Dhimitris Haxis – Vrasja e Izabelë Molnarit (tregim)

Dhimitris Haxis

 

VRASJA E IZABELË MOLNARIT*

(Studim mbi të bukurën, artin dhe lumturinë)

 

Kushtuar N. K. – për vitet e kaluar së bashku

si studentë dhe kolegë.

 

E dua artin e skulpturës. Nga çdo lloj tjetër arti, ky më shkonte më shumë, ishte, si të them, arti im. Pa patur aspak talent për të qenë krijues dhe pa patur dije ose zotësi të veçanta për të qenë kritik, teoricien, kisha gjithmonë një ndjenjë instiktive që më vinte drejtpërdrejt nga ky lloj arti. Një tablo pikture nuk më çon tej çudisë, admirimit që mund të më provokojë lidhja e ngjyrave. Muzika, me përgjithësinë absolute që është në natyrën e saj, asnjëherë nuk hyri thellë në shpirtin tim. Çdo vepër skulpturore që më qëllonte të shihja, jo thjesht më bënte përshtypje, por më trondiste, më shtynte ta bluaja në mendje për një kohë të gjatë.

Gjithmonë kam patur prirjen të kërkoj njohuri për gjëra të ndryshme. Gjithmonë e kam patur këtë zell. U përpoqa, pra, të shpjegoja arsyen pse parapëlqeja skulpturën. Desha që, bashkë me atë ndjenjë instiktive për skulpturën, të zhvilloja disi dhe një lloj koncepti mbi këtë art kaq të dashur për mua. Doja të dija se ç’kuptim kishte skulptura për mua, nga më vinte kjo ndjenjë kaq e drejtpërdrejtë dhe pse.

Me kohë, duke parë sa mundesha më shumë vepra skulpturore, të vjetra e të reja, duke lexuar dhe ca libra, arrita në diçka që do ta quaja përkufizim të skulpturës. E quajta, pra, (natyrisht, përbrenda meje, vetëm për vete) organizim i arsyeshëm brenda hapësirës së paarsyeshme. E di, kjo nuk është ndonjë gjë e madhe, nuk është ndonjë përkufizim me vlera dhe, sigurisht, nuk do të guxoja të mburresha se e zbulova unë.

Por, për mua, për mundësitë e mia, nuk ishte pak të arrija deri atje. Të paktën, mundja të dija se ç’shikoja, çfarë doja të shikoja tek ky art dhe përpiqesha të shihja se si vërtetohej koncepti im tek çdo vepër skulpturore që më dilte përpara.

Atëherë, çfarë shoh?

Shoh një bosht vertikal (sigurisht, mund të jetë dhe horizontal, por unë parapëlqej boshtet vertikale). Mbi të kalojnë boshte të tjerë horizontale, kryqas e paralelisht me njëri-tjetrin që, zakonisht, janë më të shkurtër. Këto boshte horizontale nuk është e nevojshme të krijojnë kënde të drejtë me boshtin vertikal. Mund të jenë dhe të lakuar, të tërthortë, me kënde të çfarëdollojtë. Por, përmasat e boshtit vertikal janë ato që përcaktojnë gjithmonë edhe përmasat e boshteve të tjerë, madje përcaktojnë edhe thyerjet që do të kenë këndet e tyre.

E para gjë, pra, që mësova ishte kjo: në veprën që kisha përpara mund të kërkoja dhe të shihja, të shquaja atë bosht kryesor, sikundër dhe boshtet e tjerë, mundja të shihja si korrespondojnë me të, si funksionojnë së bashku brenda asaj matematike të lidhjeve të tyre të fshehta.

Prej këtej, mbi boshtet që janë si një lloj skeleti, një skelet prej vijash të sheshta dhe njëdimensionale, qëndrojnë masat. Organizohen mbi skelet dhe tashmë funksionojnë duke materializuar vijat e tij imagjinare. Nuk guxoj të them se e studioja këtë funksion të boshteve tek vepra të përfunduara, do të them vetëm se e sodisja gjatë, me përqendrimin më të madh. Por, isha kurioz të shihja ç’ndodh gjatë krijimit të veprës. Nuk isha krijues, as teoricien, madje, as blerës nuk isha. Isha një artdashës i parëndësishëm, admirues dhe asgjë më shumë. Sidoqoftë, bëra gjithçka munda dhe u njoha me disa skulptorë. E ç’lloj lidhjesh ishin këto? Kur je i paftuar, i panevojshëm, duhet ta kesh vendosur se do të pranosh të luash rolin e kushëririt nevojtar. Unë e kisha marrë këtë vendim vetëm e vetëm që dikur të më lejonin të qëndroja në një qoshe të ateliesë së tyre, të shihja proceset e punës.

