SATRAPIA

nga Konstandin P. Kavafi Ç’mjerim, tek je mbrujtur për vepra të bukura dhe të mëdha ky fat i padrejtë papra kurajën dhe suksesin ta mohon; zakonet vulgare, çikërrimat dhe shpërfillja të pengojnë. Tmerr pa anë dita kur epesh (dita kur e lejon veten të epet), dhe nisesh udhës për në Susë, shkon para monarkut Artakserks, […]

[në kraharor bëhet lufta]

[Në kraharor bëhet lufta]


Nga Eleni Nanopoulou

Moti është i mirë
si gratë që mbajnë
shami shumëngjyrëshe
dhe dalin shëtitje
kapur për krahu nëpër pranverë

pëshpëritin ngadalë
i ndryjnë të fshehtat
në pasqyrën e vogël të çantës
siç fshehin vdekjet
dhe orgazmat

ca ditëve
bëhen sa një bulëz
rrojnë në salla pritjeje
në pritje

shkasin nga trupat e tyre
në hullinë e sternës
dhe rrënjëzohen si arë

mbështillen me garza
duke mbartur
gjak vdekjeprurës

ta thashë
në kraharor bëhet lufta
mama

po ti s’më besove

(Shqip: Sokol Çunga)

#eleninanopoulou #greekpoetryintranslation

https://www.bibliotheque.gr/article/66241

Artworks: Paolo Gioli

Federico Garcia Lorca

nga Nikos Kavadhias

Boleronë e valëvite në erë për pak,

brezin portokalli, pastaj, e tunde lart.

Më duket ishte gusht, nuk ishte ajo kohë

kur bylyk kryqtarët marshonin për larg.





S’andejmi zinin rrugë galerat e vdekjes,

flamujt ndiqnin erën, i bënin shoqëri.

Duarlidhur rri plaku, ngroh herdhet në diell,

foshnjat rrëqethen me buzët në gji.





Pikasoja i demit[1] dihaste fort e thellë,

mjalti ato kohë po mykej nëpër hoje.

Traverso[2] të kundërt morëm – drejtim për në Veri,

para shko ti – pas vijmë – mos ki droje.





Ullinjtë ngazëlleheshin shullëhur në diell,

kryqe të vegjël mbinë kopshteve përreth.

Në mësallë kur të sollën, evgjit[3], të mbështjellë,

krahët prisnin nderë, shterpë, ato net.





Cigan, o imzot, ç’stoli të ka ënda?

Sill qyrkun e Mauritanisë, atë ngjyrë purpuri.

Pas murit të Qesarianisë[4] na vunë në rresht

dhe arkën e zgjatën sa shtati i një burri.





O vajza nga Distomi[5], sillni ujë dhe uthull[6].

Mbi mushkë kaluar, i lidhur kryq për udhë

të mbramin rrugëtim merre, ec për në Kordovë

mes fushave paanë, zhuritur veç për ujë.





Përmbys vark’ e kënetës, hollake, pa karenë.

Në shpellën e ciganëve koha veglat bren.

Luzmë korbash enden mbi të shkretën arenë,

kurse në fshat natën vikasin veç shtatë qen.





Në ditëvdekjen e F. G. Lorca-s, 19 gusht të motit 2020, përfundoi përkthimin pas 10 vitesh përpjekje: Sokol Çunga

Poezia e mësipërme, kompozuar nga Thankos Mikroutsikos, kënduar nga Vasilis Papakonstandinou:

https://www.youtube.com/watch?v=30dF2Fv_GcA


[1] Bëhet fjalë për 11 punët e piktorit spanjoll Pablo Picasso, ku paraqitet një dem në pozicione të ndryshme (shënimet janë të përkthyesit).

[2] Nga italishtja traverso: kurs i detyruar i anijes në drejtim të kundërt me erën, kur deti është fort i trazuar, për të shmangur goditjen e dallgëve në brinjë.

[3] Pas botimit të përmbledhjes me poezi Romancero gitano (1928) Lorka mori nofkën “poeti cigan / evgjit”.

[4] Muri i Qesarianisë: poligon qitjeje në një lagje të Athinës, vend ekzekutimi për antinazistët gjatë LIIB. Më 1 maj 1944 nazistët pushkatuan 200 komunistë grekë në shenjë dënimi për vrasjen e një gjenerali nazist.

[5] Qytet në prefekturën e Beotisë, Greqi, ku më 10 korrik 1944 Batalioni Alpin kreu një nga masakrat më të përgjakshme në Greqi, duke ekzekutuar 228 burra, gra, pleq e fëmijë nga Distomi, dhe 600 persona në gjithë zonën. Ishte i njëjti batalion që më 6 korrik 1943 kreu masakrën e Borovës në Shqipëri duke lënë pas 107 viktima.

[6] Ripërdorim i rrëfenjës së Ungjijve, kur Krishtit në kryq i zgjasin ujë përzier me uthull.

Aristeneti – Letrat erotike

I.2. Vashat në garë për dashurinë e një djaloshi

Dje në mbrëmje po ia thosha këngës në një rrugicë të ngushtë, kur m’u afruan dy vasha buzëqeshur, me hiret e Erosit në vështrim. Vetëm në numër mbeteshin pas Hireve[1]. Dukej se vashat, krejt të pafajshme, ishin në garë mes tyre, dhe më ngjau se nuk shtireshin, kur më pyetën: “Meqenëse me këto këngët e tua të bukura shigjetat e frikshme të Erosit i ngule brenda nesh, thuana, në emër të asaj melodie të ëmbël, që mbushi dashuri veshët dhe shpirtrat tanë, thuana, për hir të cilës këndon? Sepse çdonjëra nga ne pohon se ajo është e dashura jote. Na hyri zilia dhe po grindemi për hirin tënd, shumë herë jemi kapur për flokësh mes nesh.” U thashë: “Të dyja jeni njësoj të bukura, por asnjëra prej jush s’ma ka ndezur pasionin. Shkoni, tani, o vasha, lërini ndasitë dhe reshtini debatet. Një tjetër dashuroj, për tej ajo shkoj.” Më thanë: “Asnjë vajzë tjetër më të pashme s’ka kjo mëhallë, si na thua se tjetër dashuron? Gënjeshtra po thua, pa dyshim. Betohu se pasionin s’ta ndez asnjëra prej nesh!” Qesha, atëherë, dhe u thashë: “E në mos daça, me përdhunë do të më bëni të betohem?” M’u gjegjën: “Me vështirësi gjetëm kohën e përshtatshme, zbritëm dhe të takuam, kurse ti tallesh me ne! Jo, s’të lëmë të shkosh, as shpresën e madhe që kemi s’na e mbyt dot!” Dhe, duke më thënë këto fjalë, zunë më tërhiqnin pas vetes. Kurse unë, me shumë kënaqësi, e pranova atë përdhunë. Deri këtu, kjo ngjarje është e mirë dhe e dobishme për të gjithë. Por, sa më tutje, po e përmbledh duke thënë vetëm se, si gjeta një dhomë të rastit, e përshtatshme për rrethanat, asnjërën prej vashave s’e lashë të ankohej.

I.16. Një burrë s’rrëfeu afshin q’e digjte. Pastaj, si shijoi, me gëzim një miku i shkroi.

Lambria për Filipidhin

Rashë në dashuri të parrëfyeshme, dhe n’atë qorrsokak thosha me vete: “Askush tjetër s’e di atë shigjetë që më shpoi zemrën, veç teje, që më plagose, dhe nëna jote që të ka stërvitur mirë në këto punë. Askujt s’ia rrëfej dot afshin. E natyrshme është që dashuria e fshehtë, që s’rrëfehet, më e fortë bëhet. E vërtetë është se pesha e çdo mërzie që mundon shpirtin, lehtësohet kur e rrëfejmë. Po ti, Eros, që më ke plagosur shpirtin, me të njëjtën goditje ngule shigjetën edhe tek e dashura ime, apo, ndoshta pak më butë, që dhimbja të mos ia prishë bukurinë.”

            […] menjëherë u njoftua mbërritja ime, futem brenda ta ngjatjetoj. Teksa e dashura zë kuvendon, fjalët e saj i shoqërojnë hiret, kundërmimet e parfumeve të saj dhe vështrimet e ndrojtura që çmendin krejtësisht të dashuruarin kokë e këmbë. I pashë skajet e duarve dhe të këmbëve të saj, shenja të shkëlqyera të bukurisë, pashë fytyrën e saj të bukur; ia pashë edhe gjinjtë, aq sa ishin të dukshëm. Por s’e pata guximin të rrëfeja afshin. Pëshpërita, ashtu, me zor, si nëpër buzë: “Ti pra, o Eros – se vetëm ti mundesh – bëje ta kërkojë ajo e para, të më tërheqë e të më çojë drejt shtratit”. Sa pa mbaruar mirë këto fjalë, tek i lutesha Erosit të plotfuqishëm, ai më dëgjoi dhe ma përmbushi lutjen. Ajo më mori dorën dhe zuri të më ledhatonte gishtat, duke m’i shtendosur butë nyjat e gishtërinjve. Qeshi ëmbëlsisht, dhe vështrimi i saj shpërfaqte një grua me dëshirë të zjarrtë; ai vështrim, më parë i qashtër, u bë, papritmas, dashuror. E dehur nga dëshira e dashurisë, më zuri për qafe dhe më tërhoqi nga vetja, duke më puthur gjithë epsh, saqë me vështirësi i shqita buzët prej saj, bashkë me plagët e kafshimeve që më pat lënë. Kur buzët e saj u hapën ngadalë, një frymë e erëndshme, që s’mbetej prapa parfumeve, m’u ngjit deri në shpirt. Sa për vijimin – ti, sigurisht, e di se ç’është vijimi – kuptoje vetë, i dashur mik, pa qenë nevoja të jap shpjegime të tepërta. Do të të them vetëm se u ndeshëm me njëri-tjetrin, gjithë natën, se kush nga ne të dy do të dëftente më shumë epsh! Dhe tek rrinim përqafuar, duke shkëmbyer fjalë dashurie, fjalët – nga epshi – u shuan gjysmë të mbaruara…

Aristeneti njihet si autori i pesëdhjetë letrave erotike, por mbetet i panjohur si person historik. Nga konteksti i teksteve, duket se ka jetuar në Konstandinopojë diku në shek. IV-V (pas K.). Autori mund dhe të mos jetë fare një person, mund dhe të mos quhet fare Aristenet, teksa ky emër haset vetëm në letrën e parë të dorëshkrimit prej pesëdhjetë letrash. Tekstet e emërtuara si “Letrat Erotike të Aristenetit” janë shkruar në greqishte klasike dhe ruhen në Bibliotekën Kombëtare të Vienës, në dorëshkrimin Vindobonensis philologicus graecus 310, pajisur me një hyrje të shkurtër dhe ndarë në dy libra, nga të cilët i pari përmban 28 dhe i dyti 22 letra. Janë shkruar në pergamenë dhe kopja që ruhet daton në shek. XII-XIII. Editio princeps u bë prej humanistit hungarez János Zsámboky (njohur si Johannes Sambucus, 1531-1584) dhe u shtyp në Antwerp më 1556. Letrat janë përkthyer dhe botuar në latinisht, anglisht, frëngjisht, gjermanisht, italisht dhe kanë patur jehonë të madhe mes filologëve, shkrimtarëve dhe klerikëve. Teksa rregullat e jetës, të paktën nga Antikiteti i Vonë e këtej, i ka diktuar, kryesisht, krishterimi, Aristeneti kthen sytë nga Greqia e lashtë dhe himnon dashurinë jashtëmartesore dhe kënaqësinë e së ndaluarës.

Në mos u gjettë tjetër përkthim i mëparshëm në shqip, ky i bie të jetë i pari.

Përktheu nga origjinali dhe përgatiti: © Sokol Çunga

Bibliografi:

Βερτουδάκης, Βασίλειος Π. (Εἰσαγωγή – Κείμενο – Μετάφραση – Σχόλια): Ἀρισταίνετος Ἐρωτικαὶ Ἐπιστολαὶ, Εκδόσεις Gutenberg, bot. II, 2019, fq. 80; 134-136.


[1] Hiret (Charites): janë zakonisht tre figurat mitologjike Thalia, Erinia dhe Semeli. Janë hyjnesha të hireve, bukurisë, natyrës, krijimtarisë, bujarisë dhe pjellorisë.

