Dhimitris Haxis – Detektivi (tregim)

Dhimitris Haxis

 DETEKTIVI*

Tregim

 

Do t’u them të më vizatojnë mbi shqyt

një fytyrë të çuditshme dhe të vrerosur.

(Don Kishoti në vëngjillën e armëve në han).

 

I bukur është edhe ky qytet i vogël, kjo qytezë e provincës greke. Malet përreth, lumenjtë, lulet… Por ju keni fund e krye të drejtë, zoti Thornton Uailder[1]. Sa bukur e keni paraqitur jetën e qytetit të vogël në veprën tuaj të dëgjuar “Qyteti ynë i vogël”! E lexuam, e pamë në teatër edhe ne këtu në Greqi dhe, sigurisht, keni të drejtë kur thoni se kurrë nuk ndodh gjë. Gjithçka rrjedh qetësisht dhe e ekuilibruar në harmoninë e palëkundur të klasës tradicionale. Në mëngjes vjen shitësi i qumështit. Pas pak dalin gazetat. Në drekë shkollat mbarojnë mësimin dhe fëmijët kthehen nëpër shtëpira të gëzuar dhe të uritur. Pasdite vajzat dalin shëtitje. Mamatë, gjyshet, hallat e tezet dalin nëpër dritare, nëpër ballkonet me saksi lulesh, qëndisin, kujtojnë ngjarje të vjetra. Burrat shkojnë në punërat e tyre të ndershme. Ndonjëherë ndodh dhe ndonjë e keqe – vdes ndonjëri. Shkojmë të gjithë në varreza, po edhe kjo s’është ndonjë hata. Vijnë, atëherë, atje e rrinë pranë nesh, si të gjallë, shpirtrat e të dashurve tanë të vdekur. Po të rastisë të bjerë shi, hyjnë dhe ata nën çadrat e hapura, që të mos lagen, bisedojnë shtruar me ne, na pyesin në fillim si na shkojnë punët, na pyesin për vajzat që tani u rritën, u bënë gra e që duhet të martohen…

Asgjë tjetër s’ndodh. As atje, në atë qytetin tuaj të vogël e të famshëm. As këtej nga ne, në këtë qytezën tonë të varfër.

 

Një mëngjes, këtë paqe të pashqetësuar të jetës sonë harmonike dhe të ekuilibruar na e prishi disi zhdukja e Ikehajdes. Jo se ishte ndonjë gjë me rëndësi. Thjesht, kur e panë se s’po dukej të vinte, dyqanxhinjtë e së vetmes rrugë tregtare, që zakonisht ishin mësuar ta shihnin atje sapo ora e bashkisë binte nëntë, zunë të pyesnin se ç’u bë. Thanë mos ishte sëmurë dhe dërguan një nga fëmijët të shihte në kasollen ku flinte. Nuk ishte atje. U çuditën. Nga mesdita, qoftë për mirë a për keq, ia thanë lajmin dhe nënkapitenit të policisë, se polic me gradë më të lartë nuk kishim në qytezë.

Kontrolli në kasolle tregoi se Ikehajdeja nuk kishte qenë atje gjatë natës. Atëherë punët shkuan më tutje me një kërkim më të hollësishëm. Por as kjo nuk dha ndonjë përfundim me vlerë. Ikehajdeja, deri më njëmbëdhjetë të natës së kaluar kishte qenë në pijetoren e zakonshme në anën veriore të qytezës dhe pinte qetë-qetë kacidhet e fituara ditën, siç bënte gjithmonë. I dehur, si gjithmonë dhe i qetë, si gjithmonë, me përulësi u kishte uruar natë të mirë të tjerëve dhe ishte larguar i vetëm, po si gjithmonë. Prej aty gjurmët e tij humbasin. Prej aty nuk hidhej aspak dritë mbi çështjen.

Ishte njeri pa njeri, i urtë, shikonte gjithmonë në heshtje hallet e tij dhe, pa bërë ndonjë veprim të çuditshëm prej të çmenduri, prej vitesh punonte nga pak si hamall në pazar duke rendur kudo ku e thërrisnin për ndihmë, shkonte kudo që e dërgonin dhe kthehej menjëherë në vendin e vet. Për këtë shkak i vunë dhe nofkën që i zëvendësoi emrin, derisa iu harrua përfundimisht dhe askush s’e mbante mend si e quanin, kështuqë i mbeti Ikehajde. Me ato që i jepnin për mundin e tij arrinte të hante një pjatë gjellë në drekë nga gjelltoret e pazarit, kurse ç’i mbetej i pinte në darkë e bëhej tapë, gjithmonë në të njëjtën shitore vere. Që atje ikte gjithmonë në orën njëmbëdhjetë, shkonte të flinte në kasollen e tij, në mënyrë që të nesërmen të dilte në pazar në orën e zakonshme.

Kur, pra, të kishte humbur? Të kishte ikur nga qyteti – po pse të ikte fshehtas? Po të kishte vjedhur a vrarë njeri do të merrej vesh. Të kishte vdekur vallë? Po ku të kishte shkuar të vdiste? Me asnjë mënyrë s’po mundnin ta gjenin ç’ishte bërë. Vetëm kur kaluan ditët e zallamahisë, fëmijët, andej nga ana veriore e qytezës, zbuluan ç’kishte ngjarë me Ikehajden. Atje, ca çape më tutje pijetores ku ai shkonte gjithmonë, shtrihej një shesh shtruar me plloça me një pus në mes të tij. Pusi ishte tharë, nuk e përdornin më dhe, meqenëse fëmijët e lagjes luanin gjithë ditën në shesh, i kishin bërë një mbulojë të drunjtë dhe e kishin mbërthyer sa më mirë mundeshin mbi grykën e ulët të pusit se mos binte ndonjë nga çiliminjtë e pastaj ndodhin ato ngjarjet dramatike për të cilat lexojmë tek rubrika “Krime”, apo nëpër tregimet e Papadiamantit[2].

