Dhimitris Haxis – Detektivi (tregim)

Dhimitris Haxis

 DETEKTIVI*

Tregim

 

Do t’u them të më vizatojnë mbi shqyt

një fytyrë të çuditshme dhe të vrerosur.

(Don Kishoti në vëngjillën e armëve në han).

 

I bukur është edhe ky qytet i vogël, kjo qytezë e provincës greke. Malet përreth, lumenjtë, lulet… Por ju keni fund e krye të drejtë, zoti Thornton Uailder[1]. Sa bukur e keni paraqitur jetën e qytetit të vogël në veprën tuaj të dëgjuar “Qyteti ynë i vogël”! E lexuam, e pamë në teatër edhe ne këtu në Greqi dhe, sigurisht, keni të drejtë kur thoni se kurrë nuk ndodh gjë. Gjithçka rrjedh qetësisht dhe e ekuilibruar në harmoninë e palëkundur të klasës tradicionale. Në mëngjes vjen shitësi i qumështit. Pas pak dalin gazetat. Në drekë shkollat mbarojnë mësimin dhe fëmijët kthehen nëpër shtëpira të gëzuar dhe të uritur. Pasdite vajzat dalin shëtitje. Mamatë, gjyshet, hallat e tezet dalin nëpër dritare, nëpër ballkonet me saksi lulesh, qëndisin, kujtojnë ngjarje të vjetra. Burrat shkojnë në punërat e tyre të ndershme. Ndonjëherë ndodh dhe ndonjë e keqe – vdes ndonjëri. Shkojmë të gjithë në varreza, po edhe kjo s’është ndonjë hata. Vijnë, atëherë, atje e rrinë pranë nesh, si të gjallë, shpirtrat e të dashurve tanë të vdekur. Po të rastisë të bjerë shi, hyjnë dhe ata nën çadrat e hapura, që të mos lagen, bisedojnë shtruar me ne, na pyesin në fillim si na shkojnë punët, na pyesin për vajzat që tani u rritën, u bënë gra e që duhet të martohen…

Asgjë tjetër s’ndodh. As atje, në atë qytetin tuaj të vogël e të famshëm. As këtej nga ne, në këtë qytezën tonë të varfër.

 

Një mëngjes, këtë paqe të pashqetësuar të jetës sonë harmonike dhe të ekuilibruar na e prishi disi zhdukja e Ikehajdes. Jo se ishte ndonjë gjë me rëndësi. Thjesht, kur e panë se s’po dukej të vinte, dyqanxhinjtë e së vetmes rrugë tregtare, që zakonisht ishin mësuar ta shihnin atje sapo ora e bashkisë binte nëntë, zunë të pyesnin se ç’u bë. Thanë mos ishte sëmurë dhe dërguan një nga fëmijët të shihte në kasollen ku flinte. Nuk ishte atje. U çuditën. Nga mesdita, qoftë për mirë a për keq, ia thanë lajmin dhe nënkapitenit të policisë, se polic me gradë më të lartë nuk kishim në qytezë.

Kontrolli në kasolle tregoi se Ikehajdeja nuk kishte qenë atje gjatë natës. Atëherë punët shkuan më tutje me një kërkim më të hollësishëm. Por as kjo nuk dha ndonjë përfundim me vlerë. Ikehajdeja, deri më njëmbëdhjetë të natës së kaluar kishte qenë në pijetoren e zakonshme në anën veriore të qytezës dhe pinte qetë-qetë kacidhet e fituara ditën, siç bënte gjithmonë. I dehur, si gjithmonë dhe i qetë, si gjithmonë, me përulësi u kishte uruar natë të mirë të tjerëve dhe ishte larguar i vetëm, po si gjithmonë. Prej aty gjurmët e tij humbasin. Prej aty nuk hidhej aspak dritë mbi çështjen.

Ishte njeri pa njeri, i urtë, shikonte gjithmonë në heshtje hallet e tij dhe, pa bërë ndonjë veprim të çuditshëm prej të çmenduri, prej vitesh punonte nga pak si hamall në pazar duke rendur kudo ku e thërrisnin për ndihmë, shkonte kudo që e dërgonin dhe kthehej menjëherë në vendin e vet. Për këtë shkak i vunë dhe nofkën që i zëvendësoi emrin, derisa iu harrua përfundimisht dhe askush s’e mbante mend si e quanin, kështuqë i mbeti Ikehajde. Me ato që i jepnin për mundin e tij arrinte të hante një pjatë gjellë në drekë nga gjelltoret e pazarit, kurse ç’i mbetej i pinte në darkë e bëhej tapë, gjithmonë në të njëjtën shitore vere. Që atje ikte gjithmonë në orën njëmbëdhjetë, shkonte të flinte në kasollen e tij, në mënyrë që të nesërmen të dilte në pazar në orën e zakonshme.

Kur, pra, të kishte humbur? Të kishte ikur nga qyteti – po pse të ikte fshehtas? Po të kishte vjedhur a vrarë njeri do të merrej vesh. Të kishte vdekur vallë? Po ku të kishte shkuar të vdiste? Me asnjë mënyrë s’po mundnin ta gjenin ç’ishte bërë. Vetëm kur kaluan ditët e zallamahisë, fëmijët, andej nga ana veriore e qytezës, zbuluan ç’kishte ngjarë me Ikehajden. Atje, ca çape më tutje pijetores ku ai shkonte gjithmonë, shtrihej një shesh shtruar me plloça me një pus në mes të tij. Pusi ishte tharë, nuk e përdornin më dhe, meqenëse fëmijët e lagjes luanin gjithë ditën në shesh, i kishin bërë një mbulojë të drunjtë dhe e kishin mbërthyer sa më mirë mundeshin mbi grykën e ulët të pusit se mos binte ndonjë nga çiliminjtë e pastaj ndodhin ato ngjarjet dramatike për të cilat lexojmë tek rubrika “Krime”, apo nëpër tregimet e Papadiamantit[2].

Fëmijët, pra, panë se ishte thyer mbulesa e drunjtë, e cila, që më parë, kishte qenë dhe pak e kalbur, por nuk i dhanë rëndësi. Por, ditët e mëpastajme i tërhoqi një kutërbim i fortë dhe, bënin ç’bënin, zgjasnin kokën të shihnin ç’kishte rënë brenda në pus. Të rriturit i panë që përkuleshin shpesh mbi grykën e pusit, panë mbulojën e thyer, ndjenë duhmën mbytëse dhe atëherë kuptuan gjithçka. Brenda në pus dergjej Ikehajdeja. I varfëri ai, kishte kaq ditë i vdekur!

Qyteti u përfshi nga një valë më e madhe mallëngjimi. Atëherë erdhi dhe prokuroi nga kryeqyteti i prefekturës, një gjykatës, një mjek dhe komandanti i policisë së rendit. Hetimi rifilloi, zgjati për ditë të tëra, por nuk shkoi më larg nga atje ku e pati lënë polici ynë. Vetëvrasjen e përjashtonin të gjithë. Ishte mëse e qartë se po të donte të vetëvritej nuk do të shkonte në një pus kaq të cekët. Po, edhe nëse donte të mbytej patjetër atje, mund dhe ta kishte hequr mbulojën, nuk ishte nevoja ta thyente me kokë e të binte brenda – duke lënë, këtu, mënjanë faktin se vetëvrasja është privilegj i shtresave disi më të larta.

Mbeteshin, pra, dy variante: aksidenti rastësor dhe vrasja. Polici ynë mbështeste variantin e parë. Duke e njohur prej kaq e kaq vitesh qytezën tonë dhe banorët e saj, me përgjegjësi mund të siguronte se Ikehajdeja nuk bëri kurrë sherr me njeri, nuk kishte asnjë mosmarrëveshje. Faktet përjashtonin, gjithashtu, dhe ndonjë histori të vjetër, ndonjë hakmarrje a diçka të tillë. Sa për grabitje, s’bëhej fjalë. E ç’ti grabisnin atij? Shpjegimi i policit tonë ishte i thjeshtë dhe mëse i logjikshëm: atë natë, ca më i dehur se zakonisht, niset për në shtëpi, për në kasollen e tij, pra, i merren këmbët, nuk sheh përpara, pengohet, bie në pusin me grykë të ulët, mbuloja e kalbur thyet nga pesha e trupit, rrokulliset përposh dhe, ja, mbaroi, ç’tjetër kërkoni?

Mjeku e përjashtoi kategorikisht idenë që vdekja t’i kishte ardhur nga dehja. Mendimet e tij renditeshin kështu: nëse do të ishte penguar pas pusit, natyrisht, do të kishte rënë me gjoksin përpara, me fytyrë. Por në kraharor nuk kishte asnjë goditje dhe në fytyrë asnjë gërvishtje. Kontrolli i kufomës tregoi se goditjen vdekjeprurëse e kishte marrë prapa kokës. Pas kësaj goditjeje, të cilën duhej ta kishte marrë brenda pusit, në muret e brendshme, me trupin drejt ka rënë deri në fund të pusit, ku dhe e gjetën tek rrinte ndenjur. Dukej, pra, qartë se dikush e kishte shtyrë nga përpara dhe kështu ka rënë mbrapsht me shpinë mbi mbulojë, e ka thyer e ka rënë brenda. Sa për të tjerat, ato nuk ishin punë e tij.

Ndërsa hetuesi shkonte më tutje. Ai besonte absolutisht se rasti në fjalë ishte vrasje. Këtu nevojitej një dorë e dytë që gjërat të bëheshin kështu siç ishin bërë dhe i binte më qafë policit tonë duke i kërkuar fakte. Dhe ky, që t’i vinte pas avazit, arrestoi të gjithë rrugaçët dhe hajdutët e pulave që kishim në qytezë – se mos ishin dhe shumë – u hoqi një dorë dru, por përfundimi përsëri ishte një hiç.

Hetimi ngeci në vend. Diskutimet mes krerëve kompetente dhe mes banorëve të qytezës se në ç’mënyrë shkoi e ra brenda në pus i gjori njeri vazhduan dhe ca ditë, pastaj dosja hetimore u mbyll, u mbyll dhe pusi me një mbulojë të re dhe më të fortë, kurse Ikehajdeja iu la harresës shekullore. Dhe, siç thotë dhe psalmi, “bashkë me të u varros dhe kujtimi i tij”.