Demi besnik

nga Ernest Hemingway

NJË HERË E NJË KOHË ISHTE NJË DEM, i cili nuk quhej Ferdinand dhe merakosej veç për lulet. I pëlqente të ndeshej, ndaj ndeshej me të gjithë demat e moshës së vet, po edhe me ata të çdo moshe, dhe ishte kampion i ndeshjeve.

Brirët i kishte të fortë si druri, kurse fundet e tyre ishin me maja, si gjemba ferre. Në stallë, kur ndeshej, edhe lëndohej, por nuk i bëhej vonë. Muskujt e qafës i fryheshin e i çoheshin si kokla, të cilat në spanjisht i quajnë morillo, dhe morrillo-t e tij çoheshin si kodra, kur bëhej gati të ndeshej. Ishte gjithmonë gati për t’u ndeshur. Gëzofin e kishte të zi dhe vezullues, kurse sytë i kishte ngjyrë të çelët.

 Gjithçka e grishte për ndeshje, ndaj dhe ndeshej me seriozitet të skajshëm, po ashtu sikundër ca njerëz hanë, lexojnë, apo shkojnë në kishë. Çdo herë që ndeshej, ndeshej për të vrarë. Demat e tjerë nuk i trembeshin, pasi vinin prej gjaku të sojmë, dhe nuk kishin frikë. Por nuk dëshironin aspak ta provokonin. As nuk dëshironin të ndesheshin me të.

Demi nuk ishte mburravec, nuk ishte as i lig, por i pëlqente të ndeshej, po ashtu sikundër ca njerëzve u pëlqen të këndojnë, apo të bëhen mbretër dhe presidentë. Kurrë nuk mendonte për gjë tjetër. Ndeshja ishte për të detyrim, detyrë, gëzim.

Ndeshej në sheshin e gurtë, sipër në kodër. Ndeshej nën pemët e dushkut dhe në livadhet e bukura ndanë lumit. Çdo ditë ecte pesëmbëdhjetë milje nga lumi, për tek sheshi i gurtë, dhe ndeshej me çdo dem që hidhte sytë mbi të. Megjithatë, kurrë nuk ishte i zemëruar.

Kjo nuk është krejt e vërtetë, pasi brenda vetes ishte i zemëruar. Por nuk e dinte përse, pasi nuk mendonte dot. Ishte dem fisnik dhe i shijonte të ndeshej.

Pra, ç’i ndodhi demit besnik? Burri, që e kishte pronë, nëse ndonjëherë një kafshë e tillë mund të jetë pronë, e dinte se ç’dem madhështor ishte, megjithatë, shqetësohej, pasi ky dem i kushtonte shumë, sepse ndeshej me gjithë demat e tjerë. Çdonjëri nga demat vlente mbi një mijë dollarë, kurse pas ndeshjes me demin madhështor, vlente më pak se dyqind dollarë, ca herë edhe fare më pak.

Kësisoj, burri, që ishte burrë i mirë, vendosi ta ruante gjakun e këtij demi të shpërndarë në gjithë tufën, në vend që ta çonte në arenë për t’u vrarë. Ndaj e zgjodhi për ta mbarështuar.

Mirëpo, ky dem ishte dem i çuditshëm. Kur hyri për herë të parë në lëndinë, ku qenë lopët e sjella për t’u farëzuar, pa njërën që ishte e re dhe e bukur, më shtatholla, më truplidhura, më rrezëllitësja, dhe më e bukura se të gjitha. Dëshironte të rrinte vetëm me të, të tjerat s’i hynin fare në sy.

Burri, që ishte pronar i fermës, shpresonte se demi do të ndryshonte, ose do të mësonte, ose do të bëhej ndryshe nga ç’ishte. Por demi mbeti i njëjti, dashuronte atë që dashuronte dhe asnjë tjetër. Dëshironte të rrinte vetëm me të, të tjerat s’i hynin fare në sy.

Kështu që pronari i fermës e çoi, bashkë me pesë dema të tjerë, të vritej në arenë, që, të paktën, të ndeshej, ndonëse ishte dem besnik. Xhaketa e ndeshjes, të cilën kishte veshur burri që e vrau, ai që quhet matador, u bë e gjitha qull në djersë, kurse goja i qe bërë eshkë nga zori.

– Que toro mas bravo, – tha matadori, teksa i jepte shpatën mbajtësit të shpatave. Ia dha me dorezën lart, kurse tehu kullonte nga gjaku i zemrës së demit, i cili tashmë nuk sillte më ngatërresa dhe po hiqej zvarrë jashtë arenës nga katër kuaj.

– Vërtetë. Ishte një nga demat që hoqi qafe Markezi i Villamayor-it, sepse ishte dem besnik,- tha mbajtësi i shpatave.

– Ndoshta të gjithë duhet të jemi besnikë, – tha matadori.

Përktheu: Sokol Çunga

Josel BIRSTEIN – Bulevardi “Herzl” një ditë me shi

Josel BIRSTEIN

Bulevardi “Herzl” një ditë me shi

[Botuar në: Mehr licht!. – Nr. 29, nëntor, 2006, fq. 102 – 103.]

41139471851_5f27eed553_b

Ky tregim bën fjalë për dy pika shiu gjatë një dite dimri në autobusin numër 20. Por, më parë duhet bërë një pyetje: ku hyn më parë Shabati në Jerusalem? Përgjigja është: në autobusin e fundit vezak.

Shoferi është qeros dhe unë, pasagjeri i tij i vetëm, jam ulur në ndenjësen e parë pas tij, kurse të gjitha ndenjëset e zbrazëta pas nesh janë plot me Shabatin. Edhe koka ime qerose pasqyrohet, gjithashtu, në pasqyrën që ndodhet përmbi shoferin. Ai ndalet përpara semaforit të kuq në Bulevardin “Herzl”. Në të djathtë ndodhet muri që rrethon varrezën e ushtarëve, në të majtë ndodhet një makinë policie me atë dritën e saj blu që regëtin. Jashtë bie shi me gjyma. Nga xhami i përparmë i autobusit shfaqet një peizazh kërcënues. Vetëtima çan mjedisin bojëgri. Një gjëmim bubullime i mbetur pas është gati të shpërthejë nga çasti në çast. Fshirëset e xhamave lëvizin pa pushim sa para prapa. Shiu kërcet në shpinë të autobusit, kurse nga përjashta, një burrë mjekrosh me një kapele të zezë me strehë të gjera troket në derën e përparme me dorën e mbledhur grusht.

Sytë e mi ndeshin ata të shoferit në pasqyrën mbi të dhe dy kokat tona qerose, që i ngjajnë njëra-tjetrës, janë në një mendje për punën e burrit përjashta: ai s’ka për të hyrë, dera s’ka për t’u hapur për të.

Bubullima vjen e shkon. Shiu vazhdon të bjerë. Mjedisi gri duket fort kërcënues përmes dritares. Drita blu në mbi makinën e policisë vazhdimisht shkreptin shenjën e saj lajmëruese. E fundit gjë që i duhet tani shoferit është një gjobë në Shabat pse shpërfilli policinë dhe hapi derën kur semafori ishte i kuq.

Kjo skenë më flakëriu në mendje si shkopi magjik një ditë vere, teksa hipa një autobus me numrin 20 dhe që kishte të njëjtin shofer. Kur nxora biletën time mujore, ai më hodhi një vështrim të ngutur dhe përsëriti të njëjtën lëvizje që kishte bërë atë mbrëmje Shabati me shi: shkoi dorën përgjatë gjithë kubesë së kokës së tij qerose nga veshi në vesh – vetëm se kësaj radhe ajo ishte e thatë.

U ula në ndenjësen e parë pas tij, i gatshëm për të shkëmbyer ndonjë fjalë me të, ose, të paktën, për të takuar sytë në pasqyrën sipër tij. Kisha kureshtjen të dija se ç’mendonte atë çast gjatë rrebeshit para semaforit, kur makina e policisë ndodhej në të majtë dhe burri i qullur përjashta derës së lagur, që nuk kishte për t’u hapur për të.

Në të vërtetë, dera u hap dhe burri hyri brenda. Sa ishte jashtë ai dukej i vogël, por kur hyri brenda, u duk se ishte goxha i gjatë dhe kapela me strehën e përparme pak të varur gati i prekte tavanin. Ai zgjati biletën për t’u shënuar. Kur shoferi u ul për të marrë shënjuesin, burri u përkul përpara dhe tha: “Faleminderit, zotëri, që e hapët derën”, dhe një pikë e madhe shiu që varej nga streha e kapelës së tij ra në kokën qerose të shoferit. Duke i kthyer biletën e shënuar, shoferi i bëri shenjë me dorë të vazhdonte pas në “dhomën e pritjes”. I mbajti sytë qepur pas dritave të semaforit dhe pika e shiut, që reflektohej në pasqyrë, shkau për nga veshi i tij i djathtë.

Edhe kësaj mesvere, po ashtu, nuk arrita të shkëmbeja asnjë fjalë të vetme me shoferin, as sytë nuk na u takuan në pasqyrë. Por autobusi ishte plot me pasagjerë dhe rruga e bllokuar nga trafiku i shumtë.

Burri i bërë qull nga shiu iu bind shoferit dhe eci drejt thellësive të autobusit të zbrazët, të mbushur me Shabat. Papritur, burri u ndal, sikur të ishte përsëri duke ndenjur përpara derës së mbyllur të autobusit; pastaj u rrotullua dhe u kthye andej nga kishte ardhur. Teksa shoferi ishte vaisur për të vënë shenjuesin e biletave në vendin e vet, burri me kapelën strehëgjerë u përkul sipër tij dhe i tha: “Zotëri, edhe sikur të mos ma kishit hapur derën, do t’ju isha po kaq mirënjohës”.

Një pikë e dytë shiu që po varej nga streha e kapelës së tij, zuri vend në kokën qerose të shoferit dhe u pasqyrua në pasqyrë, po kësaj here u rrokullis në një drejtim tjetër.

Dritat e semaforit u shkëmbyen dhe autobusi hovi përpara. Makina e policisë shpejtoi para nesh, muri i varrezës ushtarake u zhduk pas, dhe pika e dytë e shiut zuri të shkiste poshtë veshit të djathtë të shoferit.

Shqipëroi nga anglishtja: Sokol Çunga

(© i përkthimit: Sokol Çunga)

Josel Birstein u lind në Poloni më 1920. Në moshën shtatë vjeçare u largua nga shtëpia dhe mori rrugën për në Australi. Gjatë Luftës së Dytë Botërore shërbeu në ushtrinë australiane dhe më 1950 imigroi në Izrael. Për disa vite ishte anëtar i kibucit Gvat, ku punoi si bari. Më vonë u shpërngul për në qytetin Kiryat Tivon dhe filloi punë në një bankë lokale. Mandej u rivendos në Jerusalem, ku punoi në arkivin e Universitetit Hebre. Birstein-i shkroi në hebraisht dhe në jidish, njëkohësisht. Katër nga romanet dhe shtatë përmbledhje me trigime janë botuar në hebraisht, dhe libra të tij janë përkthyer në gjermanisht, italisht dhe gjuhën kineze. Birstein-i ndërroi jetë në Jerusalem në dhjetor të vitit 2003.

Marios Hakas – Bideja

Marios Hakas

Bideja

Kemi ngrënë veten me dhëmbë pa e marrë vesh përse. Ajo banjoja luksoze, me kalin e detit si shqyt nëpër pllaka, rosa me rosakët që i vijnë rrotull, mjellmat dhe peshqit e Parrizit, lavamani, pllaka e dushit, vaska, bideja, parabideja, të gjitha vezulluese, e kanë bërë punën e tyre tinëz, na kanë brejtur nga brenda si termite, si tenja drurin, dhe tani ndjehemi bosh.

Më kujtohet kur erdha për herë të parë nga provinca në Athinë dhe mora me qira një dhomë pa banjë. Sigurisht, kishim një hale provizore në oborr, por për të shkuar atje duhej të zbrisja, në mes të territ, nëpër një shkallë druri që krakëllinte dhe çonte dynjanë më këmbë. Një mbrëmje me shi, kur më preu keq, i kreva nevojat mbi një gazetë dhe, si e paketova mirë e bukur, madje edhe kordele me fjongo i vura, e lashë në mes të rrugës tek shkoja në mëngjes për në punë. Do ta mbani mend, me siguri, sa shpesh hasnit nëpër rrugë nga këto lloj pakosh dikur. Ca njerëz edhe u binin me shkelm, për të zbuluar përmbajtjen. Thonë se dikush çoi një nga këto pako në rajonin e policisë, pa e hapur, dhe kërkonte shpërblimin që i takonte. Ja, një pako të atillë bëra dikur edhe unë, e më vjen për të qeshur edhe sot, pas gjithë këtyre viteve.