Fëmijët, pra, panë se ishte thyer mbulesa e drunjtë, e cila, që më parë, kishte qenë dhe pak e kalbur, por nuk i dhanë rëndësi. Por, ditët e mëpastajme i tërhoqi një kutërbim i fortë dhe, bënin ç’bënin, zgjasnin kokën të shihnin ç’kishte rënë brenda në pus. Të rriturit i panë që përkuleshin shpesh mbi grykën e pusit, panë mbulojën e thyer, ndjenë duhmën mbytëse dhe atëherë kuptuan gjithçka. Brenda në pus dergjej Ikehajdeja. I varfëri ai, kishte kaq ditë i vdekur!

Qyteti u përfshi nga një valë më e madhe mallëngjimi. Atëherë erdhi dhe prokuroi nga kryeqyteti i prefekturës, një gjykatës, një mjek dhe komandanti i policisë së rendit. Hetimi rifilloi, zgjati për ditë të tëra, por nuk shkoi më larg nga atje ku e pati lënë polici ynë. Vetëvrasjen e përjashtonin të gjithë. Ishte mëse e qartë se po të donte të vetëvritej nuk do të shkonte në një pus kaq të cekët. Po, edhe nëse donte të mbytej patjetër atje, mund dhe ta kishte hequr mbulojën, nuk ishte nevoja ta thyente me kokë e të binte brenda – duke lënë, këtu, mënjanë faktin se vetëvrasja është privilegj i shtresave disi më të larta.

Mbeteshin, pra, dy variante: aksidenti rastësor dhe vrasja. Polici ynë mbështeste variantin e parë. Duke e njohur prej kaq e kaq vitesh qytezën tonë dhe banorët e saj, me përgjegjësi mund të siguronte se Ikehajdeja nuk bëri kurrë sherr me njeri, nuk kishte asnjë mosmarrëveshje. Faktet përjashtonin, gjithashtu, dhe ndonjë histori të vjetër, ndonjë hakmarrje a diçka të tillë. Sa për grabitje, s’bëhej fjalë. E ç’ti grabisnin atij? Shpjegimi i policit tonë ishte i thjeshtë dhe mëse i logjikshëm: atë natë, ca më i dehur se zakonisht, niset për në shtëpi, për në kasollen e tij, pra, i merren këmbët, nuk sheh përpara, pengohet, bie në pusin me grykë të ulët, mbuloja e kalbur thyet nga pesha e trupit, rrokulliset përposh dhe, ja, mbaroi, ç’tjetër kërkoni?

Mjeku e përjashtoi kategorikisht idenë që vdekja t’i kishte ardhur nga dehja. Mendimet e tij renditeshin kështu: nëse do të ishte penguar pas pusit, natyrisht, do të kishte rënë me gjoksin përpara, me fytyrë. Por në kraharor nuk kishte asnjë goditje dhe në fytyrë asnjë gërvishtje. Kontrolli i kufomës tregoi se goditjen vdekjeprurëse e kishte marrë prapa kokës. Pas kësaj goditjeje, të cilën duhej ta kishte marrë brenda pusit, në muret e brendshme, me trupin drejt ka rënë deri në fund të pusit, ku dhe e gjetën tek rrinte ndenjur. Dukej, pra, qartë se dikush e kishte shtyrë nga përpara dhe kështu ka rënë mbrapsht me shpinë mbi mbulojë, e ka thyer e ka rënë brenda. Sa për të tjerat, ato nuk ishin punë e tij.

Ndërsa hetuesi shkonte më tutje. Ai besonte absolutisht se rasti në fjalë ishte vrasje. Këtu nevojitej një dorë e dytë që gjërat të bëheshin kështu siç ishin bërë dhe i binte më qafë policit tonë duke i kërkuar fakte. Dhe ky, që t’i vinte pas avazit, arrestoi të gjithë rrugaçët dhe hajdutët e pulave që kishim në qytezë – se mos ishin dhe shumë – u hoqi një dorë dru, por përfundimi përsëri ishte një hiç.

Hetimi ngeci në vend. Diskutimet mes krerëve kompetente dhe mes banorëve të qytezës se në ç’mënyrë shkoi e ra brenda në pus i gjori njeri vazhduan dhe ca ditë, pastaj dosja hetimore u mbyll, u mbyll dhe pusi me një mbulojë të re dhe më të fortë, kurse Ikehajdeja iu la harresës shekullore. Dhe, siç thotë dhe psalmi, “bashkë me të u varros dhe kujtimi i tij”.

 

Vetëm dy njerëz në qytezë nuk e harruan kaq shpejt ngjarjen. Njëri ishte polici. Pikërisht atëherë kur priste të ngrihej në përgjegjësi, shkoi tjetri e u mbyt në pus. Dhe, sikur t’ia bënte për inat, për ta mërzitur e për t’i bërë keq, nuk la asnjë gjurmë pas vetes. Gjykatësi, me idenë e fiksuar se kishin të bënin me vrasje, erdhi një ditë dhe i foli duke e ofenduar. Komandanti i policisë së rendit që ishte atypari tundi kokën dhe nuk tha asnjë fjalë. Kjo çështje e bëri policin tonë të hidhërohej jashtë mase. Të ikte njeriu para hundës së tij, le të ishte ky edhe Ikehajdeja, e të mos mundte të jepte asnjë ndihmë në përparimin e hetimeve, kjo nuk e nderonte aspak. Kështu siç shkuan gjërat mund t’i sillnin vështirësi dhe në emërimin e shumëpritur. Megjithëse dosja u mbyll, ai nuk u qetësua. Dhe kishte të drejtë.