 

Vetëm dy njerëz në qytezë nuk e harruan kaq shpejt ngjarjen. Njëri ishte polici. Pikërisht atëherë kur priste të ngrihej në përgjegjësi, shkoi tjetri e u mbyt në pus. Dhe, sikur t’ia bënte për inat, për ta mërzitur e për t’i bërë keq, nuk la asnjë gjurmë pas vetes. Gjykatësi, me idenë e fiksuar se kishin të bënin me vrasje, erdhi një ditë dhe i foli duke e ofenduar. Komandanti i policisë së rendit që ishte atypari tundi kokën dhe nuk tha asnjë fjalë. Kjo çështje e bëri policin tonë të hidhërohej jashtë mase. Të ikte njeriu para hundës së tij, le të ishte ky edhe Ikehajdeja, e të mos mundte të jepte asnjë ndihmë në përparimin e hetimeve, kjo nuk e nderonte aspak. Kështu siç shkuan gjërat mund t’i sillnin vështirësi dhe në emërimin e shumëpritur. Megjithëse dosja u mbyll, ai nuk u qetësua. Dhe kishte të drejtë.

Tjetri ishte Theodhoraqi. Edhe ky kishte të drejtë. Interesa të tij të rëndësishme u lidhën ngushtë me mbytjen e hamallit dhe me misterin që mbulonte vdekjen e tij. Nëse Theodhoraqi, atëherë kur polici, prokurori dhe hetuesi ngritën duart lart, dilte dhe u tregonte se si kishin rrjedhur ngjarjet duke ua plasur në fytyrë çështjen e zgjidhur, është mëse e qartë se jo thjesht do të fitonte lavdi dhe nder në sytë e gjithë qytezës, por jeta e tij do të ndryshonte menjëherë, gjithçka do të ndryshonte.

Theodhoraqi kishte dy vjet që kishte mbaruar gjimnazin. Kishte mbaruar shkëlqyeshëm dhe mësuesit e kishin këshilluar të atin ta dërgonte në universitet, meqë në mësime ishte shumë i zoti. Por i ati nuk e kishte bërë, pasi, siç pat thënë, nuk i kishte mundësitë. Por Theodhoraqit nuk i vinte keq. Dëftesa e famshme e gjimnazit i dilte e i tepronte. Kapardisej me të dhe priste emërimin si sekretar në zyrat e Qarkut, siç i kishte premtuar të atit një deputet i zonës. Emërimi po vonohej, Theodhoraqi vazhdonte të kapardisej dhe gjithmonë priste. I ati kishte një shitore në treg, një shitore të vogël e, megjithatë, hynte në sërën e zotërinjve të qytezës. Kishte, gjithashtu, dhe shtëpi të tijën. Kurse Theodhoraqi kishte në dorë dëftesën e gjimnazit. Kishte në dorë dhe karrierën e nëpunësit administrativ. Dhe, ndonjëherë, hidhte, ashtu si shtrembër, ndonjë sy nga vajzat, duke marrë hijen e dhëndërrit të lakmuar nga të gjithë dhe që, sigurisht, kur të donte ai, do të zgjidhte më të mirën – dhe atëherë do të pëlciste nga zilia Dhespina e Dhimulit, që vinte nga një sërë e varfër, i ati i së cilës nuk kishte shitore dhe që as që duhej ta ëndërronte të martohej me një nëpunës administrate. Megjithatë, në ato kohë, ishte trup e shpirt i uritur për atë Dhespinën e Dhimulit – sikundër dhe për vajzat e tjera si puna e saj. Edhe të tjerët i shihte me bisht të syrit, në fillim me krenarinë e nëpunësit të Qarkut, më vonë me syrin e sekretarit të Prefekturës e, pastaj, shohim e bëjmë. Atëkohë, shpirti dhe jeta e tij zhyteshin dalëngadalë në molçalin e plogështisë.

Por ai nuk e besonte këtë, megjthëse kaloi një vit i tërë. Dëftesa e shkëlqyer u harrua, emërimi ende nuk erdhi. Atëherë i ati e dërgoi në kryeqendrën e prefekturës, të shihte njëherë vetë se ç’mund të bënte. Shkoi, ndenji atje nja dy-tre muaj dhe zuri të mburrej se u pagëzua kryeqytetar, le të bëhej fjalë qoftë dhe për kryeqytetin e prefekturës. Pagëzoi dhe burrërinë e vet në një bordello të qytetit. Filloi të mburrej edhe për këtë, megjithëse ende mbeti trup e shpirt i etur. Dha ca provime për telegrafist – post publik edhe ky – e quajti për mburrje që fitoi, megjithëse sërish mbeti pa punë se nuk kishte vende. As në kryeqytetin e prefekturës nuk gjeti diçka që t’i përshtatej aftësive të tija, kështuqë u kthye pas në qytezë. Ende nuk kishte humbur. Nuk shqetësohej aspak. Kishte marrë hijen e kryeqytetarit, mbante një shall mëndafshi në qafë, të lidhur nyje, siç kishte parë ta lidhnin në kryeqytetin e prefekturës, mbante gjithmonë kravatë dhe, kohë pas kohe, nxirrte shaminë e hundëve, pështynte brenda në të dhe pastaj fshinte buzët lehtë-lehtë, pasi i dukej gjest veçanërisht i sjellshëm. Pasditeve, në kafenenë ku kalonte orët e lira, veç gazetave, merrte e lexonte gjer vonë në darkë romanet e tij të dashur policorë.

Në fillim i lexonte vetëm nga zakoni që i kishte mbetur qysh prej shkollës, po pastaj e bënte që ta shihnin të gjithë se ishte njeri i lexuar, që të mos mbetej njeri në kafene pa e parë të përkulur mbi libër. Më vonë, teksa zhytej thellë në ato romane, gjente një lloj kundërpeshe për mjerimin e jetës së tij. Mbrëmjeve ëndërronte sikur ai vetë realizonte bëmat që lexonte ditën. Ëndërronte ndonjë heroizëm që do t’i çudiste të gjithë, zhdukjen e ndonjë fare keqbërësish që kërcënonin qytezën apo sikur shpëtonte dikë që rrezikohej nga ndonjë dorë e zezë. Atëherë do ta merrte vesh Dhespina, do ta merrnin vesh edhe të tjerët dhe, sigurisht, do të vraponin t’i jepnin një vend të mirë pune, një vend të shkëlqyer pune si sekretar. Ndërkaq, unë që shkruaj, nuk duhet të harroj të bëj të qartë se ky nuk ishte për Theodhoraqin ndonjë pasion që e kishte vënë përfund, ky nuk ishte deliri i një njeriu të mbyllur, i një trilluesi. Theodhoraqi ishte mëse i shëndetshëm. Pak gënjeshtër i duhej vetëm që t’i ëmbëlsohej zemra në mbrëmje, ishte një trillim i vogël, tërësisht i padëmshëm. Madje, nuk duhet të harroj të them se brenda sajesave me ato bëmat e tij policore kishte diçka të sinqertë që nuk kërkonte shpërblim e mirënjohje, kishte pak dashuri brenda tyre, kishte një prirje për të mirën. Sigurisht, kjo ndjenjë kishte një masë. Aq sa të mbahej e të ushqehej deri diku ideja që kishte për veten se ishte i veçantë.

Vitin e dytë të atit i vinte turp ta shihte tek rrinte pa bërë gjë, tek endej pa punë dita me ditë, për ditë të tëra. Shqetësohej, njëkohësisht. Në qytezë ishte një shtypshkronjë të cilën e kishte Praksiteli, i mbiquajturi Zhaba, i apasionuari pas pëllumbave dhe llomotitësi i pashoq i triumfeve të tij fantastike e të pabesueshme pederastore; sidoqoftë, njeri zemërmirë dhe i ndershëm, helen i denjë si Praksitel dhe barbar me vulë e damkë si Zhabë. Në shtypshkronjën e tij kishte korniza të zeza për shpalljet e vdekjeve që i ngjisnin nëpër dyer dhe shtylla telegrafi, ca shkronja të pakta me lajle-lule të shkëlqyera me varak për shpalljet e martesave të lumtura, dy-tre arka me gërma, ca sirtarë me gërma kapitale, një makinë të vogël që punohej me dorë dhe një makinë të vjetër “Viktoria” që punohej me këmbë.

I ati i Theodhoraqit shkoi e foli me Praksitelin. I foli për emërimin, të cilin tashmë nuk e priste më të vinte, i foli për shitoren e cila nuk mund t’i mbante të dy atë e bir, u morën vesh mirë e bukur me njëri-tjetrin dhe ranë në një mendje. Theodhoraqi do të shkonte të mësonte zanatin. Praksiteli, nga ana e tij, kishte plane edhe më të mëdha. Tashmë ishte mërzitur dhe lodhur nga puna. Më vonë do t’i jepte dhe shtypshkronjën, të jetonte dhe Theodhoraqi si njeri, të bënte prokopi. Plaku u lumturua. Me të ëmbël i tha dhe Theodhoraqit se duhej të merrej me diçka, qoftë dhe përkohësisht. Derisa të shihnin se ç’u bë me atë vendin e punës në administratë, s’duhej të rrinte kot.

Kështu, Theodhoraqi filloi të shkonte në shtypshkronjë. Në fillim shkonte vetëm pasditeve dhe punonte gjithmonë me xhaketë dhe kravatë, që të dukej qartë se nuk ishte punëtor mëditës, po thjesht ndihmonte, kalonte kohën me atë punë, se dhe ajo me librat merrej, duke pritur gjithmonë emërimin si nëpunës administrate, i vetmi vend pune i denjë për vlerat që mbartte. Gati lumturohej kur ndonjëherë i duhej të ulej në tryezën e vogël ndanë dritares, ku dukej që nga rruga, për të korrektuar gabimet tipografike të ndonjë eseje. Më pas filloi të shkonte edhe mëngjeseve, ndonjëherë e hiqte kravatën e, në fund, hoqi dhe xhaketën. Praksiteli e paguante me rrogë të plotë. Kështu u qetësua edhe i ati.

