mend, një mëngjes pranveror. Nga të shkoj? Jo, jo në qytet! Mora për nga vendet e shkreta, bregut të detit. Ecja, dhe më dukej se s’dija të ecja. Vetëm pengohesha dhe bija. Se mos shihja nga shkoja! Kudo kishe gropa, hendekë, gurishte… Kur, më vonë, bëja shpesh të njëjtën rrugë, s’pashë asgjë nga këto.

Ajo që më bëri më shumë përshtypje ishte pafundësia e detit dhe e qiellit… Sa çudi! S’mundja të mblidhja mendjen, më humbiste në ajrin e kaltër. Ah, ja, kjo është liria! Pa fund, pa anë! Malet lartoheshin në të majtën time, të gjelbër, bojë trëndafili, manushaqe, të lehtë dhe të qeshur, mbushur me të fshehta, premtime, lartësira të panjohura. Po zogjtë? Atëherë i dëgjova zogjtë për herë të parë. Po, po! Kur isha fëmijë, e më pas burrë i pjekur, asnjëherë s’i vura re. Oh, tani ishte krejt tjetër! Ujërat gurgulluese, lulet e kopshtijeve, përshkënditjet e flladit, pasqyroheshin, fërgëllonin në cicërimën e tyre dhe zbrisnin thellë në shpirtin tim. E gjithë natyra, gjithë qiejt, e gjithë e ardhmja, e imja dhe e njerëzve, gëzohej dhe trishtohej në ato rënkime të padukshme… Ndjeja veten time të zgjerohej, derisa e humba fare. Ku e kam fillimin? Ku është fundi? Ah, sikur t’i kisha dëgjuar gjithmonë kështu zogjtë, ndoshta tani jeta ime do ishte ndryshe, s’do të kisha… po, s’do të isha një zhele e shoqërisë, s’do të isha peshë e padobishme mbi dhé…

 

Kur erdhi koha të kthehesha tek njerëzit, u kujdesa që të ishte natë. U frikësohesha, dhe, sapo i dalloja, faqet më skuqeshin. Më dukej sikur të gjithë do të më tregonin me gisht dhe do të qeshnin. Por, në të vërtetë, asgjë nga këto s’ndodhi. Ç’do të thotë kjo? Hajde dhe gjeje. Por, në fund të fundit, ç’më duhej mua? Pas pak kohe do të nisesha për në atdheun tim, do të ikja me anijen e parë. Pará? Kisha kursyer pak, kur isha në burg. S’ia kisha nevojën askujt. Por… nuk ika. Ndieja në gjithë trupin tim një mpirje të çuditshme. Më pëlqente të rrija pa bërë asgjë. Përderisa deti, pyjet dhe vendet e shkreta më bëjnë mirë, do të rri deri sa të mërzitem… deri sa të ngopem…

 

Punë? Ç’punë? Sigurisht që duhej të bëja ndonjë punë, se paratë i hëngra me sot me nesër. Vërtetë, sa e mirë ishte e zonja e shtëpisë sime! Dhomëza ime e errët e nëndheshme, shtruar me truall, me hardhinë mbi portë (që ma errësonte pak dhomën) ishte kaq e thjeshtë, e pastër, e ngrohtë! Zonja Ollga, sapo më shihte, më thoshte: “Mirmëngjes”. Më dukej sikur donte të më jepte kurajo, duke më buzëqeshur me mirësi. Kjo më mërziste, por, përpara saj, shpirti im mbushej me respekt.

Punë? Thellë-thellë, s’doja të bëja asnjë punë. Të thurja tespije dhe të bëja krehëra, ashtu si në burg, këtë s’do mundja ta duroja dot; e njëjta punë do të më sillte të njëjtat kujtime, të njëjtat vrasje ndërgjegjeje. Kur kërkoja punë e më zbonin, ndieja një gëzim të çuditshëm. Mos do të qe punë e mirë të mbaja librat e ndonjë tregtari? Ah, e dija mirë atë punë. Do të më rikthente të njëjtat kriza nervash. Pastaj, kush do të më zinte besë? Përkohësisht, do të punoj ku të më dalë. Do të rimbledh paratë që më duhen dhe do të shkoj. Se ç’do të bëja atje ku doja të shkoja, s’e mendova asnjëherë. Ikja ishte një qëllim, por s’ishte zgjidhje. Uf, po t’i mendojë njeriu gjërat kaq hollë, do të ketë fundin tim.

Dhe zura të kërkoja punë. Shkova në një kafene, tek një dyqan bakalli, në një furrë. S’u duhej njeri. Po kështu, tek pyesja, mësonin dhe se kush isha. Kishin të drejtë të mos më donin. Veç kësaj, isha dhe i plakur. Një i ri, edhe punën e bën më mirë, edhe më pak paguhet, po të duash i ulëret dhe e rreh, që të nxjerrësh inatin, po bëri ndonjë dëm.

Kështu, u detyrova të punoja në port. Ngarkoja dhe shkarkoja anijet, plotësoja tekat e njerëzve, shkoja si rremëtar me barkat e peshkimit. “Meqë të thoshin filozof, duku pak filozof, – i thosha vetes”. Kështu nuk kisha fare turp. Pse të kisha turp? Pse të ketë turp një njeri që del nga burgu, apo një prostitutë që del nga rehabilitimi?

U mësova me këtë lloj jete dhe s’kam ankesa. Ndiej, gjithashtu, se jeta fatkeqe, pa asnjë padron mbi kokë, është shumë e ëmbël.

Me kohë, më njohën më mirë. Meqë isha i trembur dhe i pazoti, punoja më shumë se çdokush tjetër. Unë plak? Provomëni në punët më të rënda! Në fillim mendoja se të gjithë do më tallnin, sidomos fëmijët. Por, s’kisha patur të drejtë. Meqenëse nuk flisja, nuk shkelja nëpër taverna dhe kafene e gjithmonë isha i përmbajtur, s’më vinin re aspak. Ndonjëherë, arrija deri aty, sa të kujtoja se më donin. Kështu rridhte jeta ime, e përulët, e veçuar, e errët dhe monotone…

Sigurisht, do të iki. Kurdo që të jetë, kjo do të ndodhë, dalëngadalë. Por, sapo arrija të mblidhja ca pak para, reshtja së punuari. E çuditshme, se pikërisht atëherë mbaronin dhe punët. Por, meqenëse bëja pak shpenzime, me pak pará ia dilja të kaloja shumë ditë. Kur hyja në dhomën time, shpesh gjeja mbi tryezë ndonjë pjatë me fiq të freskët, rrush, bajame, qull me musht dhe miell. I vinte e zonja e shtëpisë ose m’i dërgonin fqinjat, zonja Polikseni, zonja Stamata, zonja… se mos i njihja të tëra. Ndihesha kaq i detyruar ndaj tyre, saqë kujdesesha ta shpaguaja menjëherë. Nxirrja ujë nga pusi, ujisja lulet, herët mëngjeseve dhe mbrëmjeve fshija oborrin dhe rrugën. Tani që rri e i ndërmend sërish këto gjëra, e kuptoj se i bëja më shumë për veten time.