Vërejta, pra, se masat që mbushin skeletin organizohen dhe ekuilibrohen nëpërmjet një varësie të dyfishtë. Varësia e parë vjen prej boshtit kryesor i cili është, siç e thashë, një vijë e hamendësuar e kaq. E, megjithatë, kjo vijë përcakton të tre dimensionet që marrin masat. Varësia e dytë vjen nga gjithë pjesa tjetër e masave. E vrava mendjen gjatë mbi këtë çështje, derisa një skulptor, teksa punonte, më tha: “Shihe pak, ta marrë dreqi! Pak më tepër baltë mbi kyçin e këmbës dhe, ec e merre vesh, hollohet qafa!”

Kështu do ta quaja unë këtë varësi të masave, këtë ekuilibër që lidh të tre dimensionet e veprës. Përafërsisht, kështu do ta emërtoja dhe largimin e skulpturës së sotme nga pamja e jashtme e objekteve, skulpturë të cilën e dua kaq shumë. Asnjëherë nuk e pashë të largohej nga boshti, të mohonte skeletin imagjinar, nuk u bë kurrë arbitrare. Zhvendosi vetëm mënyrën si përshkruan, shkundi nga vetja elementët periferikë për të arritur sa më drejtpërdrejt të jetë e mundur pikërisht tek ky skelet imagjinar, atje ku, tej temës, teknikës, ndërtimit, fshihet prej shekujsh ajo, unikja për të gjithë artet, poezia.

Dhe, pikërisht këtu shoh ndryshimin e skulpturës nga gjithë artet e tjerë. Çdo art tjetër, tej poezisë së tij, tej thelbit, mund të huazojë elementë që futen tek ai, elementë përshkrues – madje dhe të bashkëngjitur – siç janë plotësimi, stolisja ose përsëritja. Provuan në skulpturë, që në kohët e lashta, të futin ngjyrat, elementë të pikturës, provuan lidhjet e materialeve të ndryshëm për krijuar një vepër. Të suksesshme apo jo, mbetën gjithmonë elementë të jashtëm, asnjëherë nuk arritën të thelb të poezisë skulpturore, as e dëmtuan, as e përforcuan. Dhe, atëherë, them se poezia, bërthama e poezisë së skulpturës, është gjithmonë lakuriqe, e pathyeshme dhe nuk mund të shprehet përveçse nëpërmjet skulpturës.

Atëherë, ç’është skulptura?

Sigurisht, bota që ndodhet rreth nesh është rastësore, nuk është bërë për ne, lënda e saj është e paformë, hapësira e pafund e saj është e paarsyeshme – është një botë jashtë nesh, armiqësore për njeriun, çnjerëzore dhe, ndonjëherë, antinjerëzore. Përkundrejt kësaj bote, si krijesë e vullnetit njerëzor, lartohet ai skelet imagjinar i skulpturës, duke përcaktuar përmasa, lidhje masash, korrenspondenca, ashtu siç njeriu do t’i dëshironte në natyrë. Tek të gjithë artet ka një element dobishmërie, utilitarizmi, e gjen tek çdo art – kënaqin, zbukurojnë, mësojnë. Skulptura është vetëm art. Një altruizëm i tillë, pra, duhet të burojë nga nevoja të tjera të njeriut, nevoja shumë të thella, them unë, nga nevoja për të rikrijuar me dëshirën dhe inteligjencën e tij atë botë të paformë e të paarsyeshme. Atëherë, statujat, ashtu siç lartohen me përmasa njerëzore, mbi përmasat njerëzore, janë një lloj fitoreje e kundërshtisë së njeriut ndaj natyrës së tij rastësore.

Sigurisht, ndonjëherë mendoj dhe trembem paksa se mos gjithë ky koncept që kam krijuar, ashtu siç e kam krijuar, është ca si tepër i thjeshtë, i varfër e i njëanshëm, i lehtë, i adaptueshëm e, ndoshta, krijon hapësirë për të mbështetur çdo teori. Por, sërish mendoj e them se, nëse nuk munda të shkoj më tutje, e mira e këtij mësimi është diku tjetër – dhe nuk është e mirë e vogël. Duke menduar gjatë mbi skulpturën, munda t’i afrohem disi më pranë vetes sime e tani kam mësuar diçka rreth saj. Jam kaq i pamjaftueshëm, kaq i vogël, saqë kurrë nuk mundja të synoja për veten ndonjë fitore që të ishte tërësisht e imja, një plotësim që të vinte prej veprimtarisë dhe krijimtarisë sime. Arrita të mbetem admirues besnik dhe zemërdridhur i kësaj fitoreje njerëzore kudo që e pashë, kudo që e gjeta – në shoqëri, në shpirt, në art. E, kjo nuk ishte pak. Fitova atë krenari të madhe të të ndjerit pranë me çdo njeri të kësaj bote.