Ato vite isha njeri që e merrja jetën me qejf, kisha fare pak nevoja. Rruhesha vetëm dy herë në javë, sa herë kisha takim në kodrinë me një vajzë që gjithnjë ngutej të kthehej në shtëpi. Herë pas here nuk vinte fare, dhe kishte një vëlla të rreptë, me mendësi siciliani. U martova me të. Ç’të bëja? Më mirë kështu, se të hante përdaf sa herë vonohej. Nga ana tjetër, ky është misioni i njeriut në jetë, apo, të paktën, kështu thonë. Sidoqoftë, si ashtu, si kështu, m’u kopsit mirë puna, se ka, në këtë mes, dhe një të mirë, është një lloj sigurie dhe martesa. Këmishë të hekurosura, dikur në fillim, ndërresa të pastra, këpucë të lustruara, krrëk, kur thonë.

Kishte shtëpi të vetën ime shoqe, një dhomë vetëm, por me oborr të madh dhe, dalë nga dalë, me ca kursime, ndërtuam një kuzhinë dhe ca dhoma të tjera. Në përgjithësi, bëmë përpjetë. Blemë frigorifer, lavatriçe, jeta bëhej gjithnjë dhe më e rehatshme.

Vetëm me banjën u vonuam ca. Në fund të oborrit, në një barangë, kishim një banjë allaturka, që çdo mëngjes më bënte të ulesha në bisht, ushtrim i mirë ky, meqë nuk e kisha zakon të merresha me gjimnastikë. Brenda në barangë ishte dhe një muslluk, që e mbushja çdo mëngjes, dhe lahesha. Banjë bëja në govatë. Çdo të shtunë më darkë fillonte axheleja. Ime shoqe më fuste në govatë dhe më fërkonte, deri sa më rripte. Nejse.

Progresi vazhdonte. Isha ndihmës llogaritar dhe ende shlyeja borxhet e dhomës së gjumit, një mobilie e rëndë me komodina që kishin një abazhur të vogël përmbi, bojëqielli imi, rozë i zonjës. Më vonë u bëra llogaritar, kohë në të cilën blemë me këste një truall të vogël. Mbollëm edhe dy-tre pemë, të cilat, në fillim, meqë këmbëngulte ime shoqe, shkonim t’i ujisnim çdo të diel. Më vonë pemët u thanë, punët na u shtuan, isha bërë kryellogaritar, rroga e majme dhe, pas ca vitesh, shtëpia u kompletua, përveç banjës. Mbeti si kurorëzim i një përpjekjeje njëzetvjeçare.

“Do t’i vijë radha edhe banjës”, i thosha sime shoqeje që gjithmonë grindej, ankohej, se mos vinte njeri për vizitë, se mos ka nevojë të shkojë në banjë, dhe sime shoqeje i bie hunda. Në fund të fundit, ç’punë e madhe mund të ishte banja, këtu ku kemi arritur? Bishti i gomares. Ashtu sikundër përpiqemi me ç’do kusht t’i bëjmë me sa më shumë merak ato gjëra që bëhen një herë në jetë, kështu dhe në rastin e banjës mora të gjitha masat që të dilte gjë e bukur: vura pllaka shumë të shtrenjta që krijonin një kompleks të çuditshëm me pamje të ndryshme, në mënyrë që të këndellesha në atë vend, vura të gjitha pjesët hidro-sanitare dhe, sigurisht, bide.

Pjesët e tjera nuk më prishnin punë. Të bëhet si të bëhet, janë të nevojshme, thashë dhe, në këtë moshë që jemi, na takon të shijomë ca rehatllëk. Vetëm bideja m’u mërzit, e për faj të saj, edhe të tjerat. Bideja. Sepse, meqë vuaj nga kapsllëku, tek rrija dhe e vështroja para meje për goxha kohë, m’u duk sikur më tallte me atë fytyrë stërgjatëshe, një sy blu, një sy i kuq, të dy në formë trekëndëshi dhe të dalë mbi ballë, si sy bretkose, me gojën gjiriz, që përpinte gjithçka me një gurgullimë të beftë tek mbaronte uji, thua se mërmëriste: E sheh ku të katandisa? Të kujtohet kur erdhe për herë të parë nga fshati, ç’kapedan me yll në ballë që ishe? Ç’të zuri kështu, o i gjorë, ke një jetë që ndërton këtë shtëpi? Unë jam trofeu i njëzet viteve punë. Që të lahesh nga poshtë. E sheh ku të solla?

Njëzet vite, kokërr më kokërr, kisha hyrë në zgjedhë me dëshirën time (kjo është më e keqja), që të përfundoj këtu, para një rreshti me sende, sipas meje, të padobishme, apo, edhe në janë të dobishme, që i marrtë plumbi, s’kanë aq vlerë sa ajo që quhet jetë dhe rini. Vitet më të bukur i çova dëm tek mbaja, si milingona, gjithë sendet që ka në këtë shtëpi, për të bërë, më në fund, këtë bide, që më përpiu me grykën e gjirizit të vet njëzet vite, dhe tani mbeta si limon i shtrydhur, me fytyrë të varur e të thatë. Për një bide.

Duke menduar këto, shtypa galixhanin dhe iu afrova dritares, të merrja ajër, të dëgjoja tingullin e qytetit. Kudo dëgjohej një zhurmë e çuditshme. Nuk ishte zhurma e njohur e makinave. Ishte tjetërlloj: një pllaquritje e vazhdueshme mbulonte çdo tingull tjetër. Mbajta vesh, dhe kuptova. E gjithë gropa e Atikës ishte kthyer në një bide gjigante, ishim ulur të gjithë mbi të, laheshim, laheshim e laheshim, ndërkohë që qindra mijëra galixhanë, duke derdhur katarakte uji, përshëndesnin progresin tonë.

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

(© i shqipërimit: Sokol Çunga)

[Μάριος Χάκκας, Άπαντα, Κέδρος, Αθήνα 1978, σ. 259-263].

Vasilis Vasilikos – Honeymoon Killers

Vasilis VASILIKOS

Honeymoon Killers

[Botuar në: Mehr Licht!. – Nr. 25, prill, 2005, f. 99 – 101.]

Zonja ishte mësuar të pinte gjak të freskët, të ëmbël. Kjo ia zgjaste jetën, i jepte forcë për sprovat që kalonte. Kosta dhe Aliçja ishin një çift i varfër të dashuruarish.

Zonja i besonte gjithpushtetshmërisë së saj. Asgjë dhe askush nuk e kishte kundërshtuar deri tani. Edhe Kosta do të binte.

Kosta ishte piktor, xhepshpuar. Aliçja merrej me poçari. Ditët i shtynin me vështirësi të mëdha. Kështu, kur Zonja i kërkoi Kostës t’i bënte një portret, ky ngurroi. Por Aliçja i tha:

– Shko. Do të të vardiset, e di. Po ti thuaji përrallën e njohur se nuk më do. Vëre në lojë.

– Po ajo më kall krrupën!

– Po ngordhim për bukë, i dashur. Po ti, nëse më dashuron… më sill atë peliçen e saj me lëkurë kunadheje.

Me gjysmë zemre, Kosta u nis për seancën e parë.

Mori një kanavacë, kavaletën dhe shkoi në shtëpinë e Zonjës, jashtë qytetit.

Zonja nuk ishte aspak e pasjellë. Donte ndjenjë. Kënaqej më shumë kur provokonte zilinë e një gruaje tjetër, kur e bënte të vuante, sesa po t’i flinte me të shoqin. Kosta e luajti aq sa diti. Bëri artistin melankolik që nuk kuptohet nga e shoqja.

– Po edhe ajo artise është, si nuk shkoni? Mos më zhgënje. Unë ju mbaja për çiftin më të dashuruar në botë!

– Fatkeqësisht, punët nuk janë siç duken, – dhe hidhte penelat e parë në kanavacë. – Martesa…

– Mos e zër fare me gojë, – i tha Zonja. – Edhe unë kam përvojë të hidhur nga katër martesa. E di ç’do të thotë!

– Ç’kishte veshur, – e pyeti Aliçja mbërmjen e parë, sapo u kthye.

– Një rrobë dhome. E heq veten edhe për të bukur, rrangalla! – dhe, me një ndjenjë neverie, shkoi të lante duart nga bojërat.

– Bëj sikur e admiron, sikur ajo është e veçantë për ty, sikur pranë saj ndihesh ndryshe.

Kosta sa shkonte dhe bëhej edhe më romantik me Zonjën.

– Pasnesër kam një pritje, – i tha ajo. – Ju pres të vini të dy. Dua ta njoh atë gruan tënde të gjorë.

Aliçja shkoi në pritje e veshur për ibret dhe u ul në një qoshe duke shfletuar revista. Hiqej si indiferente karshi Kostës. Zonja, përkundrazi, triumfonte! E mbante për krahu, si favorit të sajin dhe e paraqiste tek të ftuar të ndryshëm si Mikelanxhelon e ri. “Të gjithë këta”, i pëshpëriti në vesh, tek shkëlqente mes diamanteve, “janë persona shumë të rëndësishëm. Mbështetës të nesërm të tutë”.

– A e kupton se nuk e shtyj dot më?

– Mundesh, – i tha Aliçja.

– Po më nxjerr në semafor?

– Po!

E lante, e vishte dhe ia shërbente Zonjës të konservuar.

– Duhet të ndaheni, – i tha Zonja të nesërmen, pas pritjes. – E shihja dje të gjorën, rrinte kaq e trishtuar, si jetime. Lëre të lirë. Është ende e re, do ta ndreqë vetë jetën e saj.

– Po e mendoj, – i tha Kosta. – Po e mendoj seriozisht.

– Mos e mendo. Bëje! E la pozën dhe iu afrua. – Ke talent, je i ri, je i pashëm, do të bësh përpara. Detyrimet të pengojnë.

U përkul dhe e kafshoi në qafë. Thithi pak gjak.

Aliçja ia ledhatonte ëmbël shenjën në qafë. Shqetësohej që portreti po zgjaste kaq shumë.

Loja ishte e vështirë, se edhe i shoqi i Zonjës i kishte rënë hilesë.

Fatkeqësisht, njëri nga të dy çiftet do të humbiste.

I shoqi bënte sikur nuk i vinte re flirtet e të shoqes, që ta kishte kohën të lirë për dashnoret e veta.

Loja dukej e vështirë, e ashpër.

– Ajo të kafshon! – shpërtheu një herë Kosta.

– Tani do t’i shesësh përrallën e nënës së sëmurë, të cilën nuk ke para ta çosh në spital.

– Je djallogrua, – i tha. – Prandaj dhe më pëlqen.

Historia e nënës së sëmurë, të cilën nuk kishte para ta çonte në spital, zuri dhe Kosta u kthye duarplot. Atë mbrëmje e festuan me miqtë. I çuan në Pashaliman dhe pastaj nëpër buzuqe.

– Erdhi koha të më sjellësh peliçen, – i tha.

Fillimisht, Kosta pikasi peliçen në dhomën e saj të gjumit. Kur mbaroi portretin dhe shkoi të merrte pagesën nga i shoqi në zyrën e tij (kishte një kat të tërë në Sheshin e Kushtetutës), ai i tha:

– Portreti që i bëtë është vërtetë i mrekullueshëm. Shpresoj, tani që mbaruat, të mos ju humbasim.

Dhe i dha një çek të majmë.

– Si do t’ia zhvatim, Aliçe?

– Me metodën e hipnozës, – i tha ajo.

Ndezi dy shkopinj indianë, nga ata që ndezin që të mos ndihet era e hashashit, dhe zuri të luante në errësirë: majat e zjarrta krijonin forma të çuditshme, teta (8), gjashta (6), rrathë, ameba, valë. I dha edhe dy hape për kollë.

– Do t’i thuash se është bar, do t’ia japësh t’i pijë, dhe ajo ka për t’u trullosur. Pastaj bëji këtë stilin me shkopinjtë. Por duhet që dhoma të jetë në errësirë të plotë.