Tjetri ishte Theodhoraqi. Edhe ky kishte të drejtë. Interesa të tij të rëndësishme u lidhën ngushtë me mbytjen e hamallit dhe me misterin që mbulonte vdekjen e tij. Nëse Theodhoraqi, atëherë kur polici, prokurori dhe hetuesi ngritën duart lart, dilte dhe u tregonte se si kishin rrjedhur ngjarjet duke ua plasur në fytyrë çështjen e zgjidhur, është mëse e qartë se jo thjesht do të fitonte lavdi dhe nder në sytë e gjithë qytezës, por jeta e tij do të ndryshonte menjëherë, gjithçka do të ndryshonte.

Theodhoraqi kishte dy vjet që kishte mbaruar gjimnazin. Kishte mbaruar shkëlqyeshëm dhe mësuesit e kishin këshilluar të atin ta dërgonte në universitet, meqë në mësime ishte shumë i zoti. Por i ati nuk e kishte bërë, pasi, siç pat thënë, nuk i kishte mundësitë. Por Theodhoraqit nuk i vinte keq. Dëftesa e famshme e gjimnazit i dilte e i tepronte. Kapardisej me të dhe priste emërimin si sekretar në zyrat e Qarkut, siç i kishte premtuar të atit një deputet i zonës. Emërimi po vonohej, Theodhoraqi vazhdonte të kapardisej dhe gjithmonë priste. I ati kishte një shitore në treg, një shitore të vogël e, megjithatë, hynte në sërën e zotërinjve të qytezës. Kishte, gjithashtu, dhe shtëpi të tijën. Kurse Theodhoraqi kishte në dorë dëftesën e gjimnazit. Kishte në dorë dhe karrierën e nëpunësit administrativ. Dhe, ndonjëherë, hidhte, ashtu si shtrembër, ndonjë sy nga vajzat, duke marrë hijen e dhëndërrit të lakmuar nga të gjithë dhe që, sigurisht, kur të donte ai, do të zgjidhte më të mirën – dhe atëherë do të pëlciste nga zilia Dhespina e Dhimulit, që vinte nga një sërë e varfër, i ati i së cilës nuk kishte shitore dhe që as që duhej ta ëndërronte të martohej me një nëpunës administrate. Megjithatë, në ato kohë, ishte trup e shpirt i uritur për atë Dhespinën e Dhimulit – sikundër dhe për vajzat e tjera si puna e saj. Edhe të tjerët i shihte me bisht të syrit, në fillim me krenarinë e nëpunësit të Qarkut, më vonë me syrin e sekretarit të Prefekturës e, pastaj, shohim e bëjmë. Atëkohë, shpirti dhe jeta e tij zhyteshin dalëngadalë në molçalin e plogështisë.

Por ai nuk e besonte këtë, megjthëse kaloi një vit i tërë. Dëftesa e shkëlqyer u harrua, emërimi ende nuk erdhi. Atëherë i ati e dërgoi në kryeqendrën e prefekturës, të shihte njëherë vetë se ç’mund të bënte. Shkoi, ndenji atje nja dy-tre muaj dhe zuri të mburrej se u pagëzua kryeqytetar, le të bëhej fjalë qoftë dhe për kryeqytetin e prefekturës. Pagëzoi dhe burrërinë e vet në një bordello të qytetit. Filloi të mburrej edhe për këtë, megjithëse ende mbeti trup e shpirt i etur. Dha ca provime për telegrafist – post publik edhe ky – e quajti për mburrje që fitoi, megjithëse sërish mbeti pa punë se nuk kishte vende. As në kryeqytetin e prefekturës nuk gjeti diçka që t’i përshtatej aftësive të tija, kështuqë u kthye pas në qytezë. Ende nuk kishte humbur. Nuk shqetësohej aspak. Kishte marrë hijen e kryeqytetarit, mbante një shall mëndafshi në qafë, të lidhur nyje, siç kishte parë ta lidhnin në kryeqytetin e prefekturës, mbante gjithmonë kravatë dhe, kohë pas kohe, nxirrte shaminë e hundëve, pështynte brenda në të dhe pastaj fshinte buzët lehtë-lehtë, pasi i dukej gjest veçanërisht i sjellshëm. Pasditeve, në kafenenë ku kalonte orët e lira, veç gazetave, merrte e lexonte gjer vonë në darkë romanet e tij të dashur policorë.

Në fillim i lexonte vetëm nga zakoni që i kishte mbetur qysh prej shkollës, po pastaj e bënte që ta shihnin të gjithë se ishte njeri i lexuar, që të mos mbetej njeri në kafene pa e parë të përkulur mbi libër. Më vonë, teksa zhytej thellë në ato romane, gjente një lloj kundërpeshe për mjerimin e jetës së tij. Mbrëmjeve ëndërronte sikur ai vetë realizonte bëmat që lexonte ditën. Ëndërronte ndonjë heroizëm që do t’i çudiste të gjithë, zhdukjen e ndonjë fare keqbërësish që kërcënonin qytezën apo sikur shpëtonte dikë që rrezikohej nga ndonjë dorë e zezë. Atëherë do ta merrte vesh Dhespina, do ta merrnin vesh edhe të tjerët dhe, sigurisht, do të vraponin t’i jepnin një vend të mirë pune, një vend të shkëlqyer pune si sekretar. Ndërkaq, unë që shkruaj, nuk duhet të harroj të bëj të qartë se ky nuk ishte për Theodhoraqin ndonjë pasion që e kishte vënë përfund, ky nuk ishte deliri i një njeriu të mbyllur, i një trilluesi. Theodhoraqi ishte mëse i shëndetshëm. Pak gënjeshtër i duhej vetëm që t’i ëmbëlsohej zemra në mbrëmje, ishte një trillim i vogël, tërësisht i padëmshëm. Madje, nuk duhet të harroj të them se brenda sajesave me ato bëmat e tij policore kishte diçka të sinqertë që nuk kërkonte shpërblim e mirënjohje, kishte pak dashuri brenda tyre, kishte një prirje për të mirën. Sigurisht, kjo ndjenjë kishte një masë. Aq sa të mbahej e të ushqehej deri diku ideja që kishte për veten se ishte i veçantë.