 

*          *          *

 

Guxova të shkruaj sa më sipër, vetëm e vetëm që të justifikoj, të shpjegoj disi, pse i admirova aq shumë veprat e Izabelë Molnarit, skulptores që njoha para ca vitesh në Hungari.

Punët e saj m’u dukën atëherë si përmbushja dhe vërtetimi më i mirë i konceptit tim mbi skulpturën. Ato figura femërore të përmasave të mëdha që qëndronin më  këmbë, bashkë me ca të tjera që rrinin ulur, të tendosura në një vijë të drejtë, më bënë të ndalem përpara tyre i mrekulluar. Më kujtonin statujat e Olimpias[1], pak përpara skulpturës klasike. Rrudhat e thella të veshjeve, nëpërmjet korrenspondecave të tyre, theksonin dhe shfaqnin qartë përsosmërinë e lidhjeve të brendshme të masave. Me aq sa munda, i pashë këto korrenspondenca tek largoheshin nga çdo përmasë fizike, tek i ndryshonin këto përmasa. Ishte një përsosmëri tej përmasave të natyrshme, autonome, e pavarur.

Dikur iu luta dhe më lejoi të mat me metër pjesët e trupit. Të gjitha matjet e mia treguan qafa të gjata, të shkurtra, kokë, duar, këmbë më të vogla a më të mëdha, supe të vegjël e më të gjerë se e natyrshmja, shkurt, një disanalogji, një disharmoni të çdo pjese të marrë veças, të cilat përfundonin të gjitha në harmoninë e mrekullueshme të së tërës. Kur ia thashë, qeshi. Tha: “I dashur, merre si të duash. Kjo nuk është grua, është statujë”. U gëzova shumë atëherë, duke mundur të përforcoja bindjen time se vepra e përkryer e artit matet vetëm me veten dhe asnjëherë me përmasat e natyrës apo me përmasa të dhëna, se e vërteta e saj ndodhet vetëm brenda vetes së saj, nuk matet me asnjë mënyrë tjetër, me asnjë masë.

Të tilla, pra, ishin statujat e saj. Dhe ishin shumë, shumë për moshën e saj – frut i një zelli të pangopur për punë. Për një çast kisha ndjesinë se ngutej pa e ditur. Pse? Atë kohë nuk e vrava mendjen gjatë.

Në këtë prodhimtari të admirueshme dhe kaq të madhe, më bënte më shumë përshtypje numri i madh i atyre ndryshimeve fare të vogla. Çdo statujë kishte dy-tre ndryshime, ndonjëherë, katër. Një lëvizje e vogël e dorës, një hiçmosgjë në pozicionin e kokës dhe statuja ndryshonte tërësisht, bëhej diçka tjetër, ndërsa ajo, e palodhur, vazhdonte dhe e mbaronte statujën sipas formës së re.

Këto imtësira më sillnin në mendje shekujt që iu deshën Kurosit[2] për të kaluar nga qëndrimi fillestar i ngrirë, deri në thyerjen e parë të gjurit, në përkuljen e parë, në lëvizjen e parë, për të kaluar nga qëndrimi statik në jetë. E pyeta për këto ndryshime. Tha: “Ndonjëherë më duket sikur duhej të kisha filluar nga kjo formë e dytë për të arritur tek e para”. “Po forma e tretë, ç’është?” “Kjo duhet të ketë ekzistuar që më parë, që në fillim, duhet të ketë ekzistuar gjithmonë… Atë doja të bëja, por bëra këto dy të tjerat… E dija se nuk ishin ato që doja të bëja… por, nuk e dija derisa i bëra”. “Po, gjithmonë, ç’do të thotë, gjithmonë?” “Mendoj se ajo gjithmonë jam unë”.

E admirova shumë këtë ecejake të sajën nga statuja e përfunduar, prapa, tek burimi dhe, nga burimi, atje ku ekziston gjithçka dhe ku gjithçkaja mplekset me hiçin, pastaj menjëherë pas, tek beteja e saj për të qenë e gjallë përmes krijimeve të reja.

Por, më shumë se të gjitha këto, ishte diçka tjetër që admiroja, që më magjepste tek skulpturat e saj: tej, shumë më larg se kompozimi i mençur i punëve të saj, tej përsosmërisë së tyre, tej artit dhe teknikës, mundja të shihja tek ato statuja paqen që lartohej prej tyre, pas së cilës mrekullohesha dhe së cilës i gëzohesha. Ishte njeriu i ekuilibruar brenda botës, i vëllazëruar. Të gjitha statujat e saj, butësisht, të sigurta, rrezatonin lumturinë e asaj që e quaja fitore njerëzore, pa karshillëkun e arrogancën provokuese që kisha parë ndonjëherë të fshihej edhe pas statujave të mirënjohura.