Atë natë priste me ankth të kthehej. Sa më shumë vonohej, aq më shumë pendohej. Aty nga dhjeta Kosta u kthye me peliçen. Aliçja ia mori nga duart, u zhvesh dhe e veshi lakuriqe. Pastaj u lëshuan në shtrat. Të pangopur. Me gjithë peliçe. As kur gdhiu nuk e kishin ngopur gëzimin e egër mishtor.

– Herën tjetër do të dal unë në semafor, – i tha ajo.

Që mëngjesin tjetër u nisën për rrugë. Para kishin. Ajo kishte peliçen. A nuk bën ftohtë në Europë?

E vetmja gjë që ia kujtonte ende atë histori të dhimbshme ishte gërvishtja në qafën e Kostës, thithja e fundit e shushunjës.

Shqipëroi: Sokol Çunga

(© i shqipërimit: Sokol Çunga)

Vasilis Vasilikos u lind në Kavallë më 18 Nëntor 1934. Pas diplomimit për drejtësi në Universitetin e Selanikut studioi për skenografi në Universitetin e Jellit (Yale University), Nju Jork. Vepra e tij shtrihet në rreth nëntëdhjetë tituj librash që prekin pothuajse të gjitha gjinitë e letërsisë: tregimin, romanin, novelën, poezinë, letërsinë dokumentare, teatrin dhe kronikën.  Proza e tij shpesh është nderuar me çmime të para, si në Greqi, ashtu dhe jashtë saj. Ndër titujt më të njohur, të përkthyer dhe në rreth 33 gjuhë të globit, përmendim: “Fotografitë” (1964), “Z (çështja Lambraqi)” (1966), “Kafene Emingrek” (1972), “Mjeku ligjor” (1976), “K (çështja Koskota” (1992), “Maja” (1993), pjesën teatrale “Kujtesa rikthehet me sandale të reja” (2000), etj. Mirëpritja e librave të Vasilikosit nga lexuesi Grek, por edhe nga ai Europian (është shkrimtari grek më i përkthyer, pas Kazanxaqisit), tregon se lexuesit kanë ditur të shquajnë mesazhin e rëndësishëm që jep Vasilikosi si shkrimtar: të ruajmë kujtesën e përbashkët, dinjitetin e njeriut të shekullit të njëzetë, përtej kufijve kombëtarë e dallimeve shoqërore.

Intervistë me romancierin amerikan Norman Mailer*

Intervistë me romancierin amerikan Norman Mailer*

[Botuar në shqip në Mehr licht!. – Nr. 41, , nëntor, 2011, f. 382 – 408]

Nga Andrew O’Hagan

 

Norman Mailer, bashkë me shkrimtarët Truman Capote, Joan Didion, Hunter S. Thompson, John McPhee dhe Tom Wolfe konsiderohet si një nga prurësit e letërsisë jo fiksion, një gjini letrare që ndonjëherë është quajtur “Gazetari e re”. Pak shkrimtarë amerikanë e kanë zhvilluar karrierën e tyre në kudhrën e vështrimit të publikut dhe për aq kohë të gjatë; askush (veç Edgar Allan Poe-s) është lavdëruar dhe sharë në mënyrë aq sistematike. Mailer-i ka shkruar 39 libra (përfshi këtu 11 romane), ka shkruar pjesë teatrale (dhe i ka ngjitur në skenë), skenarë filmash, poezi, ka provuar të gjitha llojet e prozës, përfshi dhe disa lloje që i shpiku vetë. Po të duam të kujtojmë “gazetarinë e re”, nuk mund të mos përmendim artikujt e botuar në gazetën “Esquire” në vitet ’60, si dhe esetë dhe reportazhet politike. Ka qenë reporter gjatë gjashtë kuvendeve politike në Amerikë, ka marrë pjesë në simpoziume, është shfaqur si referues për qindra herë në kampuset universitare, ka qenë përfshirë në sherre me grushte në vende të ndryshme, ka jetuar një jetë energjike në New York, Provincetown, Massachusetts, vendbanimi i tij aktual. Pasionet, grindjet, ngatërresat, daljet në gjyq janë pa fund, të njohura dhe komplekse. I martuar prej afro një çerek shekulli me Norris Church, ka lënë pas pesë martesa të mëparshme dhe ka nëntë fëmijë. Mjaft i fuqishëm në radio dhe në emisione televizive, është shkrimtari i intervistuar më shumë se çdo shkrimtar tjetër ndonjëherë. Pa marrë asnjë shpërblim, ka qenë këshilltar i disa presidentëve të Amerikës, ka konkurruar për postin e kryetarit të bashkisë së New York-ut, ka qenë president i organizatë së shkrimtarëve P.E.N., ka fituar pothuaj të gjithë çmimet letrare në botë, veç çmimit Nobel.

Lindni në Long Branch, New Jersey, më 1923, por u rrit në Brooklyn. U diplomua në Boys High School më 1913. Vitin që ushtria gjermane pushtoi Poloninë u fut në Harvard. U diplomua inxhinier me përfundime të shkëlqyera më 1943 dhe më 1944 u rekrutua në ushtri. Shërbeu si pushkatar në Pacifikun jugor dhe shkroi librin best-seller The Naked and the dead (1948), bazuar në përvojat e veta. Pas një periudhe kur punoi si skenarist në Hollywood, botoi dy romane të tjera: Barbary Shore 1951), një roman për Luftën e Ftohtë, dhe The Deer Park (1955), një roman për Hollywood-in që fliste për integritetin artistik. Më 1959 botoi Advertisements for Myself, një pasqyrë e punës së mëparshme dhe e planeve ambicioze për të ardhmen. Mes viteve 1962-1972 botoi 17 libra, nga të cilët pesë prej tyre u kualifikuan për National Book Award në katër kategori të ndryshme. Në këtë periudhë, më 1965 boti dhe romanin Një ëndërr amerikane (An American Dream), i cili është përkthyer edhe në shqip. The Armies of the Night (1968), një rrëfim jo fiksion mbi marshimin kundër luftës së Vietnamit në Pentagon, fitoi National Book Award, Çmimin Pulitzer dhe një nga çmimet Polk. Vazhdoi me Of a Fire on the Moon (1971), një studim i kujdesshëm i nisjes së anijes kozmike Apollo 11 drejt hënës dhe me The Prisoner of Sex (1971), një përgjigje ndaj lëvizjes së grave për liri. Vrulli i punës u ul në mes të viteve ’70, teksa punonte për një roman, ngjarjet e të cilit zhvilloheshin në Egjiptin e treqind mijë viteve të shkuara, i titulluar Ancient Evenings, libër i botuar një dekadë më vonë, më 1983. Çmimin e dytë Pulitzer e mori me librin best-seller The Executioner’s Song (1979), një libër prej 1 000 faqesh, kronikë e jetës dhe e vdekjes së kriminelit nga Utah, Gary Gilmore. Në vitet ’90 botoi Harlot’s Ghost, pjesa e parë e një romani që flet për shërbimin e CIA-s, plot me rrëfenja të vërteta mbi Pablo Picasso-n dhe Lee Harvey Oswald, si dhe romanin The Gospel According to the Son, një përsëritje e katër ungjijve në vetën e parë. E mbylli dekadën me një retrospektivë të punës së tij voluminoze me The Tim of our Time (1998). Norman Mailer ndërroi jetë në vitin 2010.

 

 

Andrew O’Hagan

Dwight MacDonald dikur e quajti Provincetown-in “Eighth Street by the Sea” (“Rruga e Tetë pranë Detit”). Sa kohë keni që vini këtu?

 

Norman Mailer

Erdha këtu për herë të parë kur isha pothuaj nëntëmbëdhjetë vjeç. Në atë kohë po jetoja një histori dashurie me një vajzë, me të cilën dhe u martova më pas, me Beatrice Silverman-in, gruan time të parë. Patëm vendosur të shkonim diku për të kaluar fundjavën. Ajo kishte dëgjuar për këtë qytezën e këndshme në skaj të Cape Cod-it. Duhet të ishte viti 1942 ose ’43. Rashë menjëherë në dashuri me këtë vend. Në atë kohë ekzistonte një frikë e madhe se mos nazistët zbarkonin në breg – kemi më shumë se dyzet milje breg të hapur këtu. Prandaj në qytezë nuk ndizeshin dritat. Të ecje natën në rrugë ishte si të ktheheshe pas në të shkuarën koloniale të Amerikës. Gjatë gjithë luftës vazhdoja t’i shkruaja sime shoqeje se gjëja e parë që duhej të bënim sapo të kthehesha – nëse dhe kur të kthehesha – ishte të shkonim në Provincetown.

 

Dhe filluat të shkruanit këtu romanin The Naked and the Dead?

U lirova nga ushtria në maj të ’46-tës dhe erdhëm këtu në korrik. E fillova librin në korrik, ndoshta në fund të korrikut. Fillova të shkruaja në një shtëpi pushimi me qira buzë detit, në Truro. Zakonisht më duhen sindonja dy javë për t’u nxehur, para se të filloj librin.

 

Kishit mbajtur shënime?

Gjithmonë bëj shumë shënime përpara se të filloj. Zakonisht lexoj shumë materiale që lidhen me çështjet e trajtura në libër, mendoj gjerë e gjatë për to. Tani më duhet gjysmë viti për t’ia filluar shkrimit të një romani. Më duket se m’u deshën disa javë për The Naked and the Dead, sepse isha i ri, i mbushur me librin dhe me luftën. Nuk kisha nevojë të gërmoja më parë – e kisha gjithçka në kokë. Gjatë asaj vere që ndenja këtu shkrova pothuaj dyqind faqe.

 

Dhe e dinit se ia vlente?

Herë më dukej punë e mrekullueshme, herë mendoja: “Oh, ti s’di të shkruash”. Nuk merrja erë nga stili ato kohë – kisha aq njohuri mbi letërsinë e mirë. Mbrëmë, kur po hanim darkë, folëm për Theodore Dreiser-in. Pak a shumë ramë në një mendje se stili nuk ishte arma më e fortë e tij, megjithatë, ai kishte diçka më të mirë se stili. Dreiser-i ishte një nga autorët që lexoja atë kohë, prandaj, sa herë trupat e mia letrare nuk tregonin moral të kënaqshëm, i thosha vetes: “Epo, as Dreiser-i nuk ka ndonjë stil kush e di se çfarë”.

Është dhe ana tjetër, stili i tepruar. Them se i vetmi që arriti t’ia dalë mbanë ishte Proust-i. Kishte një përputhje të përsosur të lëndës me stilin. Zakonisht, kur stili është madhështor, lënda del e sforcuar. Kjo vlen për Henry James-in dhe Hemingway-n. E kundërta e kësaj prirjeje do të ishte Zola-i, stili i të cilit është mjaft i përmbajtur, asgjë për t’u shënuar, por lënda është e jashtëzakonshme.

Mendoj se në veprën time kam kaluar nëpër të dy skajet e stilit. Tek An American Dream jam në nivelet më të mira, kurse tek The Executioner’s Song stili thuajse nuk ekziston, pasi lënda është e mrekullueshme. Tek An American Dream gjithçka ishte pjesë e përfytyrimit tim. E kam gatuar gjithçka vetë.

 

Në rastin tuaj mund të thuhet se subjekti madhështor ka prirjen të zbërthejë të fshehtat e stilit tuaj, diçka që më parë nuk dukej qartë.

Po buzëqesh, pasi e përkufizuat bukur. Motivet që kam përdorur në kohën e The Executioner’s Song nuk janë aspak të denja. Më kanë kritikuar shumë për stilin tim barok, saqë m’u çuan nervat. U bëra gati t’u thoja: “Shiko, ju gomerët atje, kujtoni se stili barok është i thjeshtë? Nuk është i thjeshtë. Është diçka që duhet ta arrish. Kërkon vite punë. Flisni pa pushim për virtytet e thjeshtësisë – ua tregoj unë. Thjeshtësia nuk është asgjë dhe kam për ta provuar me këtë libër, ndoshta pasi zotëroj lëndën e përkryer për t’ju treguar se unë mund të shkruaj një libër të thjeshtë.” Kështu që, vazhdova. Pjesa më e mirë tek ai libër, me të cilën krenohem, është letra e Gary Gilmore-it, diku tek dy të tretat e librit. E citova fjalë për fjalë. Asgjë nga ato që kisha shkruar deri atëherë nuk qëndronte më lart se ajo letër, pasi ajo letër e bën Gary-n të vijë në jetë dhe, papritur, lexuesi shikon se ky është njeri i vërtetë, mbi të gjitha. Mund të ishte një copë rrugaçi, siç e thërrisnin, mund të kishte vrarë dy njerëz, ndërsa, në të vërtetë, ishte njeri i plotë, kishte një stil letrar të vetin, gjë e cila shfaqet tek kjo letër.