Ditëve që s’punoja, festoja përbrenda meje. Atëherë e kuptoja se, për të qenë i lumtur, njeriut i mjafton shpirti i mirë. Kur punoja, nuk vija re asgjë. Sytë më erreshin dhe mendja s’më punonte. Ndoshta lodhja s’më linte të mendoja dhe të shihja. Por, kur ulesha dhe vëreja së largu, gjithçka më bëhej e bukur, si në ëndërr. Arkat e rënda, pluhuri i gëlqeres, koshat mbushur me fruta-perime, shalqinjtë e përhapur përdhé, velat e arnuara dhe të ndyra, litarët e lyer me serë, limonët e kalbur, që vala e lehtë e ujit i mblidhte buzë molit – ato ujëra të nxira nga qymyri dhe papastërtitë e anijeve, më dukeshin si të artë, ndjellës, magjepsës. Më vinte të bëhesha një me to, t’u jepja shpirtin tim dhe të merrja të tyrin.

Duke ecur buzës së detit, ndërsa koha kalonte, qëndroja diku. Asnjë frymë. Shtrihesha në kurriz dhe shihja qiellin sipër meje. Pulëbardhat vareshin në ajër me krahët e tyre si shpata. Deti zhurmonte – sa thellë, sa i thellë. Veshët, zemra, më buisnin gëzueshëm. E doja gjithë botën, sa njihja e nuk njihja. Pastaj, duke u kthyer përmbys, zhysja fytyrën në grushta dhe qaja. Qaja për ty, e mira ime, për ty qaja dje, qaj sot, do të qaj nesër… Sa ndodhira sajoja me mendje, ç’histori të mrekullueshme. Të gjitha ishin të gënjeshtërta. Por, këto ishin jeta e vërtetë për mua. Pastaj, ngrija grushtat lart dhe i bija kokës sime. Më pas. shpërtheja në të qeshura, dridhesha i tëri nga të qeshurat. Këndoja. Isha i lehtë, si zog…

Kur, në të rënë të muzgut, kthehesha pas, turma me vajza të bukura e të lehta, me veshje të tejdukshme, shëtisnin përgjatë molit, mbushur aromë e freski; vërtetë të tejdukshme, si krahët e bletës (ishin të huaja, pasi në ishull vinin shumë njerëz gjatë verës, për të shijuar natyrën dhe për t’u larë në det). Me frikë u hidhja ndonjë vështrim të shpejtë, dhe një botë ekzotike shpërthente brenda meje, një botë e çliruar nga dëshirat, ose, më mirë, e çliruar nga çdo shpresë, prandaj dhe ishte e mbushur me dëshira të pafundme…

 II

             S’ishte punë e imja të merresha me njerëzit. Ç’më duheshin mua? Unë isha i huaj; nesër, pasnesër kisha për të ikur. Por, pa e dashur, pa e kuptuar, pak nga pak, u njoha me ta…

Brenda në burg imagjinoja sikur të gjithë ata që janë të lirë, janë të lumtur. Thithin ajrin e lirë, shkojnë me kafshë nga fshati në fshat, udhëtojnë me anije. E ku ka kënaqësi më të madhe se kjo? Ndërkaq, asnjëri prej tyre nuk lëvizte. Në të njëjtat vende shihja të njëjtët njerëz. Gjysmën e tyre e gjeje nën tendat me vrima të kafeneve të portit – ishin hamësit – kurse gjysmën tjetër, në skutat e errëta të tavernave – ishin ata të gotës. Ah, po! Mendimi se kur të duash mund të ngrihesh dhe të ikësh, të shkosh ku të pëlqen, të bën të mos provosh asnjëherë të ikësh.

Nuk ishte kureshtje. Por, kur më qëllonte të shkoja për punë në ndonjë shtëpi, shkoja me shumë gëzim. Sa të pastra këto amvisat e ishujve! Sapo hyje, të shponte hundët era e gëlqeres së freskët. Muret, dheu, rrasat e oborrit ishin të bardha. Po ashtu, dhe ullinjtë, edhe fiqtë. Kundërmonin çarçafët e bardhë borë të shtretërve dhe të kanapeve me qëndisma dhe dantella, të gjitha të bëra me dorë. Muret ngjanin si ikonastase. Ikona të të gjitha llojeve ishin rradhitur në të; ikona bërë në dru, në letër, në kanavacë, në mëndafsh. Kishte ikona bizantine, ruse, frënge; pamje të Malit të Shenjtë me manastiret e tij, pamje të Jeruzalemit me Varrin e Shenjtë; gjeje ikona të Ardhjes së Dytë, me ferrin dhe parajsën, gjeje të gjithë shenjtorët dhe shenjtoret, çdonjëri paraqitur me rrobën e tij dhe me nga një proverb që kishte thënë. Kishte kryqe të qëndisur brenda kornizave apo brenda zemrave të arta që nxjerrin zjarr ose kullojnë gjak; dafina dhe lule nga Epitafi; gjeje ujë të bekuar, në një shishe të vogël; dhe kandili që rrinte gjithmonë ndezur.

Gjysma e vajzave martoheshin me vështirësi, gjysma tjetër veniteshin bashkë me saksitë e borzilokut, prapa grilave gjysmë të mbyllura. Pleqtë dhe plakat, në verë rrinin në oborr, në dimër pranë oxhakut, gromësinin dhe varnin kokën. Kur kishin dhembje koke, tymoseshin me temjan dhe bëheshin mirë. Shumë prej tyre kungoheshin çdo pesëmbëdhjetë ditë. Ne që jetojmë në qytete nuk i kemi këto zakone. Mbi pragun e portës dhe në parvazet e dritareve shihje kryqe prej tymi, bërë me flakën e qiririt të Ngjalljes, që të shkonte viti mbarë. Çdo punë e fillonin duke bërë kryqin. Të njëjtën gjë bënin dhe kasapët. Çdo natë, rreth orës gjashtë, rrija e shihja si thernin demat. I shihja dhe dridhesha. Herën e parë s’mbylla sy gjithë natën. Më pas, kur i shihja dhe trembesha, ndjeja një kënaqësi të sëmurë. Përpara se t’i ngulnin demit thikën prapa kokës, i bënin kryq me tehun e saj në mes të brirëve. Dhe ai menjëherë binte rrufeshëm përtokë, mbi pllaka, me gjithë peshën, duke bërë një zhurmë të frikshme.

Edhe Janaqi, i zoti i tavernës, me mjekrrën murgjërore, ishte njeri shumë besimtar, por gojëndyrë. Çdo të shtunë në darkë, kur binin kambanat e mbrëmësores, temjaniste butet. Më pëlqente të shkoja atje në atë kohë dhe ta shikoja. “- Bëni kryqin, qelbësira! – kthehej dhe u thoshte klientëve. – Ç’keni që qeshni, ju … zotin tuaj!”

Kur kishte festa të mëdha fetare, anijet ngrinin flamujt e tyre të zhubrosur dhe të dalë boje. Gjatë këtyre ditëve, në muzg, ndizeshin për një a dy orë fenerët në krye të shkallëve. Fshatarkat dilnin e shëtisnin përgjatë molit, me çemberët ngjyra-ngjyra në kokë dhe flokët e nderura mbi ballë. Kur ktheheshin në shtëpi, fustanin e varnin në gozhdë, mbështjellë me çarçaf. Të njëjtën gjë bënin dhe të dielave, kur ktheheshin nga kisha. Me atë fustan martoheshin, me atë bënin dhe udhëtimin e fundit. Njerëz besimtarë, të thjeshtë – njerëz të mirë.