Po, po! Statujat e Izabelës ishin mishërimi i një fitoreje të tillë. I asaj fitoreje.

 

*          *          *

 

Krijuesja e këtyre veprave, gruaja që i bënte, paraqiste cilësinë më të ulët njerëzore, ishte e bërë me brumin më të ulët njerëzor.

E di se njerëzit kanë fantazi dhe ide të gabuara për artistët, për karakterin e tyre, për jetën e tyre. Artistët janë mjaft të djallëzuar, i pranojnë dhe, madje, i kultivojnë këto fantazi – i përdorin në favor të lirisë së tepruar dhe papërgjegjshmërisë që dëshirojnë të kenë. Duhet, pra, ta ruaj lexuesin.

Izabelë Molnar nuk ishte njeri i ftohtë e indiferent, e përkushtuar pas punës së saj engjëllore. Nuk ishte as histerike, as e mbindjeshme. Nuk ishte as nga ata njerëz që i quajmë djallëzorë, që bëjnë të keqen dhe gëzohen. Nuk ishte nga ata njerëzit kontradiktorë që janë gjithmonë kundër shoqërisë – në fund edhe këta thyhen – si albatrosët e Bodlerit që nuk dinë të ecin, që pengohen nga krahët e mëdhenj.

Ishte thjesht një grua mëse e rëndomtë. Ajo nuk e kishe për gjë të ngatërrohej me të gjithë njerëzit rreth saj – farefisin, të njohurit, kolegët, shitësit e allçisë, shitësit e mermerit që i hynin në atelie, me gruan e varfër që i vinte për të pastruar. Këto mosmarrëveshje i zmadhonte pafundësisht, i ngatërronte me njëra – tjetrën, zgjohej me to dhe i vazhdonte atje ku i kishte lënë një ditë më parë. Vazhdimisht ndodhej e rrethuar nga këto armiqësi, shumicën e herëve për gjëra krejt të parëndësishme, duke poshtëruar, kështu, vetveten.

Nëse mua më pranoi dhe më lejoi t’i afrohesha pak, këtë e bëri se isha kaq i vogël, isha thuajse i panjohur.

Kështu, u mundova disi të njoh botën e saj shpirtërore. U tërhoqa i çuditur. Përbrenda saj kishte vetëm paragjykime, supersticiozitet, mendime gjysmake dhe të papeshuara, ide të ngulitura nga diku, të papërfunduara dhe pa rrjedhoja. E pyeta disa herë për jetën, perëndinë, shoqërinë, artin, politikën, regjimin në atdheun e saj, kur për njërën e kur për tjetrën gjë, kurdoherë që gjeja kohë, në mënyrë që të kuptoja diçka. Asgjë. Nuk pashë veçse një grua të pamend, që vazhdimisht llapte gjëra pa lidhje. Vetëm kaq. Mund t’ju siguroj se nuk lexonte kurrë, nuk mendonte kurrë dhe për asgjë. Nuk e njihte nevojën e të medituarit.

Deri në njëfarë mase, pashë nga afër dhe jetën e saj private, jetën e saj nga dita në ditë. Çrregullsia e Izabelë Molnarit nuk kishte asgjë romantike, i mungonte bohemizmi me të cilin budallenjtë veshin jetën e artistëve. Shtëpia e saj, punishtja, mënyra si rregullonte shtëpinë, veshja e saj, ishin të gjitha të vulosura nga shija e keqe dhe nga zakonet e këqia. Por, më shumë se nga gjithçka tjetër, jeta e saj karakterizohej nga kurrnacëria më e keqe që kam parë ndonjëherë, një kurrnacëri prej pleqsh, pikërisht në lule të moshës.

Jeta e saj m’u duk fund e krye e ndarë në dy pjesë që s’kishin asnjë lidhje me njëra – tjetrën: jeta e skulptores së madhe, nga njëra anë, në çastet kur, e përkushtuar dhe e zellshme krijonte botën e ndritshme të statujave të saj dhe, nga ana tjetër, sapo largohej pak nga e para, dilte në pah jeta e gruas së rëndomtë, budallaqe dhe vulgare.

Sa herë sodisja ato vepra të mrekullueshme të sajat, gjithmonë mendoja – unë, që në shpirtin tim të thjeshtë dhe naiv nuk kisha asnjë gjurmë misticizmi – se ç’ishte ai reciprocitet mistik që, duke kaluar mes asaj turbullire të pandërprerë, mes çrregullisë së jetës së saj të padenjë, gjente këtu paqe dhe ekuilibër, vëllazërim dhe fitore. Madje, shpesh mendoja – unë, që s’e kisha hiç idenë e metafizikës – po, mendoja se ajo vetë nuk ishte fare e ndërgjegjshme për këtë funksion dhe këtë reciprocitet. Mendoja se ishte thjesht instrument.