Vitin e dytë të atit i vinte turp ta shihte tek rrinte pa bërë gjë, tek endej pa punë dita me ditë, për ditë të tëra. Shqetësohej, njëkohësisht. Në qytezë ishte një shtypshkronjë të cilën e kishte Praksiteli, i mbiquajturi Zhaba, i apasionuari pas pëllumbave dhe llomotitësi i pashoq i triumfeve të tij fantastike e të pabesueshme pederastore; sidoqoftë, njeri zemërmirë dhe i ndershëm, helen i denjë si Praksitel dhe barbar me vulë e damkë si Zhabë. Në shtypshkronjën e tij kishte korniza të zeza për shpalljet e vdekjeve që i ngjisnin nëpër dyer dhe shtylla telegrafi, ca shkronja të pakta me lajle-lule të shkëlqyera me varak për shpalljet e martesave të lumtura, dy-tre arka me gërma, ca sirtarë me gërma kapitale, një makinë të vogël që punohej me dorë dhe një makinë të vjetër “Viktoria” që punohej me këmbë.

I ati i Theodhoraqit shkoi e foli me Praksitelin. I foli për emërimin, të cilin tashmë nuk e priste më të vinte, i foli për shitoren e cila nuk mund t’i mbante të dy atë e bir, u morën vesh mirë e bukur me njëri-tjetrin dhe ranë në një mendje. Theodhoraqi do të shkonte të mësonte zanatin. Praksiteli, nga ana e tij, kishte plane edhe më të mëdha. Tashmë ishte mërzitur dhe lodhur nga puna. Më vonë do t’i jepte dhe shtypshkronjën, të jetonte dhe Theodhoraqi si njeri, të bënte prokopi. Plaku u lumturua. Me të ëmbël i tha dhe Theodhoraqit se duhej të merrej me diçka, qoftë dhe përkohësisht. Derisa të shihnin se ç’u bë me atë vendin e punës në administratë, s’duhej të rrinte kot.

Kështu, Theodhoraqi filloi të shkonte në shtypshkronjë. Në fillim shkonte vetëm pasditeve dhe punonte gjithmonë me xhaketë dhe kravatë, që të dukej qartë se nuk ishte punëtor mëditës, po thjesht ndihmonte, kalonte kohën me atë punë, se dhe ajo me librat merrej, duke pritur gjithmonë emërimin si nëpunës administrate, i vetmi vend pune i denjë për vlerat që mbartte. Gati lumturohej kur ndonjëherë i duhej të ulej në tryezën e vogël ndanë dritares, ku dukej që nga rruga, për të korrektuar gabimet tipografike të ndonjë eseje. Më pas filloi të shkonte edhe mëngjeseve, ndonjëherë e hiqte kravatën e, në fund, hoqi dhe xhaketën. Praksiteli e paguante me rrogë të plotë. Kështu u qetësua edhe i ati.

Ai vetë as e pranoi fatin e punëtorit, as e mohoi duke u larguar e duke u përpjekur ta ndryshonte. Qëndroi në pritje. Qëndroi, me ndjenjën se ishte njeri i veçantë dhe me ëndrrën e vendit të sekretarit, se një ditë do të dilte mbi të tjerët e do të njihej prej të gjithëve. Kohë pas kohe u bënë përpjekje të tjera për vendin e punës, dikur u duk sikur gjërat po merrnin për mbarë, erdhi një letër nga Athina, u ripërtëri një premtim, zgjedhjet u afruan, shpresat u ngjallën, zjarri mbeti ndezur. Ndërkaq, në kokë i vërtiteshin bëmat policeske – edhe këtej zjarri mbahej ndezur. Por, tashmë, me më pak gëzim. Filluan të ndodhin ndryshime dhe dashuria përbrenda tij u zhduk, ajo pak prirje drejt së mirës, që përmendëm, humbi krejtësisht. Nëse në ndonjë nga këto histori që i pëlqente të endte na dilte një vajzë që shpëtohej prej Theodhoraqit, tashmë vajza duhej të martohej me të dhe t’i falte bukurinë dhe prikën e saj të majme, duhej ta bënte të lumtur. Ndërsa, po të ishte ndonjë plak, duhej të ishte i krimbur në parà dhe në fund duhej ta birësonte Theodhoraqin…

 

Gjëma e Ikehajdes e tronditi. Që nga bataku në të cilin po zhytej misteri i kësaj gjëme iu duk si një degë që i varej mbi kokë pas së cilës mund të kapej. Dhe e shtrëngoi fort, me gjithë pasionin e dëshpërimit të tij të parrëfyer. Kjo ishte zgjidhja. Se ç’lloj zgjidhje ishte, këtë as e mendoi e as kishte dëshirë ta mendonte. Ishte zgjidhje.

Ndonjëherë, mbrëmave, polici shkonte në shtypshkronjë e pinte ndonjë kafe me Praksitelin. Ato çaste ky ishte njeriu që i duhej. Për herë të parë i foli për Ikehajden ato ditë kur të gjithë, madje dhe polici, mendonin se kishte humbur a kishte shkuar diku.

– Këtu është, – tha Theodhoraqi mëse i sigurt. – Do ta shihni.

– E ku është? – pyeti polici.

Theodhoraqi nuk deshi t’i përgjigjej, vetëm buzëqeshi duke nënkuptuar diçka.

Nuk vonoi dhe, si për mrekulli, fjalët e tij u vërtetuan kur kufoma u gjet në pus.