Ç’monotoni! Por, për mua, është e njëjta gjë. S’jam i lidhur me asgjë. Dikur do të largohem që këtej. Filloi dhe të ftohtët e vjeshtës… Kam bërë dhe ca kursime të tjera; sapo të plotësohet shuma, adio, ishulli im i mirë!… Monotoni, the? Jo dhe aq. Ja, kalon Çukoja. Bëji ç’të duash, është i çmendur, s’kupton gjë. Pastaj, se mos e ngacmon njeri me të keq! Do bëjmë dhe ndonjë shaka. Qante, the? Po ai qan se e ka zakon, qan me dinakëri, që t’i japin ndonjë dhjetëshe. Ka tridhjetë vjet që jeton kështu. E di ç’bën? Vjen vërdallë nëpër ishull, që ta ngacmojnë. Gjoja, sikur s’mund të kalonte nga ndonjë rrugë tjetër! Ja, prapë ai i shëndoshi, kryetari. I jep ndonjë cigare, e bën shok. Pastaj, ulet dhe i pëshpërit diçka në vesh.

– S… sss… s’ke turp, goxha b… b… bu…urrë dhe thua f…f…fjalë të ndyyyra!

Çukoja ishte gagaç. Pastaj skuqej, sytë i kërcenin jashtë dhe menjëherë i merrte të gjithë përpara me një kallam në dorë. Të gjithë bënin sikur trembeshin, dhe gjoja fshiheshin pas njëri-tjetrit. Pastaj, kërcisnin nga të gjitha anët limonë, domate, kunguj të kalbur. Dikush dilte që ta mbronte. Ishte prapë ai i trashi. Çukoja e kuptonte, nxirrte kallamin përpara dhe largohej duke ecur mbrapsht. Sapo kthehej pas qoshes, nga lagjia tjetër dëgjohej e njëjta gurgule. Mirë t’i bëhej! Vetë e kërkonte!

Pas pak, bregu rizhytej në përgjumje. Pëllumbat zbrisnin përsëri në rrugë dhe cimbisnin lëkurat e hedhura të pjeprit dhe bajgat e kuajve.

Më dukej sikur jeta e të tjerëve ishte ndryshe. Para se të bëja atë, nuk i kisha njohur njerëzit. Po ashtu dhe në burg, për aq e aq vite; s’mund të thuash se të burgosurit janë njerëz… Tani po jetoj një jetë të tretë. Megjithëse kam thënë kaq e kaq herë, se nuk e di si e bëra, përsëri, s’jam aq i sigurtë nëse e bëra unë. Do të ketë qenë dikush tjetër; ose unë isha dikush tjetër. Por, jam unë që duhet të dëshpërohem dhe të vuaj! Është e drejtë dhe e justifikueshme. Po të tjerët? Oh, me sa gëzim dhe siguri e kisha filluar jetën time të tretë!

Ja, dy – tre të këputur, të verdhë në fytyrë, me sy të futur thellë, pështyjnë jetën përdhé, rradhitur në diell. Një tufë të paralizuarish, peshkatarë sfungjerësh, të gjymtuar në luftë, çapiten mbi paterica duke u lëkundur. Njëri prej tyre, Kalognomi, llogaritari, pinte kaq shumë, sa shembej përtokë mbi pllaka dhe përmirej. Pantallonat i ngjiteshin pas këmbëve të hapura dhe mes tyre rridhte një rrëke e gjelbër, e turbullt, vazhdonte për pak dhe ndalej. Një herë, nxorri thikën dhe shpoi kofshën. Ç’gjak që rrodhi! Ndërsa i biri i rrinte përbri dhe laturisej përtokë, duke ngrënë fiq përzier me dhé.

Nga vjen kjo vërshëllimë e bukur? Diku e kam dëgjuar këtë këngë dashurie. Jo brenda në burg. Do të jetë ndonjë nga ato këngë, që grupe njerëzish i këndojnë nëpër rrugë, netëve të festave. Kush ka qenë i sëmurë në spital, dhe mes temperaturës së lartë ka dëgjuar këto këngë të gëzuara me kitara e mandolina, e kupton ç’dua të them. Qenka ai plaku? Ai që hiqet zvarrë mbi të ndënjurat e tij, ai pa këmbë, qenka kaq i gëzuar? I mbajtur mirë, i rruar taze, me një karafil në vesh… E çë pastaj, se gjylja i mori të dyja këmbët në luftë? Ka krenarinë e heroit. Të gjithë kthehen dhe e shohin.

Ja dhe Jorgoja, kurrizoja… E tërheq një fëmijë i vogël, me sytë që i kullojë qelb, i mbushur i gjithi me vatra infeksioni. Pse nuk kujdesen këta njerëz kur kanë të tilla sëmundje? Si i prekin sytë me ato duar? Jorgoja shet fara kungulli, që i mban në një torbë, varur në sup. Meqë vjen vërdallë nëpër rrugë, shpesh, për ndonjë kacidhe, bën dhe punën e tellallit. “Lutje e madhe sot në Mitropoli! Do të luten për ata që luftojnë në front! Fara kungulli këtu!” Është, vallë, nevoja t’i luten perëndisë që t’i shpëtojë? Pse s’i kthejnë në shtëpitë e tyre?

Ky kurrizoja, pra, ç’mblidhte ditën, e linte natën tek Maroja. Si e gjente rrugën?

Kujtoja se të gjithë këta do të ishin shumë fatkeqë. Por, ishte vetëm një mendim i imi. Çdokush gjen brenda tij forcën të mos dëshpërohet, por të jetë i kënaqur. Në fund të fundit, asnjëri prej tyre s’ka qenë në burg.

 III

            Plak? Kush tha se jam plak? Ah, po, unë e thashë. Eh, e thashë ashtu. Kur je i dëshpëruar, kur s’ke të ardhme përpara teje… Sigurisht, flokët m’u zbardhën, por vetëm në tëmtha… Gjatë gjithë kësaj kohe e ndiej veten më mirë. Faqet m’u skuqën, ose, më mirë të themi, m’u nxinë nga dielli dhe era. Mendimin se duhet të iki, e ndiej të pjekur brenda meje. Sa i ëmbël ky dielli i nëntorit! Javën tjetër vjen vapori. Paratë i kam gati. Sa i gëzuar jam!

 

Sot bie shi. Sa i ftohtë dhe i errët është ajri! Bie shi që pardje. Rrobat që kam janë verore, këpucët i kam me vrima. Dridhem nga të ftohtët. Pa e kuptuar hyj në një kafene. Si më rreh zemra! Ulem në një qoshk të errët. Sa ëmbël dhe ngrohtë është këtu brenda! E di se jam i huaj. Jam klandestin mes njerëzve të ndershëm. Ata luajnë letra, tymosin, thërrasin. Filxhanët lëshojnë avull. Mes gjithë kësaj zallamahie, askush s’më vë re. Ah, ç’lumturi!

Duhet të ble këpucë. Sa për rroba,… s’mundem. Kur punon, ecën shpejt, kështu që ngrohesh. Por, nëse këmbët i ke të lagura, kjo s’durohet. Sa shumë mërzitet njeriu, sa poshtë bie shpirti, kur këmbët i ke të lagura… S’mundesh as të mendohesh, as të gëzohesh, as të punosh, s’mundesh, as të harrosh… Ç’të bëj! Do të përdor një pjesë të parave të udhëtimit. Deri sa të vijë anija, do t’i mbledh dhe një herë. Po s’arrita, s’më prish punë, do të iki javën tjetër.