Ai vetë as e pranoi fatin e punëtorit, as e mohoi duke u larguar e duke u përpjekur ta ndryshonte. Qëndroi në pritje. Qëndroi, me ndjenjën se ishte njeri i veçantë dhe me ëndrrën e vendit të sekretarit, se një ditë do të dilte mbi të tjerët e do të njihej prej të gjithëve. Kohë pas kohe u bënë përpjekje të tjera për vendin e punës, dikur u duk sikur gjërat po merrnin për mbarë, erdhi një letër nga Athina, u ripërtëri një premtim, zgjedhjet u afruan, shpresat u ngjallën, zjarri mbeti ndezur. Ndërkaq, në kokë i vërtiteshin bëmat policeske – edhe këtej zjarri mbahej ndezur. Por, tashmë, me më pak gëzim. Filluan të ndodhin ndryshime dhe dashuria përbrenda tij u zhduk, ajo pak prirje drejt së mirës, që përmendëm, humbi krejtësisht. Nëse në ndonjë nga këto histori që i pëlqente të endte na dilte një vajzë që shpëtohej prej Theodhoraqit, tashmë vajza duhej të martohej me të dhe t’i falte bukurinë dhe prikën e saj të majme, duhej ta bënte të lumtur. Ndërsa, po të ishte ndonjë plak, duhej të ishte i krimbur në parà dhe në fund duhej ta birësonte Theodhoraqin…

 

Gjëma e Ikehajdes e tronditi. Që nga bataku në të cilin po zhytej misteri i kësaj gjëme iu duk si një degë që i varej mbi kokë pas së cilës mund të kapej. Dhe e shtrëngoi fort, me gjithë pasionin e dëshpërimit të tij të parrëfyer. Kjo ishte zgjidhja. Se ç’lloj zgjidhje ishte, këtë as e mendoi e as kishte dëshirë ta mendonte. Ishte zgjidhje.

Ndonjëherë, mbrëmave, polici shkonte në shtypshkronjë e pinte ndonjë kafe me Praksitelin. Ato çaste ky ishte njeriu që i duhej. Për herë të parë i foli për Ikehajden ato ditë kur të gjithë, madje dhe polici, mendonin se kishte humbur a kishte shkuar diku.

– Këtu është, – tha Theodhoraqi mëse i sigurt. – Do ta shihni.

– E ku është? – pyeti polici.

Theodhoraqi nuk deshi t’i përgjigjej, vetëm buzëqeshi duke nënkuptuar diçka.

Nuk vonoi dhe, si për mrekulli, fjalët e tij u vërtetuan kur kufoma u gjet në pus.

– Nga e kuptove? – e pyeti polici kur shkoi përsëri në shtypshkronjë.

Theodhoraqi kuptoi se kishte ardhur çasti i duhur. Praksiteli nuk ndodhej aty atë pasdite. E la mënjanë radhitjen, mbështeti bërrylin mbi kasë, formoi sërish atë buzëqeshjen plot nënkuptim dhe i shpjegoi policit faktet që e kishin bërë të besonte se Ikehajdeja – gjallë a vdekur, kjo ishte tjetër punë – ndodhej atje.

– Njeri i çuditshëm qenke ti, – i tha polici. – Detektiv i vërtetë je!

Këto për policin ishin ato ditët plot shqetësim, për shkak të hetimit që nuk ecte dhe për shkak të atij hetuesit që e vinte në siklet dhe e turpëronte, megjithëse polici ynë ishte burrë i shtyrë në moshë. Kishte nevojë të fliste me dikë për këto gjëra, të shfrynte diku dhe ky djalë ishte i vetmi njeri që do të ndiente diçka për të. I rrëfeu sa shumë e kishte hidhëruar kjo çështje e mallkuar, nuk ia fsheu shqetësimin që kishte për pozitën profesionale dhe për emërimin që priste t’i vinte. Thodhoraqi shkoi e iu ul pranë. Atëherë i foli dhe ai për pasionin e tij, i tha se ishte detektiv i fshehtë, thjesht, për hesap të tij, sa për të shkuar kohën dhe për kënaqësi. Dhe i tha se kjo çështje nuk do ta linte kurrë të qetë derisa të zbulonte të vërtetën. Njihte çdo detaj të hetimeve, dinte raportin e mjekut, kishte çdo të dhënë që kishin dhe ata, sikundër kishte dhe të dhëna të tijat, të gjitha këto të shënuara me rregull të madh në një fletore.

– Tcuk, tcuk, tcuk, – ia bëri polici. – Detektiv je…

Po atë mbrëmje Theodhoraqi mori fletoren dhe shkoi në zyrën e policit. Mbyllën derën u ulën të dy ta pleqëronin punën. Theodhoraqi thoshte se hipoteza e policit se Ikehajdeja kishte qenë i dehur kur kishte rënë ishte e gabuar. Kjo përjashtohej.

– Atëherë, – tha polici, – paska të drejtë gjykatësi që mendon se e kanë hedhur brenda në pus? Ku mbështetesh për këtë?

– Gabim e ka edhe ai. I kemi të gjitha informatat. Dhe të gjitha provojnë se përjashtohet mundësia ta ketë shtyrë dikush.

– Atëherë?

– Ikehajdeja po rrinte pranë pusit. Nuk ishte i dehur. Qëndronte atje më këmbë, me shpinë nga pusi, sepse shikonte diçka. Se çfarë shikonte, kjo nuk ka dhe shumë rëndësi për çështjen. Dhe në ato çaste ndodhi diçka në shesh. Diçka pa, u tremb, vrapoi të largohej, bëri për prapa, ra me shpinë mbi mbulojë, e theu dhe u rrokullis përposh. Mjeku ka të drejtë. Por deri këtu kur thotë se shkak i rënies nuk ishte e dehura. Ishte diçka tjetër që nuk ka lidhje me të. Diçka tjetër që nuk e dimë se ç’është.

Polici dëgjonte kokëvarur.

– E ç’të ketë qenë vallë? Asgjë nuk ndodhi në qytezën tonë atë natë. Askush nuk kaloi nga sheshi, askush nuk ishte atje. Këtë e dimë me siguri.

– Këtu nuk ndodhi asgjë. Prandaj dhe gjykatësi e ka gabim kur mendon se kemi të bëjmë me një vrasje. Gjetiu, po. Dy orë përpara mbytjes së Ikehajdes u bë një vrasje në qytet, rreth orës nëntë të darkës. Autori u zbulua, por s’u kap asnjëherë. U largua atë çast nga qyteti. Po ta bësh me këmbë, rruga deri këtu mban bash dy orë, pra, duhet të ketë arritur në kohën kur Ikehajdeja ynë po rrinte pranë pusit. Po atë natë, aty nga ora dhjetë, në rrugën automobilistike u bë një grabitje e vogël, nja pesë kilometra prej këtej. Grabitën një automjet që kalonte asajane. Fajtorët s’u kapën asnjëherë. Ja, pra, diçka ndodhi atë natë.

– E ç’lidhje kanë këto ndodhi?

– Këtë nuk e di ende. Më e natyrshmja do të ishte që vrasësi dhe kusarët të kishin kaluar këtej nga ne. Pikërisht në orën njëmbëdhjetë. Mbytja e Ikehajdes lidhet me njërën nga këto të dyja. Se në ç’mënyrë, këtë nuk e di ende. Por do ta gjej. Do ta gjej një ditë, sado kohë që të kalojë.

Polici nuk e pa të udhës të thoshte se do të qe i interesante sikur kjo të zbulohej një ditë. Atij vetë s’i hynte shumë në xhep se ç’do të ndodhte një ditë. Atij i interesonte e sotmja dhe, sot për sot, nga faktet e Theodhoraqit s’dilte asgjë. Por, ndërkaq, e pranonte se ky djalë kishe shejtanin në bark. E gjithë ngrehina e arsyetimeve të tij qëndronte urtësisht mbi faktet hetimore. Brenda një çështjeje më të madhe e më të rëndësishme mbytja e Ikehajdes nuk ishte veçse një mister i pashpjegueshëm, një problem që kërkonte zgjidhje, pjesë e çështjes së madhe, fijet e së cilës kapërcenin qytezën tonë. E mbyllën fletoren. Me ngrotësi dhe simpati të vërtetë i shtrëngoi dorën:

– Ke për ta gjetur, – i tha polici. – Je djalë i zgjuar ti… Po të duash, a më bën një raport? Le ta kem këtu, në arkiv. Ku ta dish ç’bëhet më vonë…

Pas ca ditësh Theodhoraqi i dha raportin. Polici e futi në arkiv. Natyrisht, për këtë punë s’i tha gjysmë llafi njeriu. Por ama s’la njeri pa i folur për zgjuarsinë e Theodhoraqit – pa le në drejtshkrim, sa i fortë ishte – dhe kishin për ta parë të gjithë se ky djalë s’kishte për të qëndruar gjatë në shtypshkronjë. Kishin për ta parë, ishte njeri me të ardhme ai!

Që atëherë Theodhoraqin e thërrisnin “Detektivi”, Theodhoraq Detektivi. Kjo nuk e shqetësonte Theodhoraqin. Ai, nga ana e tij, ishte krenar se raporti i tij i fshehtë ndodhej tashmë në arkivin e policisë duke pritur vazhdimin për të cilin i ishte betuar vetes. Gëzohej, gjithashtu, për këtë njohje zyrtare, për reklamën që po i bënte polici. Kjo e nxiste të mos pranonte idenë se gjithë jetën kishte për të qenë punëtor i Praksitelit.

Emërimi në vendin e sekretarit vonohej gjithnjë e më shumë. I ati vdiq dhe shitorja e vogël në treg, shitorja që e fuste në sërën e zotërinjve, ishte mbyllur prej kohësh. Ca kohë më vonë Dhespina u martua me një tjetër. Një ditë prej ditësh edhe policit i erdhi emërimi e u largua nga qyteza – kështu humbi dhe dëshmitari më i besueshëm i vlerave të tij të mëdha. Por Theodhoraqi as atëherë nuk pranoi se gjithçka kishte mbaruar, asgjë nuk pranonte – nuk donte t’ia dinte se kapitulli i jetës i qe mbyllur një herë e përgjithmonë, as se ajo e fshehta që priste të vazhdohej atje brenda arkivit të policisë kishte marrë fund prej kohësh. Gjithmonë besonte se kishte dy flatra të mëdha, të cilat një padrejtësi e fatit s’i linte të hapeshin. Por do të vinte një ditë dhe do t’i shpaloste ato flatra.