Për një kohë të gjatë, një nga përshtypjet themelore që kam pasur ishte ta krahasoja letërsinë me këtë malin misterioz që e quajmë realitet. Ne, romancierët, gjithmonë rrekemi t’i ngjitemi. Ne jemi alpinistët dhe, pyetja është: Cilën faqe do të sulmosh? Faqe të ndryshme të malit duhen ngjitur në mënyra të ndryshme, disa prej tyre të kërkojnë një stil të brendshëm me nyje dhe të spërdredhur. Të tjerat kërkojnë thjeshtësi të madhe. Pra, stili është një sulm kundër natyrës së realitetit.

Kështu që, librin e Gilmore-it e shkrova me stil të thjeshtë. Ndoshta kjo më bëri të mendoj se futa pak Hemingway aty brenda, por ajo që ka rëndësi është se kur vjen puna tek të shkruarit thjeshtë, unë nuk barazohem me Hemingway-n. Admirimi i madh që kam për Hemingway-n nuk i drejtohet, me doemos, njeriut, karakterit. Ma ha mendja se sikur të ishim takuar ndonjëherë, do të isha ndodhur ngushtë. Hemingway na tregoi, siç nuk e ka bërë askush tjetër, se cila është fuqia potenciale në një fjali në anglisht.

 

Le të qëndrojmë tek Hemingway për pak. A është e mundur të themi si ai i tregoi një brezi të tërë si ta ngarkonte fjalinë me emocion, pa e përmendur fare emocionin?

Po, mund ta themi. E bëri në atë mënyrë që askush para ose pas tij s’e ka arritur. Mirëpo, Hemingway është kurth. Po të mos e kesh medjen, përfundon duke shkruar si ai. Është shumë e rrezikshme të shkruash si Hemingway, por, nga ana tjetër, është pothuaj si një rit që duhet kryer. Me shumë zor do t’i zija besë një romancieri të ri – nuk po flas për romancieret – i cili në rini të tij s’e ka imituar Hemingway-n.

 

A ju kujtohet se ku ndodheshit kur dëgjuat se Hemingway kishte vrarë veten?

Më kujtohet fare mirë. Isha me Jeanne Campbell-in në Mexico, nuk ishim martuar ende. Mbeta krejt i shtangur. Një pjesë e imja s’e ka kapërcyer kurrë atë gjendje. Ishte një lajmërim i madh, në një farë mënyre. Ajo që po thoshte Hemingway ishte: “Dëgjoni, gjithë ju romancierët. Merreni vesh një herë e mirë: romancieri i ka hyrë një udhëtimi psikologjik fort të rrezikshëm, mund t’ju plasë bomba në dorë.”

 

A përputhej kjo me kurajën e Hemingway-t?

Nuk doja të mendoja se vdekja e tij mund të krijonte atë situatë. Dola me një përfundim: Hemingway kishte mësuar herët nga jeta se sa më shumë ta sfidosh vdekjen, aq më i fortë bëhej. Këtë veprim, përfshirjen në një gjendje shumë afër vdekjes, e shikonte si shërim. Prandaj, krijova idenë se çdo natë, kur ishte vetëm, pasi i uronte natën e mirë Mary-t, Hemingway shkonte në dhomën e gjumit, vinte gishtin e madh në këmbëzën e pushkës kurse grykën në kohë, e shtypte pak këmbëzën dhe – duke u dridhur, i tronditur, – shikonte sa larg mund të shkonte, pa e shkrepur armën. Natën e fundit e kaloi cakun. Kjo mënyrë të kuptuari kishte më shumë kuptim për mua, sesa ideja se dikur Hemingway-t ia tha mendja të hidhte trutë në erë. Sidoqoftë, është thjesht një teori. Fakti është se Hemingway vrau veten.

 

A mund të themi, për çdo rast, se të shkruash do të thotë të asgjësosh veten, njëfarësoj?

Të shkruarit e shfrytëzon shkrimtarin deri në pikën e fundit. Pasi shkrimtari mbaron librin, është sikur ka hyrë në ujë, prandaj dhe shkrimtarët zemërohen me kritikat e ashpra që u duken pa vend. Na duket sikur, pasi kemi vrarë veten duke shkruar librin, kurse kritikët kërkojnë të na vrasin për së dyti për hiçmosgjë. Gary Gilmore dikur tha: “Padre, asgjë s’është e drejtë”. E kam përdorur këtë shprehje shpesh e më shpesh. Kur është duke shkruar një roman të mirë, shkrimtari bëhet eksplorator – i futet diçkaje së cilës nuk ia di fundin, ku fundi nuk duket. E mban në lëvizje frika dhe emocioni. Sipas meje, nuk ia vlen të shkruash një roman nëse nuk bëhet fjalë për diçka që të çel dyert e suksesit. Ndryshe mund të dështosh. Je duke luajtur bixhoz me fuqitë e tua fizike. Është njësoj sikur të ishe gjeneral i një ushtrie të cilën po e çon drejt një gjendje cul-de-sac.

 

Le të flasim konkretisht për moshën, kalimin e viteve. Si e ndikojnë krenarinë tuaj vitet që kalojnë? Mendoj se nuk ka gjë më të dëmshme për krenarinë sa ideja se vitet më të begatë tashmë kanë kaluar.

Mendoj se kur vjen pleqëria dhe nuk arrin dot të jesh objektiv, atëherë të ka gjetur belaja. Ajo që i jep fuqi moshës së vjetër është objektiviteti. Sikur t’i thuash vetes: “Tani, më shumë se kurrë, karma ime është e ekuilibruar, pasi po merrem me më pak gjëra se më parë”, kjo të mban gjallë. Mbetesh me atë ndjesinë e hollë të asaj që të ka mbetur si shkrimtar, si dhe të asaj që nuk ke më. Teksa vitet kalojnë, nuk ka arsye pse të mos jesh më i mençur si romancier, nga ç’ke qenë më parë. Çdo vit që kalon të mëson më shumë gjëra mbi natyrën njerëzore. Mirëpo, a vazhdon të shkruash për të po aq mirë ose po aq me sqimë sa dikur? Jo, jo krejtësisht. Je një a dy shkallë më poshtë.

 

Pse?

Mendoj thjesht se truri dëmtohet, asgjë më shumë. Truri çorientohet. Makina e vjetër nuk punon dot si e reja. Kjo duhet pranuar si e vërtetë. S’i kthehesh dot makinës së vjetër e ta godasësh duke i ulëritur: “Më tradhtove!” E mira e kësaj pune është se makinës së vjetër ia njeh të gjitha zhurmat.

 

Më kanë thënë se një romancier i njohur amerikan shkoi të takonte një romancier tjetër të njohur amerikan, kur këtij po i shuhej kandili i jetës, dhe i tha: “Mjaft tani, boll shkrove”.

I tha të mos shkruante më?

 

Po. Është një nga ato historitë që dëgjojmë në New York. Nëse ka ndodhur vërtetë, ngjan pak si vepër dashurie. Shpatari madhështor dhe elegant që i heq shpatën shpatarit tjetër.

Jo, s’e besoj. Ja ku po ta them, sikur të vinte njeri e të më thoshte ashtu, do t’i thoja se shakaja është shaka, po në punët e mia s’ka pse i fut hundët.

 

A mendoni se Amerika është vend i begatë për të praktikuar artin?

Kur isha i ri, ishte vend i mrekullueshëm për shkrimtarët. Kjo është arsyeja pse kemi kaq shumë shkrimtarë të mirë në Amerikë – pjesa më e madhe e letërsisë sonë nuk është shkruar ende. Romancierët anglezë shpalosën gjenitë e mëdhenj të shekullit XVIII dhe XIX. Po ne, çfarë kishim? Ca pak shkrimtarë të mëdhenj, Melville-in dhe Hawthorne-in. Lista është shumë e shkurtër. Ne e gjetëm sheshin bosh. Kurse tani jemi në mes të zhurmës. Filmat bënë dëm të madh, megjithëse romancierët amerikanë gjithmonë kanë ndjerë një farë epërsie ndaj Hollywood-it. Filmat nuk tregojnë natyrën njerëzore, thjesht, kanë qëllime argëtuese – çka e ngadalëson aftësinë për të mësuar pak më shumë rreth arsyes pse jemi këtu, gjë që për mua është një nga pyetjet e mëdha që kërkojnë përgjigje.

Tani njerëzit rriten me televizorin, të cilët përmbajnë një element krejtësisht armiqësor ndaj leximit, që është reklama. Sa herë që të tërheq rrëfimi, është e qartë se vëmendja do të të ndërpritet çdo shtatë ose dhjetë minuta, çka e minon përqendrimin. Fëmijët shohin televizor dhe e humbasin gjithë interesin drejtuar për nga rrëfimi. Si romancier, më duket vetja si një nga pleqtë e një zejeje që po zhduket. Dikur ishte art, tani është katandisur në zeje, e cila dikur do të zhduket. Përgjigja për pytjen tuaj është kjo: Amerika nuk është më vend i begatë për romancierët, dikur ishte vend i mrekullueshëm.

 

A ka ekzistuar ndonjë kohë kur vendi e kërkonte të vërtetën nga romancierët?

Shkrimtarët e rëndësishëm të kohës sime, dikur në fillim të viteve ’40, për mua ishin më të rëndësishëm se yjet e kinemasë. Yjet e kinemasë ishin çudira, kuriozitete. Aktorët mund të dukeshin dinamikë, tërheqës, por kjo nuk ishte e rëndësishme, jo si rregull. Kurse romancierët po. Nuk di të them si ndjehen njerëzit kur i futen priftërisë, por kështu u ndjeva kur u bëra romancier – ishte prirje. Asgjë tjetër nuk ishte më e rëndësishme.

 

Duket se vendi ka qenë i uritur për romancierë të mëdhenj – për një roman madhështor amerikan. A e ushqeu kjo prirjen tuaj?

Sigurisht. Shumë nga ne, pesëdhjetë apo gjashtëdhjetë vjet të shkuara, e kishim zakon të ëndërronim shi këtë: të shkruanim romanin e madh amerikan. Kjo ëndërr s’vdes kurrë, do të thoja.

 

Shelley Winters ka treguar një ndodhi për ju. Siç e kam dëgjuar unë, ajo ju takoi dikur rreth viteve ’50 dhe ju kërkoi ta ndihmonit që të kuptonte romanin e Dreiser-it Një tragjedi amerikane. Donte shumë të merte rolin e vajzës që punonte në fabrikë, në përshtatjen për ekran që i bëri librit George Stevens. Më vonë filmi doli me titullin A Place in the Sun. Ndodhi e bukur.

Krejt e vërtetë.

 

Më pëlqen të mendoj se një vajzë shkon tek romancieri dhe i kërkon ta mësojë.

Njiheshim që më parë. Shelly më mori një ditë në telefon. E kishte kapur histeria. Më tha se të nesërmen do të shkonte të takonte George Stevens-in. Në atë kohë e mbanin si një copë bionde trushkulur që s’merrte erë nga aktrimi. Ajo donte të merrej seriozisht me aktrimin, kishte arritur të luante ca role idiote nëpër filma idiote dhe po kërkonte diçka më të mirë.

Më tha: “Duhet të lexoj këtë librin, Një tragjedi amerikane, është shtatëqind faqe, s’ia dal dot ta lexoj deri nesër”. I thashë se po nisesha të shkoja tek ajo. Sigurisht, gjërat që kisha për të bërë, i lashë mënjanë. Po mendoja: “Do të jem vetëm me këtë bionden, aktore filmash, ndoshta del ndonjë gjë e mirë”. Arrita tek ajo, e gjeta me lëkurë të skuqur nga të gjitha anët, kishte lidhur një shall rreth kokës, mjekrën e kishte të ënjtur, dukej për faqe të zezë, kishte veshur një kimono të vjetër, nuk dukej aspak joshëse, por e gatshme për t’ia plasur me të qarë.