Jam plak dhe i gëzuar. Një ngrohtësi e ëmbël më ngjitet ngadalë, që prej këmbëve dhe më derdhet në gjithë trupin… I zbërthej gjoksin erës së lehtë e të kulluar. Ç’dritë! Brenda meje, ashtu si mbi ujërat e qeta, lundron duke u dridhur dielli i mesditës dhe kaltërsia e qiellit…

Sot më dërguan në kopëshin e usta Nikollës. Oh, si zverdhnin limonët në gropën e lagësht e të thellë! Atje brenda, gjethet kalben me ngjyrën e tyre të zezë dhe prej tyre del ari dhe aroma e fruteve. Derisa të mbushej koshi, usta Nikolla më dha një karrige të ulem. Karrige të ulem! Ç’njeri i mirë! Po të mos më merrje për të çmendur, do të të puthja duart. O perëndi, mos e mbaro punën shpejt… Sa i çuditshëm duket deti përmes limonëve. Duket sikur ngjitet brinjazi, nga buza në mes – dhe sa më shumë thellohet, aq më e thellë bëhet bluja. Zonja e usta Nikollës, ulur më gjunjë, pastron peshkun. Macja sheh velëzat e kuqe të peshqve dhe mjaullin. Pulat çukisin përtokë. Mbi shkallën e gurtë rradhiten saksitë me lule: barbarozë, kopër, karafila, lulevathi… Oh, ç’mrekulli! Një karafil i stërmadh, në një vazo të vogël; një kërcell kaq i vogël me një bukuri të tillë! Ngjyrë rozë… m’i mori sytë… ngjyrë portokalli. Mendja më mbeti atje. S’mund të mendoj për asgjë tjetër. Përhumbem, sikur, papritur, më ka marrë gjumi dhe shoh një ëndërr të ëmbël… Sa do të doja ta kisha timen! Do ta ble, sa të bëjë! I afrohem dhe zemra më rreh. Përkulem sipër tij. S’ka erë. Është si prej dylli. Dua ta prek, por dora më bie poshtë.

– Zonja Nikollicë… me simpati për ju,… nëse e shisni, zotit Harilla do t’i bëhej shumë qejfi. Siç e dini, e bija i fejohet pasnesër. Çmimi? S’pyesim për çmim! Nëse do mundeshit të sakrifikonit… Ju keni edhe vazo të tjera me karafila… Do të çelin dhe ato…

 

Duke kërcyer nga gëzimi, zbres për në fshat, duke kërcyer nga gëzimi; në gjoks shtrëngoj saksinë. Ndiej një tjetër kënaqësi kur shkel mbi baltë, s’e kam më frikë… Këtë saksi do ta marr me vete, kur të iki. Se ku do ta çoj, e kam të fshehtë.

– Jordan! Eja të më llustrosh këpucët! Kjo ditë është e artë! Ndjehem kaq i kënaqur!

A vjen, Jordan, të ikim bashkë pasnesër? Ç’më shikon ashtu?! Je sa një pëllëmbë, por sytë të shkëlqejnë. Nuk do të shkojmë në Athinë…, do të shkojmë larg, shumë larg, në një botë tjetër. T’i s’ke udhëtuar ndonjëherë që të dish se ç’është një udhëtimi i gjatë, vapori i madh… Në mes të detit të hapur që s’ka fund, mendja dhe shpirti çlirohen nga pesha e çdo brenge. Trupi është i lirë, ashtu si vapori, që nuk ka rrënjë në ujë. Del në kuvertë, ajri të përplaset në fytyrë, të rrëmben flokët. Pulëbardhat nuk fluturojnë më përpara anijes. Herëpashere, ndonjë delfin del përbri, zhytet, del sërish. Më parë i duket tehu i fletës, më pas, koka… dhe përsëri humbet. Gjithçka rënkon, dridhet, fishkëllen. Në gjithë këtë zallamahi, shpirti jeton në një heshtje absolute.

Ku dëshiron të shkojmë? Në Venecia? Në Marsejë? Në Amsterdam? Sigurisht! S’kam qenë ndonjëherë. Por, janë qytete të bukur kur i shikon. Kam lexuar diçka, një shoku im “atje brenda” më ka treguar diçka. Del, ta zëmë, në Marsejë. Sa të theksuar e ka ngjyrën e verdhë! Këtu hasen të gjitha fiset e botës, madje, dhe grekët. Ah, do të bëjmë sikur s’i njohim. Sa bukur sikur të mos i njohësh grekët! Ato gratë pa shami, të lyera, që ecin duke u tundur me duar në xhepat e përparëses, me cigaren varur në buzë, të mos i shohësh. Shkojmë të marrim trenin. Nesër në mesditë do të jemi në “Gare de Lion”. Qëndromë pranë që të mos më humbasësh. Të thashë, s’kam qenë vetë, i kam lexuar, m’i kanë thënë. Si? Pse e godet kutinë? Mbarove? Llustroi prapë, Jordan! Me bojë evropiane. Do të marrësh dhe pesëdhjetë lekë të tjera…

Ç’po thoshim? Ah, po. Dolëm në “Gare de Lion”. Ecim me këmbë, s’kemi bagazhe. Do të të udhëheq unë! Ky është Si… kujdes makinën! S’të shoh aspak entuziast. Dalëngadalë do ta njohësh dhe do ta duash më shumë dhe se detin tonë. Do ta duash me pasionin e poetëve të Francës. I gjithë njerëzimi rrjedh në këtë ujë të turbullt.

Ajo anija e stërmadhe, e gurtë, me ata direkë të pafund, me ato shkallë dhe me rrema…, ajo anije e stërmadhe, që u ndal në këtë ishull të Sekuanës, ka ardhur nga thellësia e Azisë, nga pyjet e Norvegjisë. E di gjënë më të çuditshme? Ka ardhur nga rërërat e Afrikës! Këtë anije të gurtë, që ka shenjtorët për kapitenë dhe engjëjt për muço, duhet ta shikosh në mjegull! Duket sikur varet në qiell, udhëton sikur të mos ketë peshë. Të thashë, s’e kam parë vetë. E imagjinoj! Mos, vallë, s’kemi parë ndonjëherë anije në mjegull? S’mund të jetë ndryshe Shën Maria, Shën Maria e Parisit!

Si? Mbarove prapë? Llustroi sërish, Jordan! Si? Po qesh? Urdhëro, merre një qindëshe. Ike? S’prish punë, flas dhe me vete.