 

*          *          *

 

Po u afrohej të dyzetave, kur në jetën e saj hyri ai njeri.

Nuk dija asgjë për jetën e saj femërore deri atëherë. As ata që i rrinin afër nuk dinin më shumë. Mendoj se, nëse do të kishte patur një jetë të tillë, edhe kjo duhej të kishte qenë shumë e ndyrë, si gjithçka tjetër e saj, rastësore, me një rrëmbim kafshëror.

Si femër ishte krejtësisht e parëndësishme dhe, pa qenë i sigurt sa hyn në punë, dua ta përshkruaj pak si dukej.

Trupi i saj i vogël qëndronte mbi ca këmbë të holla, pa asnjë hark që përfundonin me ca shputa tej cakut të së natyrshmes. Koka me flokët gështenjë e errët, të drejtë, prerë shkurt ishte një ndër më të zakonshmet që kam parë. Ballin e kishte shumë të vogël, por jo nga ata të shkurtrit fare. Në fytyrë kishte aty-këtu, ndonjë vijë bukurie a shëmtie, herë të ëmbël e herë të egër. Më kot u mundova të gjej ndonjë shenjë gjenialiteti, përveç çmendurisë, degjenerimit, forcës së brendshme, turbullirës dhe dëshpërimit. Ishte një kokë e zakonshme. Sytë, që ndoshta dikush priste të shprehnin diçka, nuk thoshin asgjë. Të shihte dhe asnjë botë nuk çelej pas tyre. Vetëm buzët, të holla dhe gjithmonë të shtrënguara, mund të tregonin një lloj  force e përkushtimi.

I vura re lëkurën në qafë e mbi krahë. Pak e fortë, pak e zbehtë, pak leshatore. Asgjë nuk ishte e plotë, karakteristike, e veçantë. Gjithçka qëndronte larg simboleve dhe elementëve që na tërheqin erotikisht.

U përqendrova dhe mbi gishtat e saj. Nuk mendoj se thonë gjë rreth njeriut, thjesht më pëlqen t’i vështroj. Nuk ishin nga ata gishtat e gjatë me nyje, si ata gishtat e drunjtë si këmbë merimange, siç u them unë. Nuk ishin as nga ai lloji tjetër i gishtave femërorë, të ngrohtë dhe të mbushur si të sime shoqeje (ndonjëherë më duket sikur shpirti i saj është mbledhur pikërisht atje). Nuk kishte as duar punëtori, me nyje dhe kallo, siç mund të kishit imagjinuar. Edhe duart i kishte mëse të zakonshme me gishta që nuk shprehnin asgjë.

E tillë ishte, pra. E veshur gjithmonë keq, pak e pisët – i kam neveri gratë e pista (ime shoqe e dashuron pastërtinë) – pa tualet, me ca flokë krehur në floktore në mënyrën më qesharake – më jepte përshtypjen se i mungonte ndërgjegja e të qenit femër – pa patur asnjë kompleks për këtë çrregullsi femërore.

Të tillë, kështu siç ishte, ai njeri e dashuroi dhe e mori. E njoha shumë pak dhe s’mund të them pse e bëri – për shkak të punës së saj, për shkak se ajo e vështroi në sy, për shkak të nevojave të tij që askush nuk i di – vërtetë, s’di ç’të them. Ishte burrë i pashëm, ishte inxhinier agronom, më duket, me emër dhe pozitë të mirë në një ministri, i përkushtuar ndaj regjimit të vendit të tij; të jepte përshtypjen e njeriut të prerë, të paktën, kështu m’u duk dy herë që e pashë. Të veshurën dhe fjalët i kishte të matura mirë, në fjalë dhe vepra ishte i prerë.

U martuan sa hap e mbyll sytë. Që në çastin e parë u duk se për Izabelën gjithçka po hynte në një rend të ri, po bëhej e rregullt: punishtja, shtëpia, madje, dhe veshja e saj, prerjet qesharake të flokëve dhe sjelljet e vrazhda. Mosmarëveshjet që kishte, zënkat idiote u prenë si me thikë. Ai mori në dorë veprën e saj. Organizoi ekspozitën e parë në vendin e saj, një tjetër në Paris e Romë. Mendonte për gjithçka me shpirtin e tij praktik dhe, siç dukej qartë, gjithë dashuri, me delikatesë, me pasion. Edhe ajo, ato pak herë që e pashë pas martesës, dukej e dhënë me gjithë shpirt pas ndryshimit. Në fytyrë i rrezatohej lumturi, butësia e njeriut që ka gjetur jetën, e sigurtë tashmë, rrethuar nga dashuria, mbarësia dhe arti.