Në atë kohë nuk isha shumë efektiv, por atë ditë ia arrita. I thashë: “Tani, shiko, e para, është një libër shtatëqind faqesh, por pjesa jote është vetëm në mes”, dhe i tregova dyqind e pesëdhjetë faqet në mes. “Lexo sa të mundesh sot dhe mos bjer në panik. Thelbi është që ti mund ta luash këtë rol. Duhet të mbash mend se duhet të luash rolin e një vajze të klasës punëtore, është një vajzë krejt e pastër. Është ashtu siç duket. Ky është thelbi i Roberta Alden-it. Kjo e bën të bjerë në dashuri me Clyde-in, kjo e bën ta humbasë atë”.

Pastaj u ktheva në shtëpi. Nuk më pati shkuar mendja tek gjithë ajo maratonë seksi që më priste atë ditë. Shkova dhe fola me time shoqe me tonin e burrit që kishte dalë lart e poshtë në kërkim të kënaqësisë, por që kishte dështuar. Më pas, sigurisht, njëzet e katër orë më vonë, Shelley më mori në telefon dhe më tha: “Norman, e mora rolin. Po flisja me zotin Stevens, i thashë se Roberta Alden është një vajzë që nuk ka asgjë artificiale. Ai më tha se më kishte marrë për një copë idiote, por e kishte pasur gabim”. Kështu, e mori rolin. Pasi kishte punuar me të për afro dy javë, më telefonoi përsëri. “Norman”, më tha, “më duhen ca dialogje të reja. Më duhen fjalë të tjera. E kam përdorur nja pesë herë atë punën e artificialitetit, por atij i ka ardhur në majë të hundës”.

 

Një pjesë e mirë e artit të intervistuesit lidhet me pyetjet rreth motivit. Ç’ju bëri të shkruanit? Ç’ju shtyu të martoheshit me të? Si ndodhi që u përfshitë në atë veprim? Pse e bëtë? Më ka mbetur në mendje romani juaj i ri, The Castle in the Forest, e ka pak të tkurrur çështjen e motivit, ku dominon pyetja se çfarë e bëri Adolph Hitler-in personifikim të së ligës? Incesti në familje? Shembulli i bletëve? Ashpërsia e dhunës nga i ati?

Asnjë nga këto arsye. Asnjëra.

 

Prisni pak. Po thoni se nuk ka rëndësi? Por deri në ç’pikë u bë motivi i librit çështja e motivit?

Motivi im është i ndryshëm nga motivet që i dhashë Hitler-it. E kam zët kur shkrimtarët japin shpjegime psikologjike që kanë qëllim t’u përgjigjen pyetjeve, por në fakt nuk japin përgjigje.

 

Megjithatë, këto gjëra i keni shkruar në libër.

Janë faktorë që luajnë rol në tërësi. Qëllimi në librin tim, që nga fillimi, ishte të vija djallin si rrëfimtar. Libri ka një iso të gjatë, sipas së cilës inteligjenti i mesmë intelektual sot e ka të vështirë të besojë në Zot, e jo më tek djalli. Kështu, pata përshtypjen se Hitler-i nuk shpjegohet dot ndryshe, përveçse duke thënë se ishte i frymëzuar nga djalli, ashtu sikundër Jezu Krishti ishte i frymëzuar nga Zoti. Nëse njerëzit besojnë se Jezu Krishti është i biri i Perëndisë, atëherë s’e kuptoj pse të mos besojnë se Hitler-i është pjellë e djallit. Ky është shpjegimi më i thjeshtë. S’ka asnjë tjetër.

 

Jeni në një mendje me Milton-in dhe me Paradise Lost, ku thuhet se ca herë djalli ka tekstin më të bukur?

Oh, sigurisht, ka më shumë se tekstin më të bukur. Vëretë besoj se ekziston një luftë e fortë mes Zotit dhe djallit, e cila është e dukshme në çdo veprim tonin. Njerëzit nuk kanë dëshirë të mendojnë kështu sot, pasi jetojmë në kohën e teknologjisë ku qeniet njerëzore janë lodhur dhe u ka ardhur në majë të hundës nga trashëgimia që na la Mesjeta, gjatë së cilës njerëzit mblidheshin kulaç dhe i luteshin Zotit: “Oh, Zot, të lutem, hidhi sytë edhe mbi mua. Oh, Zot, të lutem, shpëtomë. Oh, Djall, qëndromë larg”. Pastaj erdhi Iluminizmi. Erdhi Voltaire-i. Për disa shekuj farkëtuam krenarinë tonë si qenie njerëzore, deri sa u bëmë forca e tretë. Në njërën anë është Zoti, në tjetrën djalli, kurse ne rrekemi të zëmë këtë mesin e madh. Gjysma prej nesh, sa jemi ende gjallë, nuk besojmë as në Zot, as në djall.

 

A besoni në Zot?

Oh, sigurisht që besoj. Por kjo nuk do të thotë se e besoj Zotin si ligjvënës, si Jehovah. Mendoj se Zoti si i tillë ishte një darë e përdorur dikur nga priftërinjtë, një darë e fuqishme fshehur brenda idesë se po t’i trembësh njerëzit nëpërmjet një force të fuqishme, e cila ka për t’i ndëshkuar po të mos bëjnë veprimet e duhura, atëherë agjentët e kësaj force do të zotërojnë fuqi të pamatshme. Kështu, nuk kemi asnjë rend priftëror që nuk beson tek Zoti si i plotfuqishëm dhe gjithëndëshkues. Unë nuk besoj aspak tek kjo. Besoj te Zoti si krijues. Sipas meje, Zoti na krijoi, dhe si të gjithë krijuesit, Zoti nuk ka në dorë komandën e situatës. Zoti është maksimumi që mund të bëjë ai apo ajo në rrethana shumë të vështira.

 

A është ekzistencial ky Zot?

Absolutisht po. Ky Zot nuk e di si do shkojnë gjërat, nuk e di nëse ka për të ngadhënjyer apo dështuar. Është në luftë me djallin. Është një zot lokal, po të duash ta quajmë kështu. Nëpër gjithë universin ekzistojnë zotat lokalë. Të gjithë kanë pikëpamje të ndryshme të ekzistencës. Disa prej tyre janë në luftë me njëri tjetrin, disa prej tyre janë kaq larg nga njëri-tjetri, saqë s’kanë pse e vrasin mendjen hiç për tjetrin. Ndërkohë, po të duam të bëjmë një arsyetim lidhur me hierarkinë, arsyetim krejt pa bazë dhe i paligjshëm, do të thoja se djalli, ndoshta, u dërgua si e kundërta e Zotit. Me fjalë të tjera, ekzistonin ca forca të tjera më të larta në univers që nuk e kishin fort për zemër këtë Zotin e saposhfaqur, Zot i cili solli dhe njerëzimin.

 

Një numër i madh i amerikanëve sot mendojnë se Zoti dhe djalli ndodhen përditë të përfshirë në jetët e tyre.

Mendoj se kështu është. Jo duke pasur funksione kontrolluese – nuk mendoj se djalli të mbërthen në një qoshe dhe kaq ishte, mbaroi. Ndërkaq, a më thua dot në ka pasur ndonjë rast kur nuk je ndjerë djallëzor, qoftë dhe për pak?

 

Tek libri The Castle in the Forest kam pyetur veten nëse vërtetë e keni mistifikuar procesin duke hedhur idenë se Hitler-i ishte ai që ishte pasi djalli ka qenë i pranishëm në çastin kur u zu fetusi. Këtu del dhe diskutimi im: romancieri nuk mundet ta injorojë aftësinë e qenieve njerëzore për të krijuar terror, secili brenda mendjes së vet, brenda ngrehinës së jetës së vet.

Këtë nuk e thua dot. Ngado që ta kthesh, Hitler-i ishte unik: i pashpjegueshëm. Stalini ishte përbindësh, njëfarësoj i shpjegueshëm. Nuk kemi mundësi të lexojmë biografinë e Stalinit, por mund të studiojmë lëvizjen Bolshevike, gjendjen në Rusi, pasojat e neveritshme të Revolucionit Rus. Stalinin mund ta ndërtojmë pjesë pas pjese, copë pas cope, dhe ta kuptojmë, siç kuptohet një qenie njerëzore. Mund të ketë qenë një nga qeniet njerëzore më të liga që kanë jetuar ndonjëherë mbi dhe, por ishte qenie njerëzore. Nuk ka nevojë t’i drejtohemi djallit, për të kuptuar Stalinin. Kurse Hitler-i ishte ndryshe. Hitler-i nuk ishte burrë aq i fuishëm sa Stalini. Ishte, pothuaj, i dobët. Është i pashpjegueshëm, nëse përjashtojmë idenë se Hitler-i u zgjodh nga djalli për disa arsye që hasen shumë thellë në natyrën e gjermanëve.

Madje, po shkoj më larg. Jam duke e përshpejtuar punën për librin e ardhshëm. Nuk e di a kam për të jetuar aq gjatë sa ta mbaroj, megjithatë, po arrita, Hitler-i do të shfaqet si i zgjedhur i djallit. Në fund të The Castle ai është një nga qindra mijëra kandidatët që ka mbjellë djalli nëpër gjithë njerëzimin si përbindësha të ardhshëm. Djalli, ashtu si Zoti, jep urdhëra për shumë gjëra, por historia nuk parashikohet dot deri në hollësi. Zoti dhe djalli janë në luftë me njëri-tjetrin. Njerëzit luftojnë kundër tyre dhe kundër njëri-tjetrit. Kurse djalli nuk rreket të krijojë një Hitler, sikundër Zoti krijoi një Jezu. Djalli është pragmatist, prandaj krijon qindra mijëra hitlerë të mundshëm, dhe ky njëri që njohëm, thjesht, i ra radha. Pse? Për shkak të rrethanave të mrekullueshme në Gjermani, të cilat nuk ishin ashtu kur u zu Hitler-i. Me këtë do të merret libri pasardhës. Si arriti çilimiu i leqendisur të shndërrohej në depozitë energjie.

 

Jetojmë në një botë që gjithmonë e më shpesh karakterizohet nga njerëz që besojnë se tjetri është forca e së keqes.

Ashtu është.

 

Jetojmë me termat: Boshti i së Keqes. Satani i Madh. Perandoria e së Keqes.

E gjithë kjo përpjekje imja ka qëllim të tregojë se peshorja rëndon njësoj nga të dyja anët. A banon e keqja në Amerikë? Po. A banon e keqja në islam? Po. A është njëra anë më e keqe se tjetra? Kush e di. Që të dyja anët janë njësoj të këqia, që të dyja palët jemi njësoj të mira. Besimet tona fetare thonë se jemi përzierje, përzierje me rrënjë të thella. Ateistët thonë se janë mëse të lumtur që nuk besojnë në Zot. Por ata nuk gëzohen dot filozofikisht, pasi nuk kanë përgjigjen e pyetjes si arritëm këtu. Është shumë e vështirë të përshkruash gjendjen e ndërlikuar të natyrës njerëzore duke u nisur nga parimi se u krijuam ex nihilo. Po të marrësh Zotin si krijues, Zot i cili apo e cila ka dhënë gjithë mundësitë e veta për krijimin, atëherë kemi një shpjegim të shkëlqyer për arsyen që jemi këtu. Jemi krijesa të Zotit, Zoti na respekton, ashtu sikundër një baba, një baba i mirë, respekton fëmijët, pasi babai dëshiron që fëmijët të jenë më të lartë se ai vetë. E njëjta gjë vlen edhe për nënën. Në këtë kuptim jemi, mund të thoshim, avant-garda e Zotit. Ta konceptosh parajsën si të ishte Club Med ose ferrin si një dhomë vlimi, për mua nuk ka kuptim.

 

Ju besoni tek rimishërimi. Në çfarë forme keni për t’u kthyer sërish?