E di ç’do me thënë të humbasësh në një kryeqytet? Të mos njohësh askënd, të mos të të njohë askush! Askush! Ta lësh veten të të tërheqë fati në lumin e njerëzve, nëpër bulevarde, pa menduar, pa vullnet. Dhe, pastaj, në një kafene me drita, me muzikë, të marrësh çaj, ose një diuboné, diçka të tillë, mendoj. Përbri teje sheh një dallëndyshe plot gaz. Vetëm një? Pesëdhjetë, njëqind të tilla ngjeshen pas zotërinjve të qeshur. Sapo e kupton, se edhe ti mund të jesh po kaq i gëzuar, mjafton që ta duash, dhe je i gëzuar. Kështu, jeta bëhet më e lehtë, dhimbja bëhet e përkohshme…

Në darkë shkojmë në një kabare. Në Monmartrë. Salla është e mbushur me piktura, shtamba, maska dhe një Krisht të kryqëzuar në qoshe, me një dru të ngrënë nga krimbi, i gjatë, nga dyshemeja deri në tavan. Mbi oxhak hipin e zbresin minj të bardhë. Marrin nga duart e vajzave bërthama qershish… Si i shtrembërojnë turinjtë kur përtypen! Po t’i prekësh, është ogur i mbarë. Koketa, aktore, modele, dashnore… Pinë, tymosin, flokët i kanë të prerë. Disa prej tyre janë dhe pa çorape… ah, ç’këmbë hyjnore! Ja dhe një qen i madh që leh, pastaj duartrokasin. Të gjithë bashkë zëmë e këndojmë, dimë s’dimë, është kaq e lehtë. Pasi të kesh pirë, pasi të jesh turbulluar, në fund, mund të ikësh, ta zemë, me një poeteshë hollandeze, e cila banon në Palai Royal… Ç’kujtesë që kam dhe unë! Deri dhe emrat i mbaj mend, siç m’i tha “shoku”, apo siç i kam lexuar. E mirë është kujtesa. Po, pse dëshiroj gjëra që s’mund t’i kem?!

Ç’kisha sot? S’munda të mbyllja sy. Ca rrënqethje të çuditshme më silleshin nëpër trup… si përkëdhelje të vakëta… Ç’të ishin? Ngrihem, ndez qiriun. Sa varfër duket gjithçka në këtë dhomë! Shtrihem sërish. Përsëritet e njëjta gjë… U vesha… thashë të dal të shëtis pak nga deti, nën hënë… U mbështolla, bënte ftohtë…

Por, pse, duke ikur, u ktheva përsëri dhe mora paratë me vete? Ruajmë o zot! mora dhe saksinë me karafilin… Por, nuk shkova për nga deti… U ktheva majtas, në një sokak… Pas njëfarë rruge u ktheva për sipër… Ja, përpara derës së Maros… Errësirë… Një qen lehte andej nga bregu i detit; do të jetë ndonjë nga qentë e anijeve. Kush tha se jam plak? Tëmthat më rrihnin, duart më përvëlonin… U avita, duke ecur në majë të gishtave… Kapa dorezën e portës… Ishte e akullt! E lashë të binte… Dang!… Jehoi nata … Më zunë, papritur, ca të dridhura… ika, ika me vrap… Më dukej sikur më ndiqnin nga pas… Kur arrita përpara dyqanit të Janaqit… kaq ishte… u ndala një çast. S’merrja dot frymë… Pashë dritë nga brenda. Hyra, ndoshta për t’u fshehur. Që jashtë dëgjova hapa. Dy – tre vetë pinin brenda në tavernë me qepenat e mbyllur. Kur më panë, u çuditën. Panë njëri-tjetrin. “Pak verë doja, se jam i sëmurë”, thashë. Pastaj prapë, prapë. Gostita dhe shokët… më gostitën dhe ata… i gostita përsëri… s’mbaj mend sa vazhdoi.

 

Tani jam në shtrat. Do të vdes… do të vdes. Pará s’më kanë mbetur më. S’mund të kthehem në vendin tim. Ah, kush do vijë të më marrë që këtej? As fantazia ime s’ka flatra aq të forta sa të më ngrejë lart…

Po saksia? Ah, të paktën më ktheni saksinë!…

 IV

             Më duket se ndenja njëzet ditë në shtrat. Kisha më pak temperaturë, por kisha shumë dobësi. Dhembja e kokës më torturoi shumë, s’mundesha as të mendoja, ose, më mirë, gjithçka që mendoja më dhimbte. Rrija shtrirë në kurriz, me sytë në tavan. Atë çengelin atje, në mes të tavanit, e shikoja ngultas. Nga ky çengel, thosha, dikur do të kenë varur, gjithë freski, djepin e zonjës Ollgë, ndoshta; ose do të kenë varur llambën, ose ndonjë shportë me ftonj. Por, pa imagjino, një litar të tendosur që varet prej atij çengeli, fundi i të cilit është i lidhur në qafën time!… Sigurish, ky ishte një mendim interesant, por rrënqethesha sapo më shkonte nëpër mend.

Zonja Ollgë vinte dy herë në ditë dhe më shikonte. Më sillte ndonjë çaj ose supë. Duhej të ngrihesha një orë e më parë. Hyrja në një borxh të tillë, më mërziste shumë. S’do të mundja kurrë ta shlyeja. Sigurisht, doja të vdisja, por, si t’i lija për dhuratë, kësaj gruaje të mirë, këtë, fatziun, trupin tim?

Dalëngadalë, me shumë mund, u ngrita më këmbë. Ja ku jam sërish, mes të gjallëve! Por, tani gjithçka më duket shumë e errët. Askund dhe në asgjë s’gjej kënaqësi. Por, kjo është më e pakta që mund të ndodhë. Po ta dija se do të tronditesha kaq shumë prej asaj që do t’ju tregoj më poshtë, do të kishte qenë më mirë të kisha vdekur! Kush e dinte se, këta njerëz besimtarë, këta njerëz të thjeshtë, mund të bënin një krim të tillë? Janë të gjithë fajtorë, apo, mbi të gjitha, kanë më shumë faj ata që i organizuan për të kryer një krim të tillë?

Gjithmonë i bëja bisht bisedës rreth burgut. Kaq shumë më tërhiqte bota e jashtme, saqë gjithçka më dukej e re. Nuk e urreja burgun. Në shpirt më mbeti si një vend sprove dhe, sa herë mendja më shkonte atje, një heshtje e thellë më rridhte ndër deje.

Por, që tani e tutje, sa herë e çoj nëpër mend, më ngrihen qimet përpjetë, dridhem i tëri, mendimet më rënkojnë, siç buçisnin flakët e atij zjarri të stërmadh që, në pak kohë, bëri hi pesëqind jetë njerëzish…

Do të tregoj aq sa mundem. Sikur është prishur diçka këtu brenda mendjes sime. Tmerri që mora trazoi gjithçka brenda meje…

 

Burgu ndodhej lart mbi një kodër, pranë detit. Dukej si një kazermë e madhe katrore, me dritare që ziheshin prej dy rradhë hekurash, me një oborr në mes. Në oborr ishte një kishëz, kushtuar Ngjitjes së Zotit në Qiell. Kupola e saj ngrihej mbi çatinë e burgut dhe, duke e hedhur deri larg shkëlqimin e kryqit të bronxtë, të gënjente duke të bërë të mendoje se atje ishte manastir, vend paqeje dhe vetmie. Në anën e përparme, një pyll pishash të reja derdhte deri poshtë, në buzë të detit, gjelbërimin dhe rënkimet e tij.

Brenda në burg, mbi pesëqind vëllezër të mitë, ditë për ditë mblidhnin më tepër errësirë në shpirtrat e tyre… Pesëqind njerëz janë një qytet i tërë! Sado maskarenj që të ishin, duhej t’i ushqenin. Duhej furrtari, për bukën; bakalli sillte fasulet, bakalaron, trahananë, vajin, dhjamin; tregtari i fruta-perimeve sillte kungujt, patëllxhanet, qepët, lakrat; kasapi sillte dhitë, dhentë e viçat e therur; druvari sillte dru, qymyr, boçe pishe, pishtarë; shitësi i ujit sillte pesë deri gjashtë fuçi uji në ditë; farmacisti sillte kininën dhe vajin e recinit.