Kështu, çdo mëngjes i merr ato flatra, i palos nën pallton e rreckosur dhe me ngut merr udhën për në shtypshkronjë, thua se ecën në një rrugë të cilën ngutet ta kapërcejë, t’i japë fund, ta hedhë pas shpine një herë e mirë. Në mbrëmje lan duart me potas për të hequr njollat e bojës që i hyjnë thellë në thonj dhe, i kërrusur, i kruspullosur, heq udhën për në shtëpi, sikur të ndihej fajtor për ditën që kaloi pa ndryshuar asgjë, për ditën që do të vijë dhe do të bëjë përsëri e përsëri të njëjtën rrugë.

…Nëse ndonjëherë ju bie rruga nga qyteza jonë do ta njihni me të parën. Do ta gjeni diku atje pranë të vetmes rrugë tregtare, atje ku ndalen autobusët, në kafenetë ku njerëzit rrinë e lexojnë gazetat me artikujt shkruar në gjuhën e pastër që flasin për shpirtin e pavdekshëm të farës helene, në kafenetë ku kërcasin tavllat e ku luhet preferencë[3]. Do ta njihni menjëherë. Është i biri i dyqanxhiut që u bë punëtor dhe që nuk e pranon se përfundimisht ky qe fati i tij. Është Theodhoraqi me diplomën e gjimnazit që nuk e mori dot vendin e punës si sekretar. Është detektivi i fshehtë me bëmat e tij të shumta që ende nuk e ka gjetur të fshehtën e madhe si ishte mbytur dikur në pus ai kukudhi, njeriu që s’kishte emër, po vetëm nofkë – çështje e madhe kjo, e rëndësishme, fijet e së cilës shkonin tej qytezës sonë…

 

Dhe vitet kalojnë. Që atëherë kanë shkuar pesëmbëdhjetë vjet. Filloi lufta, mbaroi, filluan ato ndodhitë e tjera që ngjanë në Greqi, mbaruan dhe ato[4]. Thodhoraqi as këtej, as andej – shok veten kishte. Për të asgjë nuk ndryshoi. Gjithmonë e gjen në shtypshkronjë. Shtypshkronja tani nuk është më e Praksitelit. Përpara se ta shiste i tregoi Theodhoraqit planet që kishin bërë me të atin, se do t’ia jepte atij. Theodhoraqi nuk deshi ta merrte, nuk ishte tregtar dhe, më e rëndësishmja, nuk ishte aspak i sigurtë nëse do të qëndronte përgjithnjë në shtypshkronjë. Zotërinjtë e rinj që erdhën as që e kishin idenë se Theodhoraqi për pak sa nuk ishte bërë pronar. E rritën në detyrë dhe e lanë të punonte me punëtorët e tjerë.

Edhe qyteti i vogël u rrit paksa gjatë kësaj kohe. Pijetoren e vjetër ku shkonte dikur Ikehajdeja e shembën dhe tani atje lartohet një ndërtesë trekatëshe prej betoni. Është hoteli i qytetit. Sheshit të vogël i hoqën plloçat dhe e shtruan me asfalt. Pusi humbi krejtësisht. Atje mbetën ca pemë e dy-tre stola, një oaz i vogël i gjelbëruar në mes të sheshit.

Vetëm shtëpia e Dhespinës mbeti në shesh nga ndërtesat e dikurshme, shtëpia prindërore ku u martua e ku banon tashmë. Pesëmbëdhjetë vjet kanë rrjedhur që atëherë. Theodhoraqi kurrë s’kishte vënë këmbë në atë shesh. Kur arrinte atje, gjithmonë dredhonte rrugë për të mos kaluar andej.

Këtë mbrëmje kaloi pa dashur, u harrua duke ecur dhe papritur e pa veten tek kishte arritur tek sheshi. Për një hop hodhi sytë përreth. E para gjë që mendoi ishte të ikte, të vraponte, të largohej që andej. Është vonë, kaluar mesnate, qyteti i vogël fle, s’ka asnjeri nëpër rrugë, shtëpia e Dhespinës është e mbyllur – e përse të fshihet? Qëndroi, vështroi përreth. Natë e kthjellët vere. Sheshi i vogël vezullon çuditshëm nën dritën e natës. Eci drejt mesit të gjelbëruar të sheshit e qëndroi nën pemë. Asgjë s’pipëtin, asgjë s’lëviz. I duket si ëndërr tani që ndodhet këtu pas pesëmbëdhjetë vitesh. I duket sikur është në teatër, me shtëpitë hark përpara tij e që i duken si të gënjeshtërta – si skena e një teatri. Me shtëpinë e Dhespinës përballë tij. Në të majtë, atje ku tani ngrihet godina trekatëshe, i fanitet pijetorja ku shkonte Ikehajdeja. I faniten plloçat që dhe atëherë duhej të zbardhnin netëve të tilla, duhej të farfuritnin si oborri i ndonjë pallati të mermertë. Gjithçka duket si teatër. Dhe kjo heshtje. Gjithçka është gati për të filluar shfaqja.

Dhe ja… doli. Del nga pijetorja. Një natë e tillë ishte ajo kur u mbyt. E ka të shkruar në fletore. Hënë e plotë ishte dhe atëherë. Vendi përreth ishte i mbushur me dritën që buronte nga disku i plotë i hënës. Ora, si gjithmonë, është njëmbëdhjetë. Si gjithmonë, është i dehur. I merren pak këmbët e lëkundet kur hedh hapat. Ecën drejt mesit të sheshit. Tani ndodhet pranë pusit. Ishte këtu, pikërisht këtu ku tani qëndron Theodhoraqi, pranë stolit. Rri atje, më këmbë, pranë pusit, vështron natën e magjepsur rrotull tij. Këtu fletorja ndalet.

Rifillon shfaqja…

Në qetësinë e asaj nate, nga rruga dëgjohen hapa që sa vijnë e afrohen për tek sheshi, hapa të nxituar, ritmikë, që lëshojnë mbi rrugë një kërcitje të thatë e të prerë. Është një grua. Është Dhespina e Dhimulit. Ora është fiks njëmbëdhjetë e njëzet. Kthehet nga gostia në shtëpinë e hallës. Njëmbëdhjetë e njëzet kishte thënë, e mbante mend mirë.

Fletorja fillon përsëri.

Dhespinën nuk e thirrën në pyetje për punë të hetimit, nuk e dinin se ajo e kishte parë tek rrinte atje pranë pusit. Shumë më vonë ajo ia kishte thënë Theodhoraqit, por ky nuk i kishte dhënë rëndësi, nuk i kishte shkuar mendja atëherë se ato që i tha ajo mund të kishin lidhje me hetimin, asnjëherë nuk e kishte imagjinuar se mund të kishin lidhje.

– Pashë një hije që rrinte pranë pusit, – i kishte thënë dikur Dhespina. – Thashë se ishte ti.

Jo, nuk kishte qenë ai.

– E pse nuk ishte ti? Unë të doja – ti e dije këtë. E ç’më duhej mua se nuk u emërove sekretar? Unë e varfër isha.

Fletorja ndalet përsëri.

Ai që rrinte atje, më këmbë, pranë pusit, një nate të magjepsur si kjo e sotmja, ishte Ikehajdeja. Rrinte, dëgjonte hapat që afroheshin. Rrinte, priste të shihte gruan që po vinte. Pas pak ajo mbërriti në anë të skenës, kaloi përpara shtëpive, e gjatë, e hollë, siç ishte atëherë Dhespina. Nën atë dritë edhe ajo dukej e gënjeshtërt. Hyri në shtëpi. Në katin e sipërm, në anën e djathtë të shtëpisë, në dhomën e saj, u ndriçua një dritare. Hija e vajzës bënte ecejake nëpër dhomë, nja dy herë u ndal përpara dritares. Ai vazhdonte të rrinte atje. Rrinte atje Ikehajdeja e i gëzohej asaj hijeje, priste t’i afrohej sërish dritares.

Theodhoraqi buzëqeshi. Ja, pra, lidhja. Ja pse rrinte atje, ja ç’vështronte.

Sërish fletorja:

– Kur shojta dritën, – kishte thënë Dhespina, – hodha një sy përvjedhurazi nga dritarja, që të mos dukesha. Ishte ende atje, rrinte, nuk bënte asgjë. Pashë dhe një herë. Doja të ishe ti…

Këtu mbaron fletorja – këtu e pesëmbëdhjetë vjet më parë. Këtu mori fund, u lidh nyjë dhe jeta e Theodhoraqit. Vështroi përreth – ëndërra u daravit, ky vend i dukej i huaj nën dritën e ftohtë të hënës. Shfaqja mori fund menjëherë, skena, plloçat, oborri i mermertë u zhdukën, s’mbeti më asgjë. Në atë dritare s’ka më asnjë dritë që rri ndezur për të, asnjë hije që bën ecejake për të. Nuk ka më asnjë Dhespinë në atë shtëpi, në atë qytet, askund. Një gulç i mbytur, i varrosur, i shtypur për pesëmbëdhjetë vjet shpërtheu, u zgjidh:

– Dhespina!

Vuri duart në fytyrë, u vais pas e u lështua mbi stol – donte të vajtonte. Ndenjësja u drodh nga pesha e trupit të tij – Theodhoraqi brofi përpjetë, i mrekulluar në kulm. Vaji u zhduk menjëherë, gulçi pushoi para se të shpërthente. Mendja zuri t’i punonte papritmas, hidhet në të shkuarën, kthehet, shkon sërish pas me një siguri absolute, me një shpejtësi marramendëse. Dhe po aq papritur ndalet, si një mekanizëm i kurdisur, tek ajo dridhje e ndenjëses. S’ka ku shkon më tej, më tej nuk ka asgjë.

Ja pra, kështu kishte ngjarë. Kjo kishte ndodhur dhe atëherë. Kështu kishte vënë duart në fytyrë dhe ai pasi kishte parë dritën të shuhej në dritare dhe kishte bërë pas të ulej e të qante. Atëherë nuk kishte stol, atëherë kishte qenë mbuloja e kalbur e pusit. Dhe ishte rrokullisur brenda.

E gjithë kjo nuk përmban asnjë të fshehtë, as krime, fije që arrijnë larg, vrasje e kusarë. Tanimë nuk ka përligjje, vazhdim e triumf për zbulimin që bëri. Një rini e humbur, një jetë e mashtruar nga një ëndërr e rreme. Tani e mori vesh, por atëherë nuk e besonte se ishte kështu… U ul sërish në stol, mori fytyrën në duar dhe i la lotët të rridhnin, pa vajtuar, i dërrmuar përulësisht, përfundimisht.