– Nga e kuptove? – e pyeti polici kur shkoi përsëri në shtypshkronjë.

Theodhoraqi kuptoi se kishte ardhur çasti i duhur. Praksiteli nuk ndodhej aty atë pasdite. E la mënjanë radhitjen, mbështeti bërrylin mbi kasë, formoi sërish atë buzëqeshjen plot nënkuptim dhe i shpjegoi policit faktet që e kishin bërë të besonte se Ikehajdeja – gjallë a vdekur, kjo ishte tjetër punë – ndodhej atje.

– Njeri i çuditshëm qenke ti, – i tha polici. – Detektiv i vërtetë je!

Këto për policin ishin ato ditët plot shqetësim, për shkak të hetimit që nuk ecte dhe për shkak të atij hetuesit që e vinte në siklet dhe e turpëronte, megjithëse polici ynë ishte burrë i shtyrë në moshë. Kishte nevojë të fliste me dikë për këto gjëra, të shfrynte diku dhe ky djalë ishte i vetmi njeri që do të ndiente diçka për të. I rrëfeu sa shumë e kishte hidhëruar kjo çështje e mallkuar, nuk ia fsheu shqetësimin që kishte për pozitën profesionale dhe për emërimin që priste t’i vinte. Thodhoraqi shkoi e iu ul pranë. Atëherë i foli dhe ai për pasionin e tij, i tha se ishte detektiv i fshehtë, thjesht, për hesap të tij, sa për të shkuar kohën dhe për kënaqësi. Dhe i tha se kjo çështje nuk do ta linte kurrë të qetë derisa të zbulonte të vërtetën. Njihte çdo detaj të hetimeve, dinte raportin e mjekut, kishte çdo të dhënë që kishin dhe ata, sikundër kishte dhe të dhëna të tijat, të gjitha këto të shënuara me rregull të madh në një fletore.

– Tcuk, tcuk, tcuk, – ia bëri polici. – Detektiv je…

Po atë mbrëmje Theodhoraqi mori fletoren dhe shkoi në zyrën e policit. Mbyllën derën u ulën të dy ta pleqëronin punën. Theodhoraqi thoshte se hipoteza e policit se Ikehajdeja kishte qenë i dehur kur kishte rënë ishte e gabuar. Kjo përjashtohej.

– Atëherë, – tha polici, – paska të drejtë gjykatësi që mendon se e kanë hedhur brenda në pus? Ku mbështetesh për këtë?

– Gabim e ka edhe ai. I kemi të gjitha informatat. Dhe të gjitha provojnë se përjashtohet mundësia ta ketë shtyrë dikush.

– Atëherë?

– Ikehajdeja po rrinte pranë pusit. Nuk ishte i dehur. Qëndronte atje më këmbë, me shpinë nga pusi, sepse shikonte diçka. Se çfarë shikonte, kjo nuk ka dhe shumë rëndësi për çështjen. Dhe në ato çaste ndodhi diçka në shesh. Diçka pa, u tremb, vrapoi të largohej, bëri për prapa, ra me shpinë mbi mbulojë, e theu dhe u rrokullis përposh. Mjeku ka të drejtë. Por deri këtu kur thotë se shkak i rënies nuk ishte e dehura. Ishte diçka tjetër që nuk ka lidhje me të. Diçka tjetër që nuk e dimë se ç’është.

Polici dëgjonte kokëvarur.

– E ç’të ketë qenë vallë? Asgjë nuk ndodhi në qytezën tonë atë natë. Askush nuk kaloi nga sheshi, askush nuk ishte atje. Këtë e dimë me siguri.

– Këtu nuk ndodhi asgjë. Prandaj dhe gjykatësi e ka gabim kur mendon se kemi të bëjmë me një vrasje. Gjetiu, po. Dy orë përpara mbytjes së Ikehajdes u bë një vrasje në qytet, rreth orës nëntë të darkës. Autori u zbulua, por s’u kap asnjëherë. U largua atë çast nga qyteti. Po ta bësh me këmbë, rruga deri këtu mban bash dy orë, pra, duhet të ketë arritur në kohën kur Ikehajdeja ynë po rrinte pranë pusit. Po atë natë, aty nga ora dhjetë, në rrugën automobilistike u bë një grabitje e vogël, nja pesë kilometra prej këtej. Grabitën një automjet që kalonte asajane. Fajtorët s’u kapën asnjëherë. Ja, pra, diçka ndodhi atë natë.

– E ç’lidhje kanë këto ndodhi?

– Këtë nuk e di ende. Më e natyrshmja do të ishte që vrasësi dhe kusarët të kishin kaluar këtej nga ne. Pikërisht në orën njëmbëdhjetë. Mbytja e Ikehajdes lidhet me njërën nga këto të dyja. Se në ç’mënyrë, këtë nuk e di ende. Por do ta gjej. Do ta gjej një ditë, sado kohë që të kalojë.

Polici nuk e pa të udhës të thoshte se do të qe i interesante sikur kjo të zbulohej një ditë. Atij vetë s’i hynte shumë në xhep se ç’do të ndodhte një ditë. Atij i interesonte e sotmja dhe, sot për sot, nga faktet e Theodhoraqit s’dilte asgjë. Por, ndërkaq, e pranonte se ky djalë kishe shejtanin në bark. E gjithë ngrehina e arsyetimeve të tij qëndronte urtësisht mbi faktet hetimore. Brenda një çështjeje më të madhe e më të rëndësishme mbytja e Ikehajdes nuk ishte veçse një mister i pashpjegueshëm, një problem që kërkonte zgjidhje, pjesë e çështjes së madhe, fijet e së cilës kapërcenin qytezën tonë. E mbyllën fletoren. Me ngrotësi dhe simpati të vërtetë i shtrëngoi dorën:

– Ke për ta gjetur, – i tha polici. – Je djalë i zgjuar ti… Po të duash, a më bën një raport? Le ta kem këtu, në arkiv. Ku ta dish ç’bëhet më vonë…

Pas ca ditësh Theodhoraqi i dha raportin. Polici e futi në arkiv. Natyrisht, për këtë punë s’i tha gjysmë llafi njeriu. Por ama s’la njeri pa i folur për zgjuarsinë e Theodhoraqit – pa le në drejtshkrim, sa i fortë ishte – dhe kishin për ta parë të gjithë se ky djalë s’kishte për të qëndruar gjatë në shtypshkronjë. Kishin për ta parë, ishte njeri me të ardhme ai!