Këto furnizime, të mëdha e të vogla, gjithmonë i merrnin qeveritarët. Shitësit, duke e ditur se nesër mund t’ia lënë vendin “tjetrit”, kujdeseshin që të krijonin baza të forta. Kështu, artikujt që shisnin i jepnin me çmime të stërfryra dhe të cilësisë më të ulët që ishte e mundur: bathët të krimbura, ullinjtë të kalbur, bakalaron të qelbur, vajin të hidhur, bukën të bërë me miell të pasitur dhe të papjekur, mishi vinte i vjetër dhe i fortë si shollë. Rivalët thoshin se drejtori i burgut ishte marrë vesh me tregtarët, se, që t’i përzgjidhte, u mbante një pjesë të mirë të pagesës që duhej t’u bënte. Kështu, i lejonte që ta ulnin cilësinë dhe të vidhnin në kandar. Nëse ndonjëherë të burgosurit i flaknin përdhé këto ndyrësira, pa i ngrënë, rojet kapnin nismëtarët, i shqepnin në dru dhe i mbyllnin në ca bodrume ky s’hynte dielli. Ky është shtet! S’mundet gjithsecili të bëjë sipas kokës së tij!

Fshati ishte shumë i kënaqur me lëvizjet që sillte burgu.

Ishin mbi gjashtëdhjetë policë roje. Shumë prej tyre kishin me vete dhe familjet. Të gjithë këta donin të hanin, të pinin, të rruheshin, të flinin. Pjesa më e madhe e gardianëve ishin bij nga dyer të mëdha, të cilët, që të mos shkonin në luftë, ishin rreshtuar në rradhët e policisë. Pra, ishin të kamur dhe shpenzonin. Kështu, kishin punë edhe restorantet, berberanat, kafenetë, hotelet, dyqanet e bakejve, furrat e bukës, fruta-perimet. Vetëm kinkaleria shiste më shumë se pesëqind zarfe dhe fije letre në ditë!

Kështu, pra, mund të themi se burgu ishte jeta e ishullit të vogël.

Tani, e dini se cilët nuk ishin të lumtur? Furnitorët! Donin tjetër drejtor, që të mos i paguanin përqindjet. Dhe, duke i lëvizur urët, e kthyen opinionin kundër të tanishmit. Çdokush shpresonte të zëvendësohej: kishte për të patur punë të shkëlqyer! Më pas, çdonjëri përpiqej që, me çdo mënyrë, të mënjanonte të gjithë kolegët, në mënyrë që ai vetë të bëhej sipërmarrës për të gjitha furnizimet. Por, edhe kaq s’mjaftonte. Duhej që shteti të mos i dërgonte të gatshme veshjet e të burgosurve, po t’i qepnin në ishull, që, kështu, njëri prej tyre, të bëhej sipërmarrës. Kjo do t’i sillte dobi të madhe “vendit”! E njëjta gjë u bë dhe me kambalet.

Më të pakënaqurit, natyrisht, ishin furnitorët e vjetër. Ata kishin kafenenë e tyre ku rrinin, kishin partinë e tyre, gazetat e trye. Fshehtas shanin çnjerëzinë e të tanishmëve, që kalonte çdo kufi, dhe prisnin të ndryshonte qeveria, pastaj të shohim…

Ndërsa vetë fshatarët, mëditësit, çirakët, varkëtarët, burgun e shihnin vetëm në ëndërr! Ai që bën përpara në jetë, bëhet furnitor, merr furnizimet dhe fiton pa punuar.

 

Tani, le të imagjinojmë sikur, papritur, vjen një telegraf nga qeveria, i cili thotë se do të mbyllet burgu! Ah! Pra, erdhi dhe ky telegraf… Mbi nofullat e shqyera ra rrufeja! Kush ishte ky, që donte t’u merrte nga dhëmbët fatkeqësinë e të tjerëve, e cila i ushqente dhe i trashte?

Në fillim, një heshtje e frikshme kishte pllakosur ishullin. Nëpër kafene nuk luanin më, nuk dëgjoheshin të thirrura; ishin të zhytura në heshtje. Hapat e njerëzve ishin të rëndë. Të gjithë e ndjenin se fati qëndronte pas qiellit të vrenjtur.

Si u bë? Ja që u bë! Menjëherë u ngritën të gjithë armiqtë e djeshëm: kokat e mëdha të ishullit. Jemi patriotë! Shumë prej nesh janë vëllezër, kushërinj, krushq apo kumbarë mes tyre. E rëndësishme është që burgu të mos zhbëhet. Kush do të marrë përsipër furnizimet, është çështje dytësore; në fund të fundit, do ta bëjmë me rradhë, një herë njëra parti, një herë tjetra, siç kemi bërë deri tani…

Por, duhej dhe mbështetja e popullit. Mos, vallë, populli nuk jeton pranë zotërinjve? Po të mos ketë më punë, nuk do të vdesë populli nga uria?

Mos këto janë kujtime romanesh? Për këto, edhe natyra duhet të dëshpërohet e të mbajë zi!

Ditën tjetër nisi furtuna. Dallgët kërcenin mbi mol e sipër dokut, duke arritur deri në kalldrëmin e tregut. Varkat tundeshin, buçisnin, goditnin njëra-tjetrën, ashtu, të lidhura si një tufë kuajsh që, papritur, në muzg, u zë veshi ulërimën e luanit. Pemët tundeshin me furi dhe thyheshin duke rënkuar, sikur i thernin. Një ballkon u shemb mbi kalldrëm me gjithë saksitë mbi të… Shenja të këqia të një mallkimi që po afrohej…

Edhe populli filloi të egërsohej, të lëvizte. Në fillim i dërguan qeverisë telegrafe njërin pas tjetrit. Pastaj, dërguan dhe një përfaqësi. Meqenëse populli këtë padrejtësi e quante të tijën, zotërinjtë bënin sikur vepronin sipas porosive të popullit, bënin sikur flijoheshin për të…

Por, erdhi një telegraf tjetër, i cili thoshte se të shtunën do të vinte një anije mbretërore për të marrë të burgosurit, prandaj, duhet të përgatitej çdo gjë, që të mos vonoheshin në imbarkim.

Pra, gjithçka shkoi kot? Mirë! Do ta shohim! Dërguan menjëherë njerëz për të thirrur të gjithë fshatarët që banonin në zonat e tjera të ishullit.

Të shtunën në mëngjes kambanat po binin përzishëm. Duhet të ndalohet që kambanat të bien kështu nëpër funerale; ia shkatërrojnë nervat njeriut! Ti do të harrosh vdekjen, frikën e thellë e të pathyeshme, por ato s’të lënë. Ato rrënkime të hekurta, të rënda, të hyjnë në zemër, të ftohta, si gjarpërinj, të mprehta, si thikë…

I gjithë populli, gjithë ishulli – burra, gra, fëmijë, priftërinj, psaltë, epitropë, këshilla bashkiakë, zotërinj, çirakë – u mblodhën në oborrin e Mitropolisë me flamuj të zinj. Shtyheshin, thërrisnin, tundnin grushtet në ajër. Fëmijët vraponin lart e poshtë duke qarë e duke tërhequr nënat e tyre nga fustani.

Një gënjeshtër e vogël! Një gënjeshtër e vogël nuk e pengonte padrejtësinë e madhe! Kur bëhet fjalë për një qëllim kaq të lartë… Pra, u tha dhe kjo!