Ca çape të ndadaltë u dëgjuan të vinin nga sheshi. U ngjeth. Iu duk se u rikthye ai. Ngriti kokën dhe vështroi. Ishte polici ynë që mbaronte patrullën e mbrëmjes. Ky nuk e kishte fare idenë e vlerave të mëdha që mbartte Theodhoraqi. Qëndroi, e vërejti një çast, e njohu se ishte ai idioti, Theodhoraq tipografi, i mbiquajturi detektiv dhe, pasi nuk iu duk e rrezikshme a e çuditshme që ai po rrinte në stol, hoqi në udhë të tij. Në fund të fundit, atje nuk kishte ndonjë pus që t’i trembej hallit që zuri paraardhësin e tij me ca fatkeqë që netëve të tilla i zë derti, enden nga t’i çojnë këmbët e ia krisin të qarit. E kjo vlen dhe për qytetin tuaj të vogël e të bukur, zoti Thornton Uailder, po aq sa ç’vlen dhe për qytezën tonë. Vetëm se në këtë orë ne – ju, Dhespina, unë – e kemi mbyllur dritaren e nuk i shohim, nuk i dëgjojmë tek plandosen mbi stola e një ditë rrokullisen drejt vdekjes.

Shqipëroi: Sokol Çunga

 *[Botuar në Revistën Letrare “Sfidë”, Nr. 3 (2004), fq. 115 – 132]

 

Dhimitris Haxis u lind në Janinë, Greqi, më 1913. Romani i tij i parë titullohej “Zjarri” (1946) ku përshkruhet veprimtaria e grupeve kaçake të majta gjatë luftës në malet e Rumelisë. Duke qenë i rradhitur me të majtët, pas luftës civile në Greqi iu desh të mërgojë fillimisht të Berlin e pastaj në Budapest. Në atdhe u kthye vetëm pas ndërrimit të pushtetit më 1974.

Në mënyrë të veçantë Haxis u mor me tregimin si gjini letrare, kufijtë e ngushtë të të cilit e ndihmuan të depërtonte në thellësi të botës së brendshme të personazheve dhe të jepte ngrohtësinë e marrëdhënieve të tyre njerëzore. Deri të vitin 1966 tregimet e tij ishin botuar në dy përmbledhje: “Fundi i qytetit tonë të vogël” (Bukuresht, 1952) dhe “Të pambrojtur” (1966). Tregimet e përmbledhjes së parë, prej nga kemi shkëputur dhe tregimin që vijon, janë të gjithë të vendosur në një qytet provincial (i cili, megjithëse nuk thuhet, kuptohet se është qyteti i Janinës) dhe pasqyrojnë një botë në rënie e sipër, pasi kushtet ekonomike e shoqërore kanë ndryshuar. Personazhet paraqiten me realizëm, por edhe me simpati, duke vënë lehtë në dukje, në mënyrë njerëzore, krenarinë dhe dinjitetin e tyre. Përmbledhja e dytë ka përmbajtje më dramatike; por edhe këtu tema kryesore është njeriu brenda shoqërisë urbane a mikrourbane, gjithmonë “i pambrojtur”, qoftë kur shet në treg të zi gjatë viteve të zisë së bukës, qoftë kur ka marrë pushkën e ka dalë kaçak malit. Dhjetë vjet më vonë, pas kthimit në atdhe, Haxis do të botojë dhe një roman, “Libri i dyfishtë” (1976), duke patur si temë qendrore jetën e punëtorëve grekë në Gjermani, por me një shtrirje të tillë që përfshin të gjithë hapësirën e historisë bashkëkohore greke, dramën dhe mundimet e saj, një libër, do të thoshim, i mbushur fund e krye me hidhërim. Dhimitris Haxis vdiq në Athinë më 1981.

Përgatiti: Sokol Çunga

[1] Bëhet fjalë për shkrimtarin amerikan Thornton Uailder (Thornton Wilder (Niven), 1897-1975) dhe dramën novatore shkruar prej tij “Qyteti ynë” (1938).

[2] Aleksandros Papadiamantis, poet e prozator grek, i njohur për përrallat e tij për fëmijë (sh. i p.).

[3] Lojë kumari që luhet me 32 letra dhe me tre lojtarë (sh. i p.).

[4] Është fjala për luftën civile (sh. i p.).

Dhimitris Haxis – Vrasja e Izabelë Molnarit (tregim)

Dhimitris Haxis

 

VRASJA E IZABELË MOLNARIT*

(Studim mbi të bukurën, artin dhe lumturinë)

 

Kushtuar N. K. – për vitet e kaluar së bashku

si studentë dhe kolegë.

 

E dua artin e skulpturës. Nga çdo lloj tjetër arti, ky më shkonte më shumë, ishte, si të them, arti im. Pa patur aspak talent për të qenë krijues dhe pa patur dije ose zotësi të veçanta për të qenë kritik, teoricien, kisha gjithmonë një ndjenjë instiktive që më vinte drejtpërdrejt nga ky lloj arti. Një tablo pikture nuk më çon tej çudisë, admirimit që mund të më provokojë lidhja e ngjyrave. Muzika, me përgjithësinë absolute që është në natyrën e saj, asnjëherë nuk hyri thellë në shpirtin tim. Çdo vepër skulpturore që më qëllonte të shihja, jo thjesht më bënte përshtypje, por më trondiste, më shtynte ta bluaja në mendje për një kohë të gjatë.

Gjithmonë kam patur prirjen të kërkoj njohuri për gjëra të ndryshme. Gjithmonë e kam patur këtë zell. U përpoqa, pra, të shpjegoja arsyen pse parapëlqeja skulpturën. Desha që, bashkë me atë ndjenjë instiktive për skulpturën, të zhvilloja disi dhe një lloj koncepti mbi këtë art kaq të dashur për mua. Doja të dija se ç’kuptim kishte skulptura për mua, nga më vinte kjo ndjenjë kaq e drejtpërdrejtë dhe pse.

Me kohë, duke parë sa mundesha më shumë vepra skulpturore, të vjetra e të reja, duke lexuar dhe ca libra, arrita në diçka që do ta quaja përkufizim të skulpturës. E quajta, pra, (natyrisht, përbrenda meje, vetëm për vete) organizim i arsyeshëm brenda hapësirës së paarsyeshme. E di, kjo nuk është ndonjë gjë e madhe, nuk është ndonjë përkufizim me vlera dhe, sigurisht, nuk do të guxoja të mburresha se e zbulova unë.

Por, për mua, për mundësitë e mia, nuk ishte pak të arrija deri atje. Të paktën, mundja të dija se ç’shikoja, çfarë doja të shikoja tek ky art dhe përpiqesha të shihja se si vërtetohej koncepti im tek çdo vepër skulpturore që më dilte përpara.

Atëherë, çfarë shoh?

Shoh një bosht vertikal (sigurisht, mund të jetë dhe horizontal, por unë parapëlqej boshtet vertikale). Mbi të kalojnë boshte të tjerë horizontale, kryqas e paralelisht me njëri-tjetrin që, zakonisht, janë më të shkurtër. Këto boshte horizontale nuk është e nevojshme të krijojnë kënde të drejtë me boshtin vertikal. Mund të jenë dhe të lakuar, të tërthortë, me kënde të çfarëdollojtë. Por, përmasat e boshtit vertikal janë ato që përcaktojnë gjithmonë edhe përmasat e boshteve të tjerë, madje përcaktojnë edhe thyerjet që do të kenë këndet e tyre.

E para gjë, pra, që mësova ishte kjo: në veprën që kisha përpara mund të kërkoja dhe të shihja, të shquaja atë bosht kryesor, sikundër dhe boshtet e tjerë, mundja të shihja si korrespondojnë me të, si funksionojnë së bashku brenda asaj matematike të lidhjeve të tyre të fshehta.

Prej këtej, mbi boshtet që janë si një lloj skeleti, një skelet prej vijash të sheshta dhe njëdimensionale, qëndrojnë masat. Organizohen mbi skelet dhe tashmë funksionojnë duke materializuar vijat e tij imagjinare. Nuk guxoj të them se e studioja këtë funksion të boshteve tek vepra të përfunduara, do të them vetëm se e sodisja gjatë, me përqendrimin më të madh. Por, isha kurioz të shihja ç’ndodh gjatë krijimit të veprës. Nuk isha krijues, as teoricien, madje, as blerës nuk isha. Isha një artdashës i parëndësishëm, admirues dhe asgjë më shumë. Sidoqoftë, bëra gjithçka munda dhe u njoha me disa skulptorë. E ç’lloj lidhjesh ishin këto? Kur je i paftuar, i panevojshëm, duhet ta kesh vendosur se do të pranosh të luash rolin e kushëririt nevojtar. Unë e kisha marrë këtë vendim vetëm e vetëm që dikur të më lejonin të qëndroja në një qoshe të ateliesë së tyre, të shihja proceset e punës.

Vërejta, pra, se masat që mbushin skeletin organizohen dhe ekuilibrohen nëpërmjet një varësie të dyfishtë. Varësia e parë vjen prej boshtit kryesor i cili është, siç e thashë, një vijë e hamendësuar e kaq. E, megjithatë, kjo vijë përcakton të tre dimensionet që marrin masat. Varësia e dytë vjen nga gjithë pjesa tjetër e masave. E vrava mendjen gjatë mbi këtë çështje, derisa një skulptor, teksa punonte, më tha: “Shihe pak, ta marrë dreqi! Pak më tepër baltë mbi kyçin e këmbës dhe, ec e merre vesh, hollohet qafa!”

Kështu do ta quaja unë këtë varësi të masave, këtë ekuilibër që lidh të tre dimensionet e veprës. Përafërsisht, kështu do ta emërtoja dhe largimin e skulpturës së sotme nga pamja e jashtme e objekteve, skulpturë të cilën e dua kaq shumë. Asnjëherë nuk e pashë të largohej nga boshti, të mohonte skeletin imagjinar, nuk u bë kurrë arbitrare. Zhvendosi vetëm mënyrën si përshkruan, shkundi nga vetja elementët periferikë për të arritur sa më drejtpërdrejt të jetë e mundur pikërisht tek ky skelet imagjinar, atje ku, tej temës, teknikës, ndërtimit, fshihet prej shekujsh ajo, unikja për të gjithë artet, poezia.