Në atelie – e rregullt dhe kjo – punonte sërish me ritmin e vjetër, me atë zell të pangopur. Vazhdoja të shkoja ndonjëherë. Asnjëherë s’kishim patur afinitet, por e dinte se i admiroja punët e saj. Edhe tani më buzëqeshte me të njëjtën përzemërsi, miqësore, madje, tani më miqësore, por, sido që ta thuash, prapë përzemërsi mbetet.

Ndërkaq, bashkë me këtë, tej kësaj, dalloja edhe nga ana e saj diçka që do ta quaja ngurrim, përmbajtje të saj përballë meje, si të donte të më afrohej, si të kishte nevojë për këtë afinitet. Ca herë të tjera kisha përshtypjen se i përvidhej ndeshjes së syve tanë, tkurej. Për më tepër, nuk punonte më në praninë time. Linte menjëherë punën dhe merrej me gjëra të tjera në atelie, diç ndreqte, bënte baltë, lëvizte mjetet e punës, dhe kjo gjatë gjithë kohës që ndodhesha atje. Ne, që asnjëherë s’kishim ç’thoshim, tani binim në një plogështi, si të prisnim të ndodhte diçka, sikur të dy diç donim të thoshim, sikur duhej ta thoshim dhe nuk e thoshnim, si të ishim përgjegjës, fajtorë, bashkëfajtorë. Duhej të ikja, ta lija të riniste punën. Ikja.

 

*          *          *

 

I rrallova vizitat të cilat asnjëherë s’kishin qenë dhe shumë të shpeshta. Përfundimisht u bënë muaj që s’kisha shkuar, gjashtë muaj, më duket. Dhe atëherë më ftoi t’i shkoja. Ftesa e saj më tronditi pak. Nuk mund të mos pranoja, kështuqë shkova.

Dhe atëherë pashë. Pashë punët e saj, punuar dy viteve të fundit, viteve të jetës së mirë, viteve të rregullit, të lumturisë. Mbi to, pa qenë nevoja të përqendrohesha, pashë atë çrregullsi të masave të çekuilibruara. Syri im i ushtruar – ç’i ushtruar, i mësuar të them më mirë – vuri re menjëherë disanalogjitë e boshteve, çekuilibrin e kompozicionit. Në gjithë atë që pashë, diçka bishtnonte. Ato korrenspondenca të mençura e mistike të punëve të saj të vjetra nuk gjendeshin në asnjë nga punët e këtyre dy viteve. Edhe më keq, një lloj shtirjeje, e dëshiruar ose jo, tani zëvendësonte rregullsinë e punëve të vjetra. Abstragimi tani bëhej i paarsyeshëm. Nuk ishte tek ekzekutimi, tek konstruksioni, ishte tek boshti. Dhe gjithçka mbetej e zbërthyer dhe e pajustifikuar.

Pashë dhe një rresht me figura komike të përfunduara, ca xhuxha, një Meduzë, personazhe komikë të teartit antik, ca sipas pamjeve të njohura, ca me trupa të shpërfytyruar. Kurrë më parë s’ishte marrë me to. Sidoqoftë, të gjitha ishin boshe, disa prej tyre, edhe të këqija artistikisht.

U ula në vendin tim të zakonshëm, në cep. Dhe atëherë, ajo grua që për mua ndodhej në majë të artit, la punën, siç e kishte zakon dhe herët e tjera, por kësaj here lëvizi menjëherë drejt meje, erdhi pranë e më qëndroi përpara. U ngrita. Atëherë më pyeti – ajo mua!… – si më dukeshin punët e reja. Ashtu siç rrinim përballë njëri – tjetrit, unë amatori, i papërgjegjshëm dhe i pavend, ndjeva atëherë mbi vete peshën e përgjegjësisë. Nuk thashë fjalët e zakonshme mospërfillëse, se gjoja më pëlqejnë shumë, e të tjera, e të tjera. Thjesht, rrija më këmbë. Ngrita sytë dhe e vështrova drejt e në të sajët, me ngulm, me guxim, e s’thashë gjë. Ajo uli sytë. Rrinte atje, si fëmija që e qortojnë e i vjen turp.

Kështu u ndamë, pa thënë asgjë. U ktheva e ika. Në rrugë dridhesha ende. Më vonë, kur u qetësova, ndërmenda guximin tim, heshtjen e saj, uljen e syve. Nuk e vija në dyshim se tashmë e dinte, e kishte parë dhe ajo se diçka nuk shkonte me punët e saj gjatë atyre viteve lumturie. Dhe mendoja: ishte reciprociteti që kishte gjetur në jetë, përshtatja, ekuilibri, ai që tani e bënte të pavlerë veprën e saj?