Në mes të oborrit kishin vënë tribunën e Pashkës, mbuluar me beze të zezë. Mbi të hipi drejtori i burgut. Menjëherë, të gjithë heshtën. Fytyra i shkëlqente. Rreth meje dëgjoja frymëmarrjet e shpeshtuara të njerëzve.

E vërteta është se nuk i kuptoja mirë ato që thoshte. Më qëlloi të isha mjaft larg prej tij, i shtypur në mes të turmës. Më pas, e kam thënë dhe një herë, ato që pasuan, më sollën një krizë të tillë nervore, saqë dhe tani jam i zhytur në kaos. Megjithatë, do të bëj ç’mos që të jem i kuptueshëm.

“Sot, të gjithë njerëzit e ndershëm duhet të vajtojnë! Sepse sot, shteti vjen për të rrëzuar murin që deri tani ndante qytetarët e mirë nga të ligjtë. Qëllimi i shtetit nuk është që të shpërngulë gjetiu të burgosurit, sepse, burg më të mirë se ky i yni, s’ka askund, më të shëndetshëm, më komod, më njerëzor dhe më të mirëadministruar. Qëllimi i shtetit është që të lirojë të burgosurit. Të lirojë të gjithë armiqtë e shoqërisë…”

– S’do t’i lejojmë, jo!

Ky informacion më çuditi; por, dyshimi nuk zgjati as gjysmë minuti. Fjala e drejtorit më bëri menjëherë për vete. Por çudia më e madhe është se nuk u gëzova se do të takoja miqtë e mi të vjetër, të lirë, si unë, por më të lumtur se unë dhe, më të pastër. Dija historinë dhe brengën e çdonjërit, i dija një për një emrat e tyre, i doja të gjithë, por, bashkë me turmën që ulërinte, ndjeja për ta diçka të ngjashme me urrejtjen. Ndihesha i gatshëm për të bërë çdo të ligë…

“I gjithë vendi do të mbushet me kriminelë dhe hajdutë. Si, atëherë, do të ruhemi nga rreziqet që do të na rrethojnë, që do të hyjnë mes nesh? Do të duhet të rrimë të armatosur. Por, ne nuk jemi njerëz të kamës e të kobures. Edhe kur vetë jeta jonë është në rrezik, zemra s’na e thotë të vrasim. S’do mundemi më të shkojmë të vetëm në ara dhe të rrimë netëve atje. Do të mbyllemi herët nëpër shtëpi dhe, pas çdo zhurme, do të hidhemi përpjetë të tmerruar, duke pyetur se kush është, ç’po ndodh. Ky det i bukur, elementi më i lirë i natyrës që na fal pasuritë, freskinë dhe udhët e tij, do të bëhet armiku ynë më i madh. Pa shikoni rreth jush, sa ishuj, sa limane që ka! Janë vetë jeta dhe streha e peshkatarëve dhe pulëbardhave, por do të bëhen fole kusarësh! Dhe, e keqja më e madhe që do të hyjë mes nesh, nuk janë të burgosurit. Kur njeriu humbet besimin në jetën dhe pasurinë e tij, atëherë, në dëshpërim e sipër, bëhet edhe ai hajdut dhe kriminel: unë, ju, të gjithë ne, do të marrim malet…”

Koka më buçiste. Atëherë s’e mendova se unë as pasuri kisha, që të trembem, as jetën nuk e doja, që të trembem se mos e humbas dhe, as vendas isha. Por, shpirti im nuk mendonte, nuk ndiente me vetë.

“Nuk janë vetëm njerëzit që janë në rrezik. Rrezikon i gjithë Atdheu! Rrezikon besimi! Armiqtë tanë, që vigjëlojnë në kufij, kur të na shohin të pasigurt, lirihumbur, do të hidhen mbi ne dhe do të na zhdukin. Do të na ndryshojnë besimin! Atëherë, do ta kuptojmë mirë se ç’do të thotë të jesh skllav – skllav i armiqve tanë. Do ta kuptoj unë, ju, gratë tona, fëmijët tanë!”

Fshatarët dukeshin të turbulluar, syve të tyre të egërsuar u kishte rënë një hije e zezë.

Zëri i drejtorit u zbut; një fllad lirik i gufonte gjoksin, sikundër kënga dhe dashuria gufojnë gjokset e zogjve të vegjël. Sytë iu përlotën. Të gjithë ishin gati për të qarë – ose për të vrarë. Grave, gati sa s’u binte të fikët.

“Burgu nuk ka qenë vetëm siguri e njerëzve të ndershëm, vepër e bërë sipas vullnetit të perëndisë, që, si në qiell, ashtu dhe mbi dhé, ndan të drejtët nga të padrejtët. Burgu ka qenë dhe krenaria e ishullit tonë! Kujtoni Ngjitjen në Qiell, që festonte kisha e tyre. Gjithçka lyhej, fshihej, në dritare dhe mbi dyer viheshin mërsina dhe degë pishash, kudo flamuj dhe, në mes, flamuri anglez. I gjithë ishulli vinte në këtë panair, si dhe shumë të tjerë nga ishujt rrotull. Të burgosurit kishin rastin të shisnin bastunë, krehëra, kuti duhani, ikona, gjithçka që mund të jetë e nevojshme për vete apo për t’u stolisur. Dhe, kur festuesit e huaj iknin, kishin ç’të thoshin për mirësinë tonë, për përparimin që kishim bërë, për harmoninë tonë. Që tani e tutje, kur të kalojmë përpara burgut tonë, do të na copëtohet zemra. Dhe, kur të ulemi të këputim ndonjë lulëkuqe pranverore në mes të grurit, siç bënim më parë, do të na duket e zezë”.

U ndal për një çast dhe fshiu sytë. Të gjithë bënë të njëjtën gjë.

“Dhe, më e keqja, kur të huajt të shohin se këtu zotëron anarkia, se e kemi humbur nderin, do t’i ndërpresin marrëveshjet, nuk do të na japin më grurë dhe të gjithë do të ngordhim nga uria, ne, populli më i mirë, që jetojmë nën qiellin më të bukur! Dhe bijtë tanë nga Amerika s’do të na dërgojnë më dollarë, pasi do ta dinë se do të vidhen”.

Ajo që ndodhi më pas nuk ishte zemërim, ishte tërbim. E gjithë turma u hodh prapa, si egërsirat, gati për t’u kacafytur. Sytë e turmës u bënë të vëngër, fytyrat u jeshilosën, buzët u zbardhën. Unë kisha një të nxehtë të tmerrshme.

Atë çast, dikush, që kishte hipur në kambanare, thirri me zë të mprehtë:

– Po vijnë!

Dhe, me të vërtetë, që larg u duk anija mbretërore, mbështjellë nga tymi i zi, me shkumë përpara dhe pas, e fortë dhe e pavdekshme, si sirenë.

– S’do t’i lejojmë! – mërmëritën të gjithë.

Kishim, vallë, nevojë për prijës? Lypsej nevoja ta thoshte njeri? Një shtysë e verbër i shpuri të gjithë tek burgu. E rrethuan nga të gjitha anët duke thirrur:

– S’do t’i lejojmë!

Ja, po afrohet… Që atje anija dukej më mirë. Dukeshin më mirë topat dhe flamuri.