Dhe, pikërisht këtu shoh ndryshimin e skulpturës nga gjithë artet e tjerë. Çdo art tjetër, tej poezisë së tij, tej thelbit, mund të huazojë elementë që futen tek ai, elementë përshkrues – madje dhe të bashkëngjitur – siç janë plotësimi, stolisja ose përsëritja. Provuan në skulpturë, që në kohët e lashta, të futin ngjyrat, elementë të pikturës, provuan lidhjet e materialeve të ndryshëm për krijuar një vepër. Të suksesshme apo jo, mbetën gjithmonë elementë të jashtëm, asnjëherë nuk arritën të thelb të poezisë skulpturore, as e dëmtuan, as e përforcuan. Dhe, atëherë, them se poezia, bërthama e poezisë së skulpturës, është gjithmonë lakuriqe, e pathyeshme dhe nuk mund të shprehet përveçse nëpërmjet skulpturës.

Atëherë, ç’është skulptura?

Sigurisht, bota që ndodhet rreth nesh është rastësore, nuk është bërë për ne, lënda e saj është e paformë, hapësira e pafund e saj është e paarsyeshme – është një botë jashtë nesh, armiqësore për njeriun, çnjerëzore dhe, ndonjëherë, antinjerëzore. Përkundrejt kësaj bote, si krijesë e vullnetit njerëzor, lartohet ai skelet imagjinar i skulpturës, duke përcaktuar përmasa, lidhje masash, korrenspondenca, ashtu siç njeriu do t’i dëshironte në natyrë. Tek të gjithë artet ka një element dobishmërie, utilitarizmi, e gjen tek çdo art – kënaqin, zbukurojnë, mësojnë. Skulptura është vetëm art. Një altruizëm i tillë, pra, duhet të burojë nga nevoja të tjera të njeriut, nevoja shumë të thella, them unë, nga nevoja për të rikrijuar me dëshirën dhe inteligjencën e tij atë botë të paformë e të paarsyeshme. Atëherë, statujat, ashtu siç lartohen me përmasa njerëzore, mbi përmasat njerëzore, janë një lloj fitoreje e kundërshtisë së njeriut ndaj natyrës së tij rastësore.

Sigurisht, ndonjëherë mendoj dhe trembem paksa se mos gjithë ky koncept që kam krijuar, ashtu siç e kam krijuar, është ca si tepër i thjeshtë, i varfër e i njëanshëm, i lehtë, i adaptueshëm e, ndoshta, krijon hapësirë për të mbështetur çdo teori. Por, sërish mendoj e them se, nëse nuk munda të shkoj më tutje, e mira e këtij mësimi është diku tjetër – dhe nuk është e mirë e vogël. Duke menduar gjatë mbi skulpturën, munda t’i afrohem disi më pranë vetes sime e tani kam mësuar diçka rreth saj. Jam kaq i pamjaftueshëm, kaq i vogël, saqë kurrë nuk mundja të synoja për veten ndonjë fitore që të ishte tërësisht e imja, një plotësim që të vinte prej veprimtarisë dhe krijimtarisë sime. Arrita të mbetem admirues besnik dhe zemërdridhur i kësaj fitoreje njerëzore kudo që e pashë, kudo që e gjeta – në shoqëri, në shpirt, në art. E, kjo nuk ishte pak. Fitova atë krenari të madhe të të ndjerit pranë me çdo njeri të kësaj bote.

 

*          *          *

 

Guxova të shkruaj sa më sipër, vetëm e vetëm që të justifikoj, të shpjegoj disi, pse i admirova aq shumë veprat e Izabelë Molnarit, skulptores që njoha para ca vitesh në Hungari.

Punët e saj m’u dukën atëherë si përmbushja dhe vërtetimi më i mirë i konceptit tim mbi skulpturën. Ato figura femërore të përmasave të mëdha që qëndronin më  këmbë, bashkë me ca të tjera që rrinin ulur, të tendosura në një vijë të drejtë, më bënë të ndalem përpara tyre i mrekulluar. Më kujtonin statujat e Olimpias[1], pak përpara skulpturës klasike. Rrudhat e thella të veshjeve, nëpërmjet korrenspondecave të tyre, theksonin dhe shfaqnin qartë përsosmërinë e lidhjeve të brendshme të masave. Me aq sa munda, i pashë këto korrenspondenca tek largoheshin nga çdo përmasë fizike, tek i ndryshonin këto përmasa. Ishte një përsosmëri tej përmasave të natyrshme, autonome, e pavarur.

Dikur iu luta dhe më lejoi të mat me metër pjesët e trupit. Të gjitha matjet e mia treguan qafa të gjata, të shkurtra, kokë, duar, këmbë më të vogla a më të mëdha, supe të vegjël e më të gjerë se e natyrshmja, shkurt, një disanalogji, një disharmoni të çdo pjese të marrë veças, të cilat përfundonin të gjitha në harmoninë e mrekullueshme të së tërës. Kur ia thashë, qeshi. Tha: “I dashur, merre si të duash. Kjo nuk është grua, është statujë”. U gëzova shumë atëherë, duke mundur të përforcoja bindjen time se vepra e përkryer e artit matet vetëm me veten dhe asnjëherë me përmasat e natyrës apo me përmasa të dhëna, se e vërteta e saj ndodhet vetëm brenda vetes së saj, nuk matet me asnjë mënyrë tjetër, me asnjë masë.

Të tilla, pra, ishin statujat e saj. Dhe ishin shumë, shumë për moshën e saj – frut i një zelli të pangopur për punë. Për një çast kisha ndjesinë se ngutej pa e ditur. Pse? Atë kohë nuk e vrava mendjen gjatë.

Në këtë prodhimtari të admirueshme dhe kaq të madhe, më bënte më shumë përshtypje numri i madh i atyre ndryshimeve fare të vogla. Çdo statujë kishte dy-tre ndryshime, ndonjëherë, katër. Një lëvizje e vogël e dorës, një hiçmosgjë në pozicionin e kokës dhe statuja ndryshonte tërësisht, bëhej diçka tjetër, ndërsa ajo, e palodhur, vazhdonte dhe e mbaronte statujën sipas formës së re.

Këto imtësira më sillnin në mendje shekujt që iu deshën Kurosit[2] për të kaluar nga qëndrimi fillestar i ngrirë, deri në thyerjen e parë të gjurit, në përkuljen e parë, në lëvizjen e parë, për të kaluar nga qëndrimi statik në jetë. E pyeta për këto ndryshime. Tha: “Ndonjëherë më duket sikur duhej të kisha filluar nga kjo formë e dytë për të arritur tek e para”. “Po forma e tretë, ç’është?” “Kjo duhet të ketë ekzistuar që më parë, që në fillim, duhet të ketë ekzistuar gjithmonë… Atë doja të bëja, por bëra këto dy të tjerat… E dija se nuk ishin ato që doja të bëja… por, nuk e dija derisa i bëra”. “Po, gjithmonë, ç’do të thotë, gjithmonë?” “Mendoj se ajo gjithmonë jam unë”.

E admirova shumë këtë ecejake të sajën nga statuja e përfunduar, prapa, tek burimi dhe, nga burimi, atje ku ekziston gjithçka dhe ku gjithçkaja mplekset me hiçin, pastaj menjëherë pas, tek beteja e saj për të qenë e gjallë përmes krijimeve të reja.

Por, më shumë se të gjitha këto, ishte diçka tjetër që admiroja, që më magjepste tek skulpturat e saj: tej, shumë më larg se kompozimi i mençur i punëve të saj, tej përsosmërisë së tyre, tej artit dhe teknikës, mundja të shihja tek ato statuja paqen që lartohej prej tyre, pas së cilës mrekullohesha dhe së cilës i gëzohesha. Ishte njeriu i ekuilibruar brenda botës, i vëllazëruar. Të gjitha statujat e saj, butësisht, të sigurta, rrezatonin lumturinë e asaj që e quaja fitore njerëzore, pa karshillëkun e arrogancën provokuese që kisha parë ndonjëherë të fshihej edhe pas statujave të mirënjohura.

Po, po! Statujat e Izabelës ishin mishërimi i një fitoreje të tillë. I asaj fitoreje.

 

*          *          *

 

Krijuesja e këtyre veprave, gruaja që i bënte, paraqiste cilësinë më të ulët njerëzore, ishte e bërë me brumin më të ulët njerëzor.

E di se njerëzit kanë fantazi dhe ide të gabuara për artistët, për karakterin e tyre, për jetën e tyre. Artistët janë mjaft të djallëzuar, i pranojnë dhe, madje, i kultivojnë këto fantazi – i përdorin në favor të lirisë së tepruar dhe papërgjegjshmërisë që dëshirojnë të kenë. Duhet, pra, ta ruaj lexuesin.

Izabelë Molnar nuk ishte njeri i ftohtë e indiferent, e përkushtuar pas punës së saj engjëllore. Nuk ishte as histerike, as e mbindjeshme. Nuk ishte as nga ata njerëz që i quajmë djallëzorë, që bëjnë të keqen dhe gëzohen. Nuk ishte nga ata njerëzit kontradiktorë që janë gjithmonë kundër shoqërisë – në fund edhe këta thyhen – si albatrosët e Bodlerit që nuk dinë të ecin, që pengohen nga krahët e mëdhenj.

Ishte thjesht një grua mëse e rëndomtë. Ajo nuk e kishe për gjë të ngatërrohej me të gjithë njerëzit rreth saj – farefisin, të njohurit, kolegët, shitësit e allçisë, shitësit e mermerit që i hynin në atelie, me gruan e varfër që i vinte për të pastruar. Këto mosmarrëveshje i zmadhonte pafundësisht, i ngatërronte me njëra – tjetrën, zgjohej me to dhe i vazhdonte atje ku i kishte lënë një ditë më parë. Vazhdimisht ndodhej e rrethuar nga këto armiqësi, shumicën e herëve për gjëra krejt të parëndësishme, duke poshtëruar, kështu, vetveten.

Nëse mua më pranoi dhe më lejoi t’i afrohesha pak, këtë e bëri se isha kaq i vogël, isha thuajse i panjohur.