Epo, ja, përfytyroni sikur jam duke pritur në dhomën e pritjes. Në fund, më thërresin emrin. Afrohem, takoj një nga engjëjt që merren me kontrollin. “Zoti Mailer, është kënaqësi për mua që takohemi. Ishim duke ju pritur. Lajmi i mirë që kam për t’ju thënë është se jeni përzgjedhur për t’u rimishëruar”. Unë them: “Oh, faleminderit! Nuk doja të rrija në paqen e përjetshme.” Kurse engjëlli më thonë: “Shiko, e themi mes nesh, nuk është domosdoshmërish paqe e përjetshme. Mund ta ngrohim pak situatën, po të duam. Megjithatë, ju keni përzgjedhur për t’u rimishëruar. Përpara se t’u themi njerëzve se ku do t’i dërgojmë, zakonisht i pyesim. Çfarë do të donit të ishit në jetën tjetër?” Kurse unë i them: “Shiko, doja të isha atlet me ngjyrë. Më vendosni ku të doni, do t’ia dal mbanë, vetëm më dërgoni si atlet me ngjyrë.” Engjëlli kontrollor më thotë: “Dëgjo, Mailer, kemi shumë kërkesa tek ai departament. Të gjithë duan të bëhen atletë me ngjyrë në jetën tjetër. Nuk di ç’të bëj… Nuk bëj dot… po i hedh një sy librit, po shikoj se çfarë kemi zgjedhur ne.” Ai hap librin, shikon, dhe thotë: “Ja, kemi zgjedhur të të mishërojmë si kacabu. Lajmi i bukur është se ke për të qenë kacabuni më i shpejtë në gjithë lagjen!”

 

Jo dhe aq keq.

Rimishërimi është prova më e mirë e gjenialitetit dhe gjykimit të Zotit. Zoti, e përsëris, nuk është gjykatës. Është krijues, dhe krijuesit kanë gjykim.

 

Mos ishte Gary Gilmore-i, i cili besonte tek rimishërimi, që ju afroi më tepër me të?

Sigurisht. Por këto mendime i kam pasur në kokë për një kohë të gjatë. Më 1954, kur isha ateist shumë krenar, tejet krenar, i sigurt në vetvete, shumë i sigurt se Zoti ishte krejt i panevojshëm, shkova të takoja James Jones-in në Illinois. Ai filloi të fliste për rimishërimin. Jones-i ishte një nga romancierët më praktikë që kam njohur. Ishte absolut në të kuptuarin e asaj që është reale, të asaj që është dhuratë, dhe se si duhet të veprosh me të. Kënaqësia e tij më e madhe në jetë ishte të merrej me vështirësitë e realitetit. Besonte shumë tek realja, por edhe tek rimishërimi. I thashë: “Me siguri, ti nuk i beson këto gjëra, apo jo?” M’u përgjigj: “Ta pret mendja që i besoj! Është e vetmja gjë e kuptimtë!” Jetova dhjetë vjet duke bluar këto fjalë, deri sa në fund i bëra të miat edhe unë.

 

A shihni ëndrra të dhunshme?

Jo, nuk shoh. Këto ëndrra i vendos në punën time.

 

Prirjet tuaja si shkrimtar shoqërohen nga dhuna. Po ashtu, edhe fama juaj ndiqet nga një shije dhune.

Fama më shumë. Legjenda është më e madhe nga ç’jam unë.

 

Le të ndalemi pak tek fama. Janë dy filma të fundit që merren me këtë çështje. Njëri është Infamous, filmi i Douglas McGrath-it për Truman Capote-in. Ka një skenë ku Capote po ha darkë me ca nga ato vajzat e pasura, që i kishte fort për zemër. Njëra nga ato e pyeti a kishte frikë kur hynte në qelitë e kriminelëve të familjes Clutter. Kurse Capote përgjigjet: “Të jem i sinqertë, më shumë kam frikë kur jam afër Norman Mailer-it.”

Sikur pesë, vetëm pesë sherre të kesh pasur gjatë gjithë jetës tënde, publikut i duken si pesëdhjetë ose njëqind e pesëdhjetë.

 

Kurse tek filmi tjetër, Factory Girl, që flet për Edie Sedgwick-un, kemi një skenë ku Andy Warhol është ulur në një dhomëzë rrëfimi dhe i thotë priftit: “Kam një shok, të cilin Norman Mailer-i e goditi me grusht në stomak. E vetmja gjë që mendova ishte a do të më qëllojë ndonjëherë me grusht Norman Mailer-i?”

Njerëzit gjithmonë e humbin toruan kur më afrohen.

 

Ju ka ardhur në majë të hundës?

E kam kaluar me kohë këtë fazë. Tani vetëm ngre supet.

 

Vepra juaj gjithmonë është marrë me dhunën.

Të tregosh interes për dhunën është diçka legjitime. Gjithmonë kam menduar se kjo është një nga zonat e pashkelura që na takon ne, romancierëve. Romancierët e mëdhenj të shekullit XIX u morën me dashurinë, me zhgënjimin dhe dashurinë, me ndershmërinë, u morën deri në një farë mase me kalbjen, me forcat e shoqërisë si forca të përgjithshme abstrakte që arrinin të eponin vullnetin e njeriut. Pastaj erdhi shekulli XX. Hemingway ishte i mahnitur pas dhunës, sepse trupi i ishte copëtuar në luftë. Dhuna ishte pjesë qendrore për të. Kur lexova Hemingway-n, u mahnita me mënyrën si trajtonte dhunën, por kurrë nuk u kënaqa.

 

A ishit të dijeni të faktit se gjinia njerëzore jetonte nën kërcënimin e dhunës masive?

Kjo ishte ironia. Dhuna individuale ishte tabu, ndërkohë që jetonim krejt seriozisht nën idenë e dhunës masive. Në ato vite njerëz mëse seriozë, si në Bashkimin Sovietik, si në Amerikë, e kalonin ditën dhe natën duke ëndërruar si ta shkatërronin vendin kundërshtar. Vazhdimisht i bënin vetes pyetjen se sa dëm do të kemi po të shkatërrojmë Bashkimin Sovjetik me gjithsej? Gjatë gjithë kohës këto përllogaritje bëheheshin.

 

Le t’i qëndrojmë kësaj linje. Jemi në një periudhë kur brezi juaj i romancierëve amerikanë fillon të krijojë botëkuptime të larmishme të faktit se dhuna ekziston si në përfytyrimin tonë, ashtu edhe në shoqëritë tona. Mund të ma përkufizoni këtë?

Gjithmonë kam qenë vigjilent ndaj anonimitetit që ndjente bota letrare kur i duhej të merrej me dhunën. Kjo ndodhte në një periudhë kur nuk ishte aspak e sigurt a do ta arrimin fundin e shekullit. Jetonim me këtë situatë – ende jetojmë me këtë pasiguri. Në të njëjtën kohë, dhuna individuale konsiderohet e papëlqyeshme dhe për të nuk duhet folur, dhe për mua çastet e dhunës janë gjithmonë çaste ekzistenciale. Janë çaste kyçe. I vëren, dhe thua: “Ndoshta mund të bëj diçka madhështore me to”.

 

Kështu, shikoni figura si ajo e Lee Harvey Oswald, emri i të cilit gjithmonë do t’i bashkëngjitet një akti të vetëm dhune shkatërruese dhe, çfarë shikoni?

E para, më duhet të vendos nëse ishte ai autori, apo jo. Kur fillova Oswald’s Tale, mendoja se po të arrija të shkoja ndonjëherë në Rusi, kisha për të gjetur shumë gjëra. Besoja se bëhej fjalë për komplot. Sa më shumë e njihja Oswald-in, a më shumë besoja se sikur ai të ishte pjesëtar i komplotit, kishte për të qenë thjesht si bisht, nuk ishte lloji i njeriut që i bënte dobi komplotit, pasi ishte tip vetmitar. Ishte tepër krenar. Donte t’i bënte gjërat vetëm. Mund edhe ta kem gabim në gjithë këtë. Kur them se Oswald-i vrau John F. Kennedy-n, vij tek ky përfundim siç do të bënte një oficer i shërbimit të inteligjencës, që do të thotë se jam shtatëdhjetë e pesë për qind i sigurt se ai e vrau Kennedy-n. Sigurisht, po të vinte dikush me provat e pakundërshtueshme që dëshmojnë se ishte pjesë e komplotit, do të thoja se e kam pasur gabim. Por besoj se ai e bëri për një arsye shumë të thjeshtë, që është: donte të bëhej i famshëm. Donte të bëhej i pavdekshëm. I shkon për shtat. Përvoja e tij në Bashkimin Sovietik dhe në Amerikë e bëri të kalonte nga dhuna masive, në dhunën individuale, vërtetë mund të ketë menduar se në këtë jetë i ishte caktuar një rol i veçantë.

 

A e mbroni ende esenë tuaj “The White Negro”?

E mbroj ende, pasi jam i sigurt se një numër i madh njerëzish – veçanërisht djemsh të rinj – e çojnë jetën në përputhje me cilësinë e orgazmave. Me fjalë të tjera, gjejnë një vajzë e cila u fal orgazma më të mëdha se një vajzë tjetër, dhe asaj i ngjiten, kështu e mendojnë dashurinë. Kush del e thotë se e kanë gabim? Orgazma është një shprehje shumë e thellë e vetvetes. Shumë njerëz me ngjyrë e kanë zët faktin që kërkimin e orgazmës ua atribuoj më shumë njerëzve me ngjyrë, se atyre pa ngjyrë. Sipas meje, meqenëse shumë fusha të tjera arritjesh nuk ishin lënë në dorë të njerëzve me ngjyrë, kërkimi i orgazmës përputhej me gjendjen e tyre, kishte kuptim.

 

Dua të flasim pak mbi mënyrën se si romancieri i shndërron materialet faktike. Lawrence Shciller-i ju solli intervista për historinë e Gary Gilmore-it dhe për librin mbi Lee Harvey Oswald-in. A mund të na thoni si i ktheni faktet në art?

Për ta kthyer në roman? Mirë. Në rastin e Gilmore-it, Larry erdhi me një të tretën e intervistave, ose gjysmën e tyre – material i madh në sasi. Prej këtej, punova shumë, bashkë me mua dhe ndihmësja ime, Judith McNally, e cila u mor me pjesën e avokatëve, sepse dinte ta bënte mirë atë punë. Kështu, përfunduam me rreth treqind intervista, në gjysmën e të cilave merrja pjesë edhe unë. Nga aty e tutje ishte si të kondensoje lëngun e panjës në shurup – e zien lëndën gjithë ditën, deri sa përftohet esenca. Pastaj vinte hapi tjetër, që ishte shndërrimi i saj në një formë fiksionale.

Në këtë pikë kuptova se ekziston një lidhje e zbavitëse reciproke mes faktit dhe fiksionit. Kisha ndjesinë sikur nuk do të arrija dot të justifikoja apo të shpjegoja se sa më afër t’u qëndronte libri formulimeve të dhëna më parë, aq më fiksional kishte për të qenë. Kur ke një përmbldhje faktesh lakuriqe, i gjithë problemi është se shumica e fakteve mund të mos jenë – s’po e gjej dot fjalën – të përpunuar. Janë të deformuara, me blana, të shpërfytyruara. Shpesh faktet janë false. Kur nuk jeton me këto fakte, është dhe prirja për t’i futur të gjithë në një vend, kështu që shpesh historia përfundon, pavarësisht përpjekjeve serioze, duke tradhtuar realitetin.

 

Kjo është e shkëlqyer. Do të na e zbërtheni?

  1. Do të vazhdoj duke thënë se çdo ngjarje që ndërtohet e gjitha mbi faktet ka për të qenë plot me gabime dhe çorientuese. Mendja njerëzore është e aftë të sintetizojë se cili mund të kishte qenë realiteti. Tani, ky realitet nuk është e thënë të jetë ai që ndodhi në të vërtetë, duhet të jetë një lloj realiteti të cilin njerëzit mund ta jetojnë në mendjet e tyre të ngushta, si e ngjashmëria e diçkaje që mund të kishte ndodhur. Këtu është pika kyçe e ndryshimit. Po të lexosh një libër dhe pastaj të thuash: “Po, kështu duhet të kenë ndodhur gjërat”, atëherë je pasuruar në mendje. Ndjesia që kisha me The Executioner’s Song ishte se këto fakte, po të shqyrtoheshin nga afër, të rishqyrtoheshin, të reduktoheshin dhe të përpunoheshin, do të fillonin të krijonin një manifest, që unë do ta quaja fiksional. Fiksional sepse thithet me ajrin, këtu është ndryshimi. Po t’i vendosësh faktet në një mënyrë të tillë që të marrin frymë, atëherë ke shkruar fiksion. Fiksioni nuk është përrallë apo legjendë, apo të thuash gjëra të pavërteta përballë gjërave të vërteta. Ngjarja mund të jetë e vërtetë, dhe përsëri të mbetet fiksion.