Që atëherë Theodhoraqin e thërrisnin “Detektivi”, Theodhoraq Detektivi. Kjo nuk e shqetësonte Theodhoraqin. Ai, nga ana e tij, ishte krenar se raporti i tij i fshehtë ndodhej tashmë në arkivin e policisë duke pritur vazhdimin për të cilin i ishte betuar vetes. Gëzohej, gjithashtu, për këtë njohje zyrtare, për reklamën që po i bënte polici. Kjo e nxiste të mos pranonte idenë se gjithë jetën kishte për të qenë punëtor i Praksitelit.

Emërimi në vendin e sekretarit vonohej gjithnjë e më shumë. I ati vdiq dhe shitorja e vogël në treg, shitorja që e fuste në sërën e zotërinjve, ishte mbyllur prej kohësh. Ca kohë më vonë Dhespina u martua me një tjetër. Një ditë prej ditësh edhe policit i erdhi emërimi e u largua nga qyteza – kështu humbi dhe dëshmitari më i besueshëm i vlerave të tij të mëdha. Por Theodhoraqi as atëherë nuk pranoi se gjithçka kishte mbaruar, asgjë nuk pranonte – nuk donte t’ia dinte se kapitulli i jetës i qe mbyllur një herë e përgjithmonë, as se ajo e fshehta që priste të vazhdohej atje brenda arkivit të policisë kishte marrë fund prej kohësh. Gjithmonë besonte se kishte dy flatra të mëdha, të cilat një padrejtësi e fatit s’i linte të hapeshin. Por do të vinte një ditë dhe do t’i shpaloste ato flatra.

Kështu, çdo mëngjes i merr ato flatra, i palos nën pallton e rreckosur dhe me ngut merr udhën për në shtypshkronjë, thua se ecën në një rrugë të cilën ngutet ta kapërcejë, t’i japë fund, ta hedhë pas shpine një herë e mirë. Në mbrëmje lan duart me potas për të hequr njollat e bojës që i hyjnë thellë në thonj dhe, i kërrusur, i kruspullosur, heq udhën për në shtëpi, sikur të ndihej fajtor për ditën që kaloi pa ndryshuar asgjë, për ditën që do të vijë dhe do të bëjë përsëri e përsëri të njëjtën rrugë.

…Nëse ndonjëherë ju bie rruga nga qyteza jonë do ta njihni me të parën. Do ta gjeni diku atje pranë të vetmes rrugë tregtare, atje ku ndalen autobusët, në kafenetë ku njerëzit rrinë e lexojnë gazetat me artikujt shkruar në gjuhën e pastër që flasin për shpirtin e pavdekshëm të farës helene, në kafenetë ku kërcasin tavllat e ku luhet preferencë[3]. Do ta njihni menjëherë. Është i biri i dyqanxhiut që u bë punëtor dhe që nuk e pranon se përfundimisht ky qe fati i tij. Është Theodhoraqi me diplomën e gjimnazit që nuk e mori dot vendin e punës si sekretar. Është detektivi i fshehtë me bëmat e tij të shumta që ende nuk e ka gjetur të fshehtën e madhe si ishte mbytur dikur në pus ai kukudhi, njeriu që s’kishte emër, po vetëm nofkë – çështje e madhe kjo, e rëndësishme, fijet e së cilës shkonin tej qytezës sonë…

 

Dhe vitet kalojnë. Që atëherë kanë shkuar pesëmbëdhjetë vjet. Filloi lufta, mbaroi, filluan ato ndodhitë e tjera që ngjanë në Greqi, mbaruan dhe ato[4]. Thodhoraqi as këtej, as andej – shok veten kishte. Për të asgjë nuk ndryshoi. Gjithmonë e gjen në shtypshkronjë. Shtypshkronja tani nuk është më e Praksitelit. Përpara se ta shiste i tregoi Theodhoraqit planet që kishin bërë me të atin, se do t’ia jepte atij. Theodhoraqi nuk deshi ta merrte, nuk ishte tregtar dhe, më e rëndësishmja, nuk ishte aspak i sigurtë nëse do të qëndronte përgjithnjë në shtypshkronjë. Zotërinjtë e rinj që erdhën as që e kishin idenë se Theodhoraqi për pak sa nuk ishte bërë pronar. E rritën në detyrë dhe e lanë të punonte me punëtorët e tjerë.

Edhe qyteti i vogël u rrit paksa gjatë kësaj kohe. Pijetoren e vjetër ku shkonte dikur Ikehajdeja e shembën dhe tani atje lartohet një ndërtesë trekatëshe prej betoni. Është hoteli i qytetit. Sheshit të vogël i hoqën plloçat dhe e shtruan me asfalt. Pusi humbi krejtësisht. Atje mbetën ca pemë e dy-tre stola, një oaz i vogël i gjelbëruar në mes të sheshit.

Vetëm shtëpia e Dhespinës mbeti në shesh nga ndërtesat e dikurshme, shtëpia prindërore ku u martua e ku banon tashmë. Pesëmbëdhjetë vjet kanë rrjedhur që atëherë. Theodhoraqi kurrë s’kishte vënë këmbë në atë shesh. Kur arrinte atje, gjithmonë dredhonte rrugë për të mos kaluar andej.