Kështu, u mundova disi të njoh botën e saj shpirtërore. U tërhoqa i çuditur. Përbrenda saj kishte vetëm paragjykime, supersticiozitet, mendime gjysmake dhe të papeshuara, ide të ngulitura nga diku, të papërfunduara dhe pa rrjedhoja. E pyeta disa herë për jetën, perëndinë, shoqërinë, artin, politikën, regjimin në atdheun e saj, kur për njërën e kur për tjetrën gjë, kurdoherë që gjeja kohë, në mënyrë që të kuptoja diçka. Asgjë. Nuk pashë veçse një grua të pamend, që vazhdimisht llapte gjëra pa lidhje. Vetëm kaq. Mund t’ju siguroj se nuk lexonte kurrë, nuk mendonte kurrë dhe për asgjë. Nuk e njihte nevojën e të medituarit.

Deri në njëfarë mase, pashë nga afër dhe jetën e saj private, jetën e saj nga dita në ditë. Çrregullsia e Izabelë Molnarit nuk kishte asgjë romantike, i mungonte bohemizmi me të cilin budallenjtë veshin jetën e artistëve. Shtëpia e saj, punishtja, mënyra si rregullonte shtëpinë, veshja e saj, ishin të gjitha të vulosura nga shija e keqe dhe nga zakonet e këqia. Por, më shumë se nga gjithçka tjetër, jeta e saj karakterizohej nga kurrnacëria më e keqe që kam parë ndonjëherë, një kurrnacëri prej pleqsh, pikërisht në lule të moshës.

Jeta e saj m’u duk fund e krye e ndarë në dy pjesë që s’kishin asnjë lidhje me njëra – tjetrën: jeta e skulptores së madhe, nga njëra anë, në çastet kur, e përkushtuar dhe e zellshme krijonte botën e ndritshme të statujave të saj dhe, nga ana tjetër, sapo largohej pak nga e para, dilte në pah jeta e gruas së rëndomtë, budallaqe dhe vulgare.

Sa herë sodisja ato vepra të mrekullueshme të sajat, gjithmonë mendoja – unë, që në shpirtin tim të thjeshtë dhe naiv nuk kisha asnjë gjurmë misticizmi – se ç’ishte ai reciprocitet mistik që, duke kaluar mes asaj turbullire të pandërprerë, mes çrregullisë së jetës së saj të padenjë, gjente këtu paqe dhe ekuilibër, vëllazërim dhe fitore. Madje, shpesh mendoja – unë, që s’e kisha hiç idenë e metafizikës – po, mendoja se ajo vetë nuk ishte fare e ndërgjegjshme për këtë funksion dhe këtë reciprocitet. Mendoja se ishte thjesht instrument.

 

*          *          *

 

Po u afrohej të dyzetave, kur në jetën e saj hyri ai njeri.

Nuk dija asgjë për jetën e saj femërore deri atëherë. As ata që i rrinin afër nuk dinin më shumë. Mendoj se, nëse do të kishte patur një jetë të tillë, edhe kjo duhej të kishte qenë shumë e ndyrë, si gjithçka tjetër e saj, rastësore, me një rrëmbim kafshëror.

Si femër ishte krejtësisht e parëndësishme dhe, pa qenë i sigurt sa hyn në punë, dua ta përshkruaj pak si dukej.

Trupi i saj i vogël qëndronte mbi ca këmbë të holla, pa asnjë hark që përfundonin me ca shputa tej cakut të së natyrshmes. Koka me flokët gështenjë e errët, të drejtë, prerë shkurt ishte një ndër më të zakonshmet që kam parë. Ballin e kishte shumë të vogël, por jo nga ata të shkurtrit fare. Në fytyrë kishte aty-këtu, ndonjë vijë bukurie a shëmtie, herë të ëmbël e herë të egër. Më kot u mundova të gjej ndonjë shenjë gjenialiteti, përveç çmendurisë, degjenerimit, forcës së brendshme, turbullirës dhe dëshpërimit. Ishte një kokë e zakonshme. Sytë, që ndoshta dikush priste të shprehnin diçka, nuk thoshin asgjë. Të shihte dhe asnjë botë nuk çelej pas tyre. Vetëm buzët, të holla dhe gjithmonë të shtrënguara, mund të tregonin një lloj  force e përkushtimi.

I vura re lëkurën në qafë e mbi krahë. Pak e fortë, pak e zbehtë, pak leshatore. Asgjë nuk ishte e plotë, karakteristike, e veçantë. Gjithçka qëndronte larg simboleve dhe elementëve që na tërheqin erotikisht.

U përqendrova dhe mbi gishtat e saj. Nuk mendoj se thonë gjë rreth njeriut, thjesht më pëlqen t’i vështroj. Nuk ishin nga ata gishtat e gjatë me nyje, si ata gishtat e drunjtë si këmbë merimange, siç u them unë. Nuk ishin as nga ai lloji tjetër i gishtave femërorë, të ngrohtë dhe të mbushur si të sime shoqeje (ndonjëherë më duket sikur shpirti i saj është mbledhur pikërisht atje). Nuk kishte as duar punëtori, me nyje dhe kallo, siç mund të kishit imagjinuar. Edhe duart i kishte mëse të zakonshme me gishta që nuk shprehnin asgjë.

E tillë ishte, pra. E veshur gjithmonë keq, pak e pisët – i kam neveri gratë e pista (ime shoqe e dashuron pastërtinë) – pa tualet, me ca flokë krehur në floktore në mënyrën më qesharake – më jepte përshtypjen se i mungonte ndërgjegja e të qenit femër – pa patur asnjë kompleks për këtë çrregullsi femërore.

Të tillë, kështu siç ishte, ai njeri e dashuroi dhe e mori. E njoha shumë pak dhe s’mund të them pse e bëri – për shkak të punës së saj, për shkak se ajo e vështroi në sy, për shkak të nevojave të tij që askush nuk i di – vërtetë, s’di ç’të them. Ishte burrë i pashëm, ishte inxhinier agronom, më duket, me emër dhe pozitë të mirë në një ministri, i përkushtuar ndaj regjimit të vendit të tij; të jepte përshtypjen e njeriut të prerë, të paktën, kështu m’u duk dy herë që e pashë. Të veshurën dhe fjalët i kishte të matura mirë, në fjalë dhe vepra ishte i prerë.

U martuan sa hap e mbyll sytë. Që në çastin e parë u duk se për Izabelën gjithçka po hynte në një rend të ri, po bëhej e rregullt: punishtja, shtëpia, madje, dhe veshja e saj, prerjet qesharake të flokëve dhe sjelljet e vrazhda. Mosmarëveshjet që kishte, zënkat idiote u prenë si me thikë. Ai mori në dorë veprën e saj. Organizoi ekspozitën e parë në vendin e saj, një tjetër në Paris e Romë. Mendonte për gjithçka me shpirtin e tij praktik dhe, siç dukej qartë, gjithë dashuri, me delikatesë, me pasion. Edhe ajo, ato pak herë që e pashë pas martesës, dukej e dhënë me gjithë shpirt pas ndryshimit. Në fytyrë i rrezatohej lumturi, butësia e njeriut që ka gjetur jetën, e sigurtë tashmë, rrethuar nga dashuria, mbarësia dhe arti.

Në atelie – e rregullt dhe kjo – punonte sërish me ritmin e vjetër, me atë zell të pangopur. Vazhdoja të shkoja ndonjëherë. Asnjëherë s’kishim patur afinitet, por e dinte se i admiroja punët e saj. Edhe tani më buzëqeshte me të njëjtën përzemërsi, miqësore, madje, tani më miqësore, por, sido që ta thuash, prapë përzemërsi mbetet.

Ndërkaq, bashkë me këtë, tej kësaj, dalloja edhe nga ana e saj diçka që do ta quaja ngurrim, përmbajtje të saj përballë meje, si të donte të më afrohej, si të kishte nevojë për këtë afinitet. Ca herë të tjera kisha përshtypjen se i përvidhej ndeshjes së syve tanë, tkurej. Për më tepër, nuk punonte më në praninë time. Linte menjëherë punën dhe merrej me gjëra të tjera në atelie, diç ndreqte, bënte baltë, lëvizte mjetet e punës, dhe kjo gjatë gjithë kohës që ndodhesha atje. Ne, që asnjëherë s’kishim ç’thoshim, tani binim në një plogështi, si të prisnim të ndodhte diçka, sikur të dy diç donim të thoshim, sikur duhej ta thoshim dhe nuk e thoshnim, si të ishim përgjegjës, fajtorë, bashkëfajtorë. Duhej të ikja, ta lija të riniste punën. Ikja.

 

*          *          *

 

I rrallova vizitat të cilat asnjëherë s’kishin qenë dhe shumë të shpeshta. Përfundimisht u bënë muaj që s’kisha shkuar, gjashtë muaj, më duket. Dhe atëherë më ftoi t’i shkoja. Ftesa e saj më tronditi pak. Nuk mund të mos pranoja, kështuqë shkova.

Dhe atëherë pashë. Pashë punët e saj, punuar dy viteve të fundit, viteve të jetës së mirë, viteve të rregullit, të lumturisë. Mbi to, pa qenë nevoja të përqendrohesha, pashë atë çrregullsi të masave të çekuilibruara. Syri im i ushtruar – ç’i ushtruar, i mësuar të them më mirë – vuri re menjëherë disanalogjitë e boshteve, çekuilibrin e kompozicionit. Në gjithë atë që pashë, diçka bishtnonte. Ato korrenspondenca të mençura e mistike të punëve të saj të vjetra nuk gjendeshin në asnjë nga punët e këtyre dy viteve. Edhe më keq, një lloj shtirjeje, e dëshiruar ose jo, tani zëvendësonte rregullsinë e punëve të vjetra. Abstragimi tani bëhej i paarsyeshëm. Nuk ishte tek ekzekutimi, tek konstruksioni, ishte tek boshti. Dhe gjithçka mbetej e zbërthyer dhe e pajustifikuar.

Pashë dhe një rresht me figura komike të përfunduara, ca xhuxha, një Meduzë, personazhe komikë të teartit antik, ca sipas pamjeve të njohura, ca me trupa të shpërfytyruar. Kurrë më parë s’ishte marrë me to. Sidoqoftë, të gjitha ishin boshe, disa prej tyre, edhe të këqija artistikisht.