E dinte ajo? E dinte. Patjetër. Nuk më kishte thirrur që ta mësonte prej meje. Tek rri dhe e mendoj, tani e kam të qartë se nevoja e saj atë çast ishte të dinte në ekzistoj vërtetë, të dinte nëse admiruesi i vogël e i parëndësishëm mundet realisht, atë çast të fundit, të bëhet kritiku i vetëm, të bëhet dihmësi dhe pjesëmarrësi i vetëm e përfundimtar.

 

*          *          *

 

E vrau. Gjashtë muaj pas takimit tonë. Me një goditje të vetme çekiçi, të matur mirë, në mes të ballit. Duke lexuar një ditë lajmin në gazetë, u ngjetha. I pushtuar nga frika dhe shpirtvogëlsia, në fillim mendova për veten time, peshova rolin tim në këtë ngjarje. Mos u ndikua prej meje, mos e kisha ndihmuar të shihte qartë se arti i saj po i shkiste nga duart? Apo po e zmadhoja rolin tim – nëse kisha një të tillë?

Mjeku ligjor shkroi në raport se e kishte goditur në shtrat kur po flinte. Pastruesja e gjeti atje në mëngjes dhe tha se ajo kishte zbritur prej kohe në atelie dhe e gjeti tek po shkatërronte me çekiç – me të njëjtin çekiç? –  një nga një punët e kohëve të fundit. Nuk u tha asgjë policëve që e morën. Asgjë, s’tha asnjë fjalë as në hetuesi. Nuk tha gjysmë llafi as në gjyq.

Sigurish, në gjyq isha i pranishëm. Nuk munda t’ia kap vështrimin. Rrinte në vendin e saj me duart lidhur mbi gjunjë, kokëpërkulur, pa lëvizur, për katër ditë. Nuk ia ndava sytë. Mundohesha të kapja diçka, të kuptoja, të shihja dëshpërimin, keqardhjen, çmendurinë, mizorinë, përbuzjen, urrejtjen në fytyrën e saj. Nuk pashë asnjë nga këto. Izabelë Molnar rrinte atje veshur me një lloj hijeshie, me duart lidhur mbi gjunjë, e palëvizur, me buzët shtrënguar si gjithmonë, në një qëndrim që do ta quaja vetëm të dlirë. Kjo fjalë m’u ngul në mendje dhe më vonë mendova se ndoshta e gjeta vetëm e vetëm që të qetësoja vrasjen e ndërgjegjes. E ç’vrasje ndërgjegjeje, mendoja më vonë?

Nuk kërkoi falje. Me duar gjithmonë të bashkuara, u ngrit, qëndroi përpara gjykatësve dhe duke drejtuar pak trupin e saj të vogël – të paktën, kështu m’u duk mua – përkuli kokën dhe, me të njëjtën dlirësi të rreptë që shihja dhe unë, i priste të mbaronin e të kthehej në vendin e saj. Avokati u përpoq ta interpretonte vrasjen si të kryer nën tronditje të thellë psiqike, si veprim i një të çmenduri. Iu referua jetës së saj të mbarë me të shoqin, dashurisë së tyre të lumtur dhe martesës dhe, natyrisht, solli si shkak skizofreninë. Dy mjekët që u thirrën nga gjykata për ta vizituar, nuk e pranuan si alternativë papërgjegjshmërinë mendore. Duket, para atyre të dyve hapi gojën, tha një: “Duhej”, a diçka të ngjashme, dhe e kyçi sërish. Gjykata e konsideroi vrasjen si të urryer– prokurori përmendi cinizmin – dhe, duke i shpëtuar për qime dënimit me vdekje, Izabelë Molnari u dënua me burgim të përjetshëm. Përsëri nuk tha gjë.

Nuk pranoi askënd që ta takonte, as në burg, as në çmendinë, ku e çuan dy vjet më vonë. Jeta e saj edhe në burg, edhe në çmendinë ishte ajo e vjetra, jeta e rrëmujës, e kundërshtisë me të tjerët – zihej natë e ditë me të burgosurat në burg, me infermierët, të çmendurit dhe mjekët në çmendinë. Sa për skulpturën, kurrë nuk tha gjë, s’pati asnjë reagim. Dukej se e kishte harruar.

Më vonë, në çmendinë, profesori, i shtyrë nga një kureshtje shkencore, siç tha vetë, duke patur edhe nxitjen tonë, i ndërtoi një atelie të përkohshme për të punuar. Duke patur dhe ndihmën tonë ia pajisi me gjithë ç’duhej. Punishtja ndodhej në një oborr të pasëm. Nga njëra anë e kufizonte muri i lartë rrethues i çmendinës, nga tri anët e tjera rrethohej nga një mur i ulët tulle. Brenda kësaj kutie të gurtë punoi gjithë verën. Infermierët e merrnin në mëngjes dhe e linin të vetme në atelie. Në darkë e kthenin në dhomë, ku ia niste zënkave.