Këtë mbrëmje kaloi pa dashur, u harrua duke ecur dhe papritur e pa veten tek kishte arritur tek sheshi. Për një hop hodhi sytë përreth. E para gjë që mendoi ishte të ikte, të vraponte, të largohej që andej. Është vonë, kaluar mesnate, qyteti i vogël fle, s’ka asnjeri nëpër rrugë, shtëpia e Dhespinës është e mbyllur – e përse të fshihet? Qëndroi, vështroi përreth. Natë e kthjellët vere. Sheshi i vogël vezullon çuditshëm nën dritën e natës. Eci drejt mesit të gjelbëruar të sheshit e qëndroi nën pemë. Asgjë s’pipëtin, asgjë s’lëviz. I duket si ëndërr tani që ndodhet këtu pas pesëmbëdhjetë vitesh. I duket sikur është në teatër, me shtëpitë hark përpara tij e që i duken si të gënjeshtërta – si skena e një teatri. Me shtëpinë e Dhespinës përballë tij. Në të majtë, atje ku tani ngrihet godina trekatëshe, i fanitet pijetorja ku shkonte Ikehajdeja. I faniten plloçat që dhe atëherë duhej të zbardhnin netëve të tilla, duhej të farfuritnin si oborri i ndonjë pallati të mermertë. Gjithçka duket si teatër. Dhe kjo heshtje. Gjithçka është gati për të filluar shfaqja.

Dhe ja… doli. Del nga pijetorja. Një natë e tillë ishte ajo kur u mbyt. E ka të shkruar në fletore. Hënë e plotë ishte dhe atëherë. Vendi përreth ishte i mbushur me dritën që buronte nga disku i plotë i hënës. Ora, si gjithmonë, është njëmbëdhjetë. Si gjithmonë, është i dehur. I merren pak këmbët e lëkundet kur hedh hapat. Ecën drejt mesit të sheshit. Tani ndodhet pranë pusit. Ishte këtu, pikërisht këtu ku tani qëndron Theodhoraqi, pranë stolit. Rri atje, më këmbë, pranë pusit, vështron natën e magjepsur rrotull tij. Këtu fletorja ndalet.

Rifillon shfaqja…

Në qetësinë e asaj nate, nga rruga dëgjohen hapa që sa vijnë e afrohen për tek sheshi, hapa të nxituar, ritmikë, që lëshojnë mbi rrugë një kërcitje të thatë e të prerë. Është një grua. Është Dhespina e Dhimulit. Ora është fiks njëmbëdhjetë e njëzet. Kthehet nga gostia në shtëpinë e hallës. Njëmbëdhjetë e njëzet kishte thënë, e mbante mend mirë.

Fletorja fillon përsëri.

Dhespinën nuk e thirrën në pyetje për punë të hetimit, nuk e dinin se ajo e kishte parë tek rrinte atje pranë pusit. Shumë më vonë ajo ia kishte thënë Theodhoraqit, por ky nuk i kishte dhënë rëndësi, nuk i kishte shkuar mendja atëherë se ato që i tha ajo mund të kishin lidhje me hetimin, asnjëherë nuk e kishte imagjinuar se mund të kishin lidhje.

– Pashë një hije që rrinte pranë pusit, – i kishte thënë dikur Dhespina. – Thashë se ishte ti.

Jo, nuk kishte qenë ai.

– E pse nuk ishte ti? Unë të doja – ti e dije këtë. E ç’më duhej mua se nuk u emërove sekretar? Unë e varfër isha.

Fletorja ndalet përsëri.

Ai që rrinte atje, më këmbë, pranë pusit, një nate të magjepsur si kjo e sotmja, ishte Ikehajdeja. Rrinte, dëgjonte hapat që afroheshin. Rrinte, priste të shihte gruan që po vinte. Pas pak ajo mbërriti në anë të skenës, kaloi përpara shtëpive, e gjatë, e hollë, siç ishte atëherë Dhespina. Nën atë dritë edhe ajo dukej e gënjeshtërt. Hyri në shtëpi. Në katin e sipërm, në anën e djathtë të shtëpisë, në dhomën e saj, u ndriçua një dritare. Hija e vajzës bënte ecejake nëpër dhomë, nja dy herë u ndal përpara dritares. Ai vazhdonte të rrinte atje. Rrinte atje Ikehajdeja e i gëzohej asaj hijeje, priste t’i afrohej sërish dritares.

Theodhoraqi buzëqeshi. Ja, pra, lidhja. Ja pse rrinte atje, ja ç’vështronte.

Sërish fletorja:

– Kur shojta dritën, – kishte thënë Dhespina, – hodha një sy përvjedhurazi nga dritarja, që të mos dukesha. Ishte ende atje, rrinte, nuk bënte asgjë. Pashë dhe një herë. Doja të ishe ti…

Këtu mbaron fletorja – këtu e pesëmbëdhjetë vjet më parë. Këtu mori fund, u lidh nyjë dhe jeta e Theodhoraqit. Vështroi përreth – ëndërra u daravit, ky vend i dukej i huaj nën dritën e ftohtë të hënës. Shfaqja mori fund menjëherë, skena, plloçat, oborri i mermertë u zhdukën, s’mbeti më asgjë. Në atë dritare s’ka më asnjë dritë që rri ndezur për të, asnjë hije që bën ecejake për të. Nuk ka më asnjë Dhespinë në atë shtëpi, në atë qytet, askund. Një gulç i mbytur, i varrosur, i shtypur për pesëmbëdhjetë vjet shpërtheu, u zgjidh:

– Dhespina!