U ula në vendin tim të zakonshëm, në cep. Dhe atëherë, ajo grua që për mua ndodhej në majë të artit, la punën, siç e kishte zakon dhe herët e tjera, por kësaj here lëvizi menjëherë drejt meje, erdhi pranë e më qëndroi përpara. U ngrita. Atëherë më pyeti – ajo mua!… – si më dukeshin punët e reja. Ashtu siç rrinim përballë njëri – tjetrit, unë amatori, i papërgjegjshëm dhe i pavend, ndjeva atëherë mbi vete peshën e përgjegjësisë. Nuk thashë fjalët e zakonshme mospërfillëse, se gjoja më pëlqejnë shumë, e të tjera, e të tjera. Thjesht, rrija më këmbë. Ngrita sytë dhe e vështrova drejt e në të sajët, me ngulm, me guxim, e s’thashë gjë. Ajo uli sytë. Rrinte atje, si fëmija që e qortojnë e i vjen turp.

Kështu u ndamë, pa thënë asgjë. U ktheva e ika. Në rrugë dridhesha ende. Më vonë, kur u qetësova, ndërmenda guximin tim, heshtjen e saj, uljen e syve. Nuk e vija në dyshim se tashmë e dinte, e kishte parë dhe ajo se diçka nuk shkonte me punët e saj gjatë atyre viteve lumturie. Dhe mendoja: ishte reciprociteti që kishte gjetur në jetë, përshtatja, ekuilibri, ai që tani e bënte të pavlerë veprën e saj?

E dinte ajo? E dinte. Patjetër. Nuk më kishte thirrur që ta mësonte prej meje. Tek rri dhe e mendoj, tani e kam të qartë se nevoja e saj atë çast ishte të dinte në ekzistoj vërtetë, të dinte nëse admiruesi i vogël e i parëndësishëm mundet realisht, atë çast të fundit, të bëhet kritiku i vetëm, të bëhet dihmësi dhe pjesëmarrësi i vetëm e përfundimtar.

 

*          *          *

 

E vrau. Gjashtë muaj pas takimit tonë. Me një goditje të vetme çekiçi, të matur mirë, në mes të ballit. Duke lexuar një ditë lajmin në gazetë, u ngjetha. I pushtuar nga frika dhe shpirtvogëlsia, në fillim mendova për veten time, peshova rolin tim në këtë ngjarje. Mos u ndikua prej meje, mos e kisha ndihmuar të shihte qartë se arti i saj po i shkiste nga duart? Apo po e zmadhoja rolin tim – nëse kisha një të tillë?

Mjeku ligjor shkroi në raport se e kishte goditur në shtrat kur po flinte. Pastruesja e gjeti atje në mëngjes dhe tha se ajo kishte zbritur prej kohe në atelie dhe e gjeti tek po shkatërronte me çekiç – me të njëjtin çekiç? –  një nga një punët e kohëve të fundit. Nuk u tha asgjë policëve që e morën. Asgjë, s’tha asnjë fjalë as në hetuesi. Nuk tha gjysmë llafi as në gjyq.

Sigurish, në gjyq isha i pranishëm. Nuk munda t’ia kap vështrimin. Rrinte në vendin e saj me duart lidhur mbi gjunjë, kokëpërkulur, pa lëvizur, për katër ditë. Nuk ia ndava sytë. Mundohesha të kapja diçka, të kuptoja, të shihja dëshpërimin, keqardhjen, çmendurinë, mizorinë, përbuzjen, urrejtjen në fytyrën e saj. Nuk pashë asnjë nga këto. Izabelë Molnar rrinte atje veshur me një lloj hijeshie, me duart lidhur mbi gjunjë, e palëvizur, me buzët shtrënguar si gjithmonë, në një qëndrim që do ta quaja vetëm të dlirë. Kjo fjalë m’u ngul në mendje dhe më vonë mendova se ndoshta e gjeta vetëm e vetëm që të qetësoja vrasjen e ndërgjegjes. E ç’vrasje ndërgjegjeje, mendoja më vonë?

Nuk kërkoi falje. Me duar gjithmonë të bashkuara, u ngrit, qëndroi përpara gjykatësve dhe duke drejtuar pak trupin e saj të vogël – të paktën, kështu m’u duk mua – përkuli kokën dhe, me të njëjtën dlirësi të rreptë që shihja dhe unë, i priste të mbaronin e të kthehej në vendin e saj. Avokati u përpoq ta interpretonte vrasjen si të kryer nën tronditje të thellë psiqike, si veprim i një të çmenduri. Iu referua jetës së saj të mbarë me të shoqin, dashurisë së tyre të lumtur dhe martesës dhe, natyrisht, solli si shkak skizofreninë. Dy mjekët që u thirrën nga gjykata për ta vizituar, nuk e pranuan si alternativë papërgjegjshmërinë mendore. Duket, para atyre të dyve hapi gojën, tha një: “Duhej”, a diçka të ngjashme, dhe e kyçi sërish. Gjykata e konsideroi vrasjen si të urryer– prokurori përmendi cinizmin – dhe, duke i shpëtuar për qime dënimit me vdekje, Izabelë Molnari u dënua me burgim të përjetshëm. Përsëri nuk tha gjë.

Nuk pranoi askënd që ta takonte, as në burg, as në çmendinë, ku e çuan dy vjet më vonë. Jeta e saj edhe në burg, edhe në çmendinë ishte ajo e vjetra, jeta e rrëmujës, e kundërshtisë me të tjerët – zihej natë e ditë me të burgosurat në burg, me infermierët, të çmendurit dhe mjekët në çmendinë. Sa për skulpturën, kurrë nuk tha gjë, s’pati asnjë reagim. Dukej se e kishte harruar.

Më vonë, në çmendinë, profesori, i shtyrë nga një kureshtje shkencore, siç tha vetë, duke patur edhe nxitjen tonë, i ndërtoi një atelie të përkohshme për të punuar. Duke patur dhe ndihmën tonë ia pajisi me gjithë ç’duhej. Punishtja ndodhej në një oborr të pasëm. Nga njëra anë e kufizonte muri i lartë rrethues i çmendinës, nga tri anët e tjera rrethohej nga një mur i ulët tulle. Brenda kësaj kutie të gurtë punoi gjithë verën. Infermierët e merrnin në mëngjes dhe e linin të vetme në atelie. Në darkë e kthenin në dhomë, ku ia niste zënkave.

Punët e saj të asaj kohe nuk munda t’i shoh; askush s’mundi t’i shohë. I panë vetëm të çmendurit, infermierët dhe rojet. Ishin, siç më thanë më vonë, ca figura të mëdha femërore, tri a katër, që i punonte të gjitha bashkë, herë njërën, herë tjetrën të cilat lartoheshin të gjitha bashkë. Mendova të mos shkoja, ta lija të vazhdonte kështu ca kohë, të ngrohej ca dhe pastaj të shkoja. Mendoja se gjërat do të ishin ndryshe po të më shihte mes punëve të saj të reja.

Nuk arrita ta bëja këtë vizitë kur, një ditë shtatori, ia krisi shiu. Balta në studion e saj pa çati zuri të lagej, uji që binte gërvishtte bocetet, vijat humbisnin, copat e baltës zunë të shkëputeshin. Ajo duhet të ketë vrapuar drejt statujës së mesit dhe duhet ta ketë përqafuar me duart e saj të vogla. Infermierët, që mbërritën pas pak, e gjetën mbi statujën që po kthehej në një pirg balte. Ajo e gërvishtte me gishta duke ulëritur në jerm. Profesori tha se tani ishte e çmendur përfundimisht dhe e futën në pavionin e të sëmurëve të pashërueshëm. Vdiq pas një viti.

Unë nuk i pashë ato statuja. Më në fund, munda të hyja në atë oborr të harruar. Kishte mbetur vetëm skeleti i statujës së madhe të mesit që rrinte atje si kryq. Pikërisht si kryq. E imagjinova tek prehej e varrosur nën të. Ndenja pak para atij kryqi me duar të kryqëzuara, ashtu siç kishte ndenjtur dikur ajo në gjyq. Nuk kisha asnjë vrasje ndërgjegjeje. Unë, i paftuari, që u bëra i denjë të bëhesha paksa bashkëfajtor me të, ndjeva atë dlirësi që pashë tek ajo, e ndjeva të më përshkojë të gjithin dhe të vulosë përgjithmonë qenien time të parëndësishme.

 

Ç’dua të them, pra? Dua të them se ca gjëra i di fort mirë. Skulpturën nuk munda ta shpjegoja nëpërmjet teorive të plota estetike, askund nuk arrita majat. Por, në rastin ekstrem të Izabelë Molnarit, munda të shoh dobësinë e njeriut, kotësinë, dëshpërimin dhe mohimin.

Unë dhe gruaja me të cilën u dashurova nuk e deshëm këtë lloj ngushëllimi. I thamë “jo”. Brenda rrënimit të Izabelë Molnarit kërkuam kuptimin tjetër të tij. Dalëngadalë, duke u munduar shumë, arritëm dikur ta gjejmë mësimin e saj të madh mbi përpjekjen e pareshtur, të paqetuar të njeriut për të bukurën, artin, lumturinë që arrihet përmes dobësisë, kotësisë, dëshpërimit dhe mohimit. E, atëherë, figura heroike e Izabelë Molnarit u lartua brenda nesh dhe mbeti si simbol i përkushtimit, i ndërgjegjes dhe përgjegjësisë.

 

Po, tani e di, jam i sigurtë: Izabelë Molnari ngutej. Dikur nuk e kisha vrarë mendjen gjatë për këtë.

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

*[Botuar në Revistën Letrare “Sfidë”, Nr. 5 (2005 – 2006), fq. 212-224]

[1] Olimpia: qytet antik 18 km larg qytetit të sotëm Pirgos në Greqi. Vendi ku e kanë zanafillën lojërat Olimpike. Në rrënojat e këtij qyteti u gjetën dy shtatore, unike në llojin e tyre, shtatorja e Fitores së Peonit dhe e Hermesit të Praksitelesit (sh. p.).

[2] Kuros (kouros): emërtimi i përdorur sot, huazuar nga Homeri, për shtatoret e mermerta që ndërtoheshin si përmendore mbi varre apo nëpër tempujt e perëndive dhe që paraqesnin djelmosha të zhveshur. Këto shtatore u shfaqën fillimisht në çerekun e parë të shek. VII p.e.s. dhe vazhduan deri në fillim të shek. V p.e.s. Artistët e antikitetit, për afërsisht 150 vjet, kërkuan të gjenin lidhjet e formës së jashtme të njeriut me strukturën organike, me funksionin dhe anatominë e tij, për të dhënë figura sa më të gjalla (sh. p.).