Punët e saj të asaj kohe nuk munda t’i shoh; askush s’mundi t’i shohë. I panë vetëm të çmendurit, infermierët dhe rojet. Ishin, siç më thanë më vonë, ca figura të mëdha femërore, tri a katër, që i punonte të gjitha bashkë, herë njërën, herë tjetrën të cilat lartoheshin të gjitha bashkë. Mendova të mos shkoja, ta lija të vazhdonte kështu ca kohë, të ngrohej ca dhe pastaj të shkoja. Mendoja se gjërat do të ishin ndryshe po të më shihte mes punëve të saj të reja.

Nuk arrita ta bëja këtë vizitë kur, një ditë shtatori, ia krisi shiu. Balta në studion e saj pa çati zuri të lagej, uji që binte gërvishtte bocetet, vijat humbisnin, copat e baltës zunë të shkëputeshin. Ajo duhet të ketë vrapuar drejt statujës së mesit dhe duhet ta ketë përqafuar me duart e saj të vogla. Infermierët, që mbërritën pas pak, e gjetën mbi statujën që po kthehej në një pirg balte. Ajo e gërvishtte me gishta duke ulëritur në jerm. Profesori tha se tani ishte e çmendur përfundimisht dhe e futën në pavionin e të sëmurëve të pashërueshëm. Vdiq pas një viti.

Unë nuk i pashë ato statuja. Më në fund, munda të hyja në atë oborr të harruar. Kishte mbetur vetëm skeleti i statujës së madhe të mesit që rrinte atje si kryq. Pikërisht si kryq. E imagjinova tek prehej e varrosur nën të. Ndenja pak para atij kryqi me duar të kryqëzuara, ashtu siç kishte ndenjtur dikur ajo në gjyq. Nuk kisha asnjë vrasje ndërgjegjeje. Unë, i paftuari, që u bëra i denjë të bëhesha paksa bashkëfajtor me të, ndjeva atë dlirësi që pashë tek ajo, e ndjeva të më përshkojë të gjithin dhe të vulosë përgjithmonë qenien time të parëndësishme.

 

Ç’dua të them, pra? Dua të them se ca gjëra i di fort mirë. Skulpturën nuk munda ta shpjegoja nëpërmjet teorive të plota estetike, askund nuk arrita majat. Por, në rastin ekstrem të Izabelë Molnarit, munda të shoh dobësinë e njeriut, kotësinë, dëshpërimin dhe mohimin.

Unë dhe gruaja me të cilën u dashurova nuk e deshëm këtë lloj ngushëllimi. I thamë “jo”. Brenda rrënimit të Izabelë Molnarit kërkuam kuptimin tjetër të tij. Dalëngadalë, duke u munduar shumë, arritëm dikur ta gjejmë mësimin e saj të madh mbi përpjekjen e pareshtur, të paqetuar të njeriut për të bukurën, artin, lumturinë që arrihet përmes dobësisë, kotësisë, dëshpërimit dhe mohimit. E, atëherë, figura heroike e Izabelë Molnarit u lartua brenda nesh dhe mbeti si simbol i përkushtimit, i ndërgjegjes dhe përgjegjësisë.

 

Po, tani e di, jam i sigurtë: Izabelë Molnari ngutej. Dikur nuk e kisha vrarë mendjen gjatë për këtë.

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

*[Botuar në Revistën Letrare “Sfidë”, Nr. 5 (2005 – 2006), fq. 212-224]

[1] Olimpia: qytet antik 18 km larg qytetit të sotëm Pirgos në Greqi. Vendi ku e kanë zanafillën lojërat Olimpike. Në rrënojat e këtij qyteti u gjetën dy shtatore, unike në llojin e tyre, shtatorja e Fitores së Peonit dhe e Hermesit të Praksitelesit (sh. p.).

[2] Kuros (kouros): emërtimi i përdorur sot, huazuar nga Homeri, për shtatoret e mermerta që ndërtoheshin si përmendore mbi varre apo nëpër tempujt e perëndive dhe që paraqesnin djelmosha të zhveshur. Këto shtatore u shfaqën fillimisht në çerekun e parë të shek. VII p.e.s. dhe vazhduan deri në fillim të shek. V p.e.s. Artistët e antikitetit, për afërsisht 150 vjet, kërkuan të gjenin lidhjet e formës së jashtme të njeriut me strukturën organike, me funksionin dhe anatominë e tij, për të dhënë figura sa më të gjalla (sh. p.).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s