Vuri duart në fytyrë, u vais pas e u lështua mbi stol – donte të vajtonte. Ndenjësja u drodh nga pesha e trupit të tij – Theodhoraqi brofi përpjetë, i mrekulluar në kulm. Vaji u zhduk menjëherë, gulçi pushoi para se të shpërthente. Mendja zuri t’i punonte papritmas, hidhet në të shkuarën, kthehet, shkon sërish pas me një siguri absolute, me një shpejtësi marramendëse. Dhe po aq papritur ndalet, si një mekanizëm i kurdisur, tek ajo dridhje e ndenjëses. S’ka ku shkon më tej, më tej nuk ka asgjë.

Ja pra, kështu kishte ngjarë. Kjo kishte ndodhur dhe atëherë. Kështu kishte vënë duart në fytyrë dhe ai pasi kishte parë dritën të shuhej në dritare dhe kishte bërë pas të ulej e të qante. Atëherë nuk kishte stol, atëherë kishte qenë mbuloja e kalbur e pusit. Dhe ishte rrokullisur brenda.

E gjithë kjo nuk përmban asnjë të fshehtë, as krime, fije që arrijnë larg, vrasje e kusarë. Tanimë nuk ka përligjje, vazhdim e triumf për zbulimin që bëri. Një rini e humbur, një jetë e mashtruar nga një ëndërr e rreme. Tani e mori vesh, por atëherë nuk e besonte se ishte kështu… U ul sërish në stol, mori fytyrën në duar dhe i la lotët të rridhnin, pa vajtuar, i dërrmuar përulësisht, përfundimisht.

Ca çape të ndadaltë u dëgjuan të vinin nga sheshi. U ngjeth. Iu duk se u rikthye ai. Ngriti kokën dhe vështroi. Ishte polici ynë që mbaronte patrullën e mbrëmjes. Ky nuk e kishte fare idenë e vlerave të mëdha që mbartte Theodhoraqi. Qëndroi, e vërejti një çast, e njohu se ishte ai idioti, Theodhoraq tipografi, i mbiquajturi detektiv dhe, pasi nuk iu duk e rrezikshme a e çuditshme që ai po rrinte në stol, hoqi në udhë të tij. Në fund të fundit, atje nuk kishte ndonjë pus që t’i trembej hallit që zuri paraardhësin e tij me ca fatkeqë që netëve të tilla i zë derti, enden nga t’i çojnë këmbët e ia krisin të qarit. E kjo vlen dhe për qytetin tuaj të vogël e të bukur, zoti Thornton Uailder, po aq sa ç’vlen dhe për qytezën tonë. Vetëm se në këtë orë ne – ju, Dhespina, unë – e kemi mbyllur dritaren e nuk i shohim, nuk i dëgjojmë tek plandosen mbi stola e një ditë rrokullisen drejt vdekjes.

Shqipëroi: Sokol Çunga

 *[Botuar në Revistën Letrare “Sfidë”, Nr. 3 (2004), fq. 115 – 132]

 

Dhimitris Haxis u lind në Janinë, Greqi, më 1913. Romani i tij i parë titullohej “Zjarri” (1946) ku përshkruhet veprimtaria e grupeve kaçake të majta gjatë luftës në malet e Rumelisë. Duke qenë i rradhitur me të majtët, pas luftës civile në Greqi iu desh të mërgojë fillimisht të Berlin e pastaj në Budapest. Në atdhe u kthye vetëm pas ndërrimit të pushtetit më 1974.

Në mënyrë të veçantë Haxis u mor me tregimin si gjini letrare, kufijtë e ngushtë të të cilit e ndihmuan të depërtonte në thellësi të botës së brendshme të personazheve dhe të jepte ngrohtësinë e marrëdhënieve të tyre njerëzore. Deri të vitin 1966 tregimet e tij ishin botuar në dy përmbledhje: “Fundi i qytetit tonë të vogël” (Bukuresht, 1952) dhe “Të pambrojtur” (1966). Tregimet e përmbledhjes së parë, prej nga kemi shkëputur dhe tregimin që vijon, janë të gjithë të vendosur në një qytet provincial (i cili, megjithëse nuk thuhet, kuptohet se është qyteti i Janinës) dhe pasqyrojnë një botë në rënie e sipër, pasi kushtet ekonomike e shoqërore kanë ndryshuar. Personazhet paraqiten me realizëm, por edhe me simpati, duke vënë lehtë në dukje, në mënyrë njerëzore, krenarinë dhe dinjitetin e tyre. Përmbledhja e dytë ka përmbajtje më dramatike; por edhe këtu tema kryesore është njeriu brenda shoqërisë urbane a mikrourbane, gjithmonë “i pambrojtur”, qoftë kur shet në treg të zi gjatë viteve të zisë së bukës, qoftë kur ka marrë pushkën e ka dalë kaçak malit. Dhjetë vjet më vonë, pas kthimit në atdhe, Haxis do të botojë dhe një roman, “Libri i dyfishtë” (1976), duke patur si temë qendrore jetën e punëtorëve grekë në Gjermani, por me një shtrirje të tillë që përfshin të gjithë hapësirën e historisë bashkëkohore greke, dramën dhe mundimet e saj, një libër, do të thoshim, i mbushur fund e krye me hidhërim. Dhimitris Haxis vdiq në Athinë më 1981.

Përgatiti: Sokol Çunga

[1] Bëhet fjalë për shkrimtarin amerikan Thornton Uailder (Thornton Wilder (Niven), 1897-1975) dhe dramën novatore shkruar prej tij “Qyteti ynë” (1938).

[2] Aleksandros Papadiamantis, poet e prozator grek, i njohur për përrallat e tij për fëmijë (sh. i p.).

[3] Lojë kumari që luhet me 32 letra dhe me tre lojtarë (sh. i p.).

[4] Është fjala për luftën civile (sh. i p.).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s