Hutimi i tyre rritej. Diçka ua zinte fytin. Po, isha dhe unë bashkë me ta. Më kujtohet se bëja si i marrë. Mbaj mend se bëja si i çmendur. S’dija ç’bëja. Dikush thërriti:

– Zjarr!

– Zjarr! – thirrën të gjithë bashkë.

Çudi, se si në çast u gjetën shkarpa, pishtarë, vajguri e shkrepse! I vendosën nëpër dritare e u vunë zjarrin. Menjëherë, një tym i zi, mbytës e i dendur, filloi të bëjë udhë përmes hekurave të dritareve. Dridhej si gjarpëri që sillet për të kafshuar bishtin e tij. Për pak kohë i mbuloi të gjitha, si të ishte natë. Qielli rëndonte. Menjëherë, flakë të stërmëdha rrethuan ndërtesën. Gjithçka përreth dukej e kuqe. Fytyrat e zjarrvënësve, të tendosura nga urrejtja, kishin marrë një pamje demoniake. Nga mesi i flakëve dëgjoheshin zëra që ulërinin pafund me dhembje. Zërat zgjasnin për pak, pastaj heshtnin. Pas tyre, të tjerë zëra dëgjoheshin. Heshtnin dhe ato. Nëse ndonjëri nga të burgosurit e dëshpëruar bënte të thyente hekurat apo të kapërcente dyert që zunë të përkuleshin, e pushkatonin…

– As një gjysmë të mos dalë i gjallë, as një gjysmë!

Nga anija mbretërore shikonin zjarrin dhe çuditeshin. Mendonin se po digjeshin dyshekët e vjetër të kashtës dhe mbeturinat. Po, pse kaq zjarr? Si është e mundur? Vunë të gjithë shpejtësinë dhe hyrën në port. Menjëherë, zbritën varkat me njerëz, të cilat u nisën me shpejtësi drejt burgut.

Por, fatkeqësia nuk merrte fund me kaq. Anija nuk vinte të merrte të bugosurit, por sillte dhe njëqind të tjerë. Qeveria, pas telegrafeve të përsëritura të banorëve të ishullit, pas shqyrtimit që bëri Këshilli dhe deputetët e provincës, kishte ndërruar mendje. Vendosi të mos e lëvizte burgun, madje, siç thamë, dërgoi dhe njëqind të burgosur të tjerë. Por, që prej tri ditësh, zyrat publike, shkollat, gjykatorja, bashkia dhe zyra e telegrafit ishin mbyllur me rastin e zisë. Ishte vetë populli ai që i mbylli. Kështu, telegrafin që lajmëronte të rejat e gëzuara s’e mori askush. Kështu, burgu shkoi për dhjamë qeni.

Kur panë të keqen që i zuri, fshatarët qanin, rrihnin veten nga mëngjesi deri më darkë. E shkatërruan jetën me duart e tyre. Sa për ato pesëqind palo kufomat, kush i llogariste! Mirë u ishte bërë!

– Edhe njëqind, edhe njëqind të tjerë! – thoshin duke qarë.

Dhe, me mendjen e tyre bënin llogari sa lëvizje do të sillnin dhe njëqind të burgosur të tjerë në jetën e ishullit. Do të kishte qenë e mundur të jetojnë të gjithë pa mbajtur mëri, pa qenë të ndarë në parti, të vëllazëruar. Në fund të fundit, për furnizimet do të merreshin vesh!

Papritur, ia krisi një shi i rrëmbyer. Era e hirit, e drurëve të djegur, e trupave të karbonizuar, me gjithë duhmën e kalbjes së kufomave, pllakosi për shumë ditë mbi qytet. Kjo erë dhe kjo qelbësirë s’i la të harronin mynxyrën që u kishte rënë mbi kokë.

– Ah, dhe njëqind të tjerë…

Me kohë, moti u kthjellua dhe ujërat u thanë. Policia hodhi gëlqere mbi kufomat. Era e kalbjes s’u ndje më, por në mendjen e tyre pendimi ngulej edhe më thellë.

Ç’të bënin tani? Mos duhej të fillonin të punonin – të plugonin, të mbillnin, të korrnin, të mblidhnin frutat e pemëve? Mirë fshatarët, po zotërinjtë? Ah, sikur të ndodhte ndonjë mrekulli! Të fitonin pa punuar, siç kishin bërë deri tani – gjë që ishte dhe më e drejta.

 V

             Po kjo, ç’shaka ishte? Është tërësisht e pakuptimtë! E dini se kë arrestuan si fajtor? E ç’u bëra unë që më mbyllën në çmendinë? Thanë se unë e vura zjarrin! Po, pse unë? Isha unë, thanë, sepse jam i çmendur! Po Çukoja, atëherë, ç’i bie të jetë? Edhe ai i çmendur është!… Si? Vdiq? Aha, prandaj nuk arrestuan atë!

E pra, jo vetëm që nuk jam i çmendur, por këto që u tregova janë gënjeshtra. As vrasje kam bërë, as në burg kam qenë, e as është djegur ndonjëherë burgu. Ja, më thoni, keni dëgjuar të kenë djegur ndokund burgje? Jo. Atëherë, nuk jam i çmendur. Kisha kaq kohë që bluaja me mendje si të sajoja një histori të gënjeshtërt, për të treguar një të vërtetë të madhe të shoqërisë: se ata që jetojnë në kurriz të fatkeqësisë njerëzore, kthehen në kafshë po t’ua marrin, po t’u mungojë ajo… Sigurisht, po të lindësh i varfër dhe oriental, është njësoj si të kesh lindur brenda në burg, ose njësoj sikur e ke nisur jetën me një vrasje. Dikur, kjo mund dhe të ndryshojë – o ju, çaste krijimtarie – por, ky gëzim, ky shpëtim shpirtëror, sa do të zgjasë? Nuk mund të zgjasë! Trupin e kemi në zhinxhirë… shpirti do të na rrënohet… Por, ç’rëndësi kanë gjithë këto?

Ja, tani zutë të dyshoni sërish se nuk jam mirë. Më në fund, hapeni derën! Nuk iki. Se mos mundem të iki! Dhe po ika, ku të shkoj?

Ç’vend është ky këtu? Pse më futët në këtë dhomë me dritaret kaq lart nga toka? Nuk arrij të shikoj jashtë. Dua të shikoj jashtë!

Doja të tregoja se ata që kanë interes nga lufta, jetojnë prej gjakut të të tjerëve, vënë të tjerët të vrasin dhe të vriten për hatër të tyre. Çdo dorë, çdo këmbë, çdo sy, – çdo jetë që humbet, është e çmuar! Qeshni? Jo gjithmonë e kam mendjen kaq të kthjellët. Dhe, këto që them, nuk i them përçart nga kjo çmendinë. Jam duke i shkruar nga kafeneja e Zapiut. Jam dhe me shkollë – ndoshta kam më shumë shkollë se ju, edhe në Paris kam jetuar – këtë duhet ta keni kuptuar, dhe nuk më quajnë Darë[1]. Edhe emrin e kam të rremë. Si mund të ketë të tillë emër një zotëri serioz?

E vetmja gjë e vërtetë është kjo dhimbja e kokës. Kjo dhimbje koke që po më torturon këtu e gjashtë muaj…

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

*[Botuar për herë të parë në revistën “Sfidë”, Nr. 2, 2004, f. 113 – 137.]

[1] Pseudonimi i autorit ishte Popull Dara.