 

Nuk keni qenë kurrë krejtësisht i kënaqur me këtë. Kur shkruan The Armies of the Night, a dukej sikur po shkruanit roman?

Eh, nuk ka bërë ndonjë punë të madhe në kategorinë “fabula si roman, romani si fabul”. Edhe tani që flasim nuk di të them se ç’po bëja, kur shkrova atë libër. Mendoj se The Armies of the Night nuk është fiksion. Ai libër është krejt realist. Është rrëfim autobiografik, dhe kjo nuk është njësoj me fiksionin.

 

A ju shqetëson fakti që dy çmimet Pulitzer i morët për libra të bazuar në ngjarje faktike?

Ca njerëz, me siguri të patundur, thonë: “Mailer-i është shkrimtar i mirë i letërsisë jo fiksionale – nuk është ndonjë romancier kush e di se çfarë”. Kjo më acaron, po. Pasi njerëzit që e thonë këtë nuk e njohin veprën time. Askush nuk mund të thotë se Harlot’s Ghost nuk është fiskion. As për Ancient Evenings nuk e thonë dot. Nuk i njohin këto vepra, fare. U është mbushur mendja ngae ato vepra që nuk janë fiksione, dhe kaq.

E pranoj se kam jetuar për një kohë të gjatë duke u marrë me romanin jo fiksion. Madje, shpesh dhe jam kënaqur me këtë mënyrë, pasi është më e lehtë se të shkruash romane. Nuk ke pse vret mendjen për fabulën.

 

Jo nuk është kështu, Norman, nuk shkon kështu filli.

Jo, lërmë të vazhdoj. Kur je duke shkruar fiksion, një mëngjes mund ta humbasësh romanin. E bën personazhin kryesor të ndërmarrë një veprim serioz që, për momentin, të duket i drejtë, dhe pastaj duhet të vijosh në varësi të atij veprimi, duhet të merresh me pasojat e atij veprimi. Më vonë, pas dy apo gjashtë muajsh, tmerri i tmerreve po të kenë kaluar dy vjet, hidhesh përpjetë dhe thua: “Atë ditë bëra gabim me atë kthesën”. Kjo ndodh kur shkruan romane, kaq mjafton që të të hyjë frika në palcë!

 

Në rregull. Por kjo nuk do të thotë se keni shkruar jo fiksion, pasi kështu ishte më e lehtë.

Jo, jo krejt ashtu. Kam shkruar letërsi jo fiksionale pasi kjo m’u kërkua. Për shembull, me romanin Marilyn, Scott Meredith, që ishte agjenti im atë kohë, më mori në telefon dhe më tha se po të shkruaja një roman njëzet e pesë mijë fjalësh për Marilyn Monroe-n, do të merrja para pa farë. Pastaj më tha shumën.

 

Sa ishte?

Për saktësi të faktit, ishin pesëdhjetë mijë dollarë. Në atë kohë, ishte shumë e jashtëzakonshme. Pastaj Scott-i më tha: “Shiko, Norman, është punë e paqme, po mos shkruaj shumë”. U dhashë kaq shumë pas Marilyn-it, saqë përfundova një roman prej nëntëdhjetë e pesë mijë fjalësh. Si përfundim, pesëdhjetë mijë dollarët ishin shumë pak për librin. Dua të them se libri ishte shumë i thjeshtë për t’u shkruar. S’kisha nevojë të shtoja gjë. S’kishte nevojë të krijoja yllin e pabesueshëm me flokë biondë që e jetonte jetën në mënyrë të jashtëzakonshme – materialin e kisha të gjithë përpara. Dhe, mbi të gjitha, ai libër më mësoi shumë gjëra mbi faktet e vërtetë dhe faktet e rremë. Po punoja me një tufë gënjeshtarësh. Të gjithë në Hollywood i zbadhojnë, i shtrembërojnë, i zbukurojnë dhe i ndryshojnë historitë. Pothuaj më dukej vetja si agjent i inteligjencës. Duhej të vendosja unë se çfarë ishte e vërtetë, dhe çfarë nuk ishte.

 

Mos vallë ndonjë grimcë juaja kënaqet me idenë e të qenit agjent inteligjence?

Kënaqet, që ç’ke me të! Një herë shkrova një tregim me Warren Beatty për Vanity Fair. Më pëlqente si njeri, dhe besoj se pëlqimi ishte reciprok. Doja që të garonte për president. Ishte viti 1991 dhe kundërshtoi. Më vonë Arianna Huffington shkroi se Beatty duhej të kandidonte për presidet. Kështu që unë mora Warren-in në telefon dhe i thashë: “A do kandidosh për zëvendës-president?” M’u përgjigj: “Mirë, e mora vesh, çfarë posti do ti?” I thashë: “Drejtor i shërbimeve inteligjente!” Më tha: “Mirë, u bë!” Kemi qeshur pa fund. Ah, sikur Warren Beatty të ishte bërë president….

 

Flaubert-i mendonte se modeli i Emma Bovary-së ishte shumë e ngjashme me autorin. Sa pjesë e juaja banon tek personazhet e mëdhenj që keni parrë si subjekte? A do të ishte mundur të thoshit: Adolf Hitler, c’est moi?

Ndërkohë që po shkruaja tregimin për Warren-in, shkova të shihja Bugsy, që nuk kishte dalë në qarkullim ende. Dhuna tek Bugsy ishte shumë e dukshme. Tani, Warren Beatty duket haptazi se ka fizik të kalitur, duket pak si atlet, por nuk ta çon mendjen tek dhuna. Megjithatë, ishte tronditëse të shihje se sa mrekullisht dhe bindshëm e jepte portretin e njeriut të dhunshëm. I thashë: “A nuk shqetësohesh se, këtej e tutje, miqtë e tu nuk do të ndjehen rehat rrotull teje?” Kurse ai m’u përgjigj: “Oh, jo, shumica e miqve të mi janë aktorë dhe e kuptojnë. Nuk të duhet më shumë se pesë për qind e një karakteri, në mënyrë që ta luash mirë rolin.” Pastaj qeshi dhe tha: “Sigurisht, po të kesh shtatëdhjetë e pesë për qind, është më e lehtë”. Do të thoja se në rastin e Adolf Hitlerit ai pesë për qindëshi më mjaftoi.

 

Keni arritur shumë me atë pesë për qindëshin.

Të gjitha forcat që ke, duhet t’i angazhosh maksimalisht. Kjo është arsyeja pse pak vetë arrijnë të bëhen romancierë të suksesshëm dhe janë të aftë të mbeten romancierë të suksesshëm. E kanë talentin, por duhet dhe t’i përqendrojnë fuqitë. Shpesh duhet të merresh me gjëra që nuk janë të këndshme. Për shembull, të jesh romancier do të thotë të jesh gati për të jetuar një jetë murgjërore. Kur je duke punuar fort me një roman, mund të ndodhë që për dhjetë ditë resht punon pa pushuar, nuk merresh fare me shoqen/shokun e jetës, pothuaj fare me askënd tjetër. Nuk ke dëshirë të të shqetësojnë, nuk dëshiron t’i përgjigjesh telefonit, nuk do as të flasësh me fëmijët – kur je duke punuar, ke dëshirë të të lënë rehat. Kjo është e vështirë. Sigurisht, çdo mëngjes duhet të çohesh dhe të përballesh me fletën e bardhë, t’ia fillosh nga fillimi. Pra, kjo puna e përqendrimit të forcave, nuk është rutinë. Duhet ta dish mirë se po i futesh një parehatie shpirtërore, në mënyrë që të gjesh hapësirën ku mund të mendosh. Të mendosh jo thjesht si të ishe vetvetja, por siç do të mendonte personazhi që i jep formë romanit.

 

A ka ndonjë shembull kur keni zotëruar atë shtatëdhjetë e pesë përqindëshin, kur keni ndjerë se me të vërtetë e njihni mirë subjektin? A e keni patur ndonjëherë të gjithë informacionin rreth subjektit, por këtu nuk e kam fjalën për emrat e të dashurave apo të bashkëshorteve të subjektit. Kur them këtë, kam në mendje Picasson-n.

Në raste të tilla ka qenë më e thjeshtë. Por kurrë nuk e kam zotëruar atë shtatëdhjetë e pesë përqindëshin e karakterit të subjektit. Gjithmonë ka qenë më pak se gjysma. Këta subjekte, si njerëz, kanë qenë të jashtëzakonshëm. Përmendët Lee Harvey Oswald-in, Gary Gilmore-in, Marilyn Monroe-n, Hitler-in. Cili është emëruesi i përbashkët për të gjithë këta? Janë njerëz që në thelb të gjithëve u mungojnë rrënjët – njerëz që kanë kaluar nëpër kriza identiteti.

 

Po Muhamd Aliu?

Oh, për të mendoj se i është dashur të ribëjë identitetin çdo disa vjet.

 

Pse?

Aliu përvetëson jo vetëm kundërshtarin, por edhe ringun bashkë me publikun. Të jep ndjesinë e të qenit absolutisht i vetëdijshëm. Statusi i tij gjithmonë ndryshonte, disa herë ka ndryshuar gramatikisht, kthejej, njëfarësoj, në një njeri të ndryshëm. Ka kaluar nëpër shumë kriza identiteti. Ose ka pasur shumë këmbime, ndërrime identiteti.

 

Po Jezu Krishti?

Kush mendon se është i biri i Perëndisë, vuan nga shumë kriza identiteti.

 

Ju kanë joshur simbolet dhe vuajtjet e njerëzve me emër, por jo kaq shumë nga e përditshmja e familjeve në rrethinat e Amerikës. Saul Bellow vendoste në romanet e tij gjithçka që i ndodhte atij vetë. Ju jeni martuar gjashtë herë, por kurrë nuk e keni përdorur jetën tuaj private në atë mënyrë.

Kurrë, dhe kjo për një arsye: besoj se përvojat themelore të jetës krijojnë kristale në imagjinatë, kështu që mund ta marrësh imagjinatën dhe ta drejtosh për nga kënde të ndryshme. Të njëjtën gjë bëjnë dhe aktorët. Kurrë nuk kam shkruar për njërën nga bashkëshortet e mia në kohën që kam qenë i martuar me të, apo për fëmijët e mi, pasi nuk besoj se shkrimtari duhet ta përdorë drejtpërdrejt përvojën e tij. Mendoj se po të ndodhë kështu, atëherë ke prerë në mes shumë mundësi të tjera.

 

[….]

 

Flannery O’Connor dikur bëri pyetjen: “Kush është zëri i Amerikës sot?” Ajo u përgjigj se ishin agjencitë e reklamave. A mendoni se do të vijë përsëri një kohë kur përgjigja për këtë pyetje ka për të qenë: “Romancierët amerikanë?”

Jo, jo tani. Uroj të kisha mundësi për të qenë pozitiv. Por tregtarët kanë marrë vendin në dorë. Ka ndodhur një ndryshim i thellë në etikën amerikane. Kemi qenë një vend që mburrej për prodhimet e mrekullueshme që kishim. Nuk ishin domosdoshmërish më të mirat, më të bukurat, më të arrirat, por, sidoqoftë, kishim një nivel të mirë prodhimesh që vlenin në treg. Sot krenaria e vendit është marketingu.

 

  1. Scott Fitzerald-i e dinte se Amerika ishte e dhënë pas iluzionit. Mirëpo, mos vallë është më e vërtetë po të themi se sot Amerika beson plotësisht gënjeshtrat që thur vetë?

Kur vjen puna tek marrëdhëniet me jashtë, kemi që nga Lufta e Dytë Botërore që po jetojmë mes gënjeshtrash. Tani, ndoshta që ato pesë apo dhjetë vitet e para pas Luftës së Dytë Rusia ka qenë kërcënim ideologjik, pasi gëzonte përkrahjen e disa vendeve të varfëra, kjo nuk diskutohet. Por më vonë u erdhën vite të vështira. Kurrë s’kanë qenë kërcënim i vërtetë për ne. Megjithatë, për më shumë se dyzet vite, gjatë kohës që zhvillohej lufta e ftohtë, i kemi bërë amerikanët të besonin se ishim duke luftuar në një betejë ideologjike, të cilën duhej ta fitonim. Një sasi e madhe gënjeshtre po lëvizte tëposhët, si llavë, mbi mendjen e amerikanit.

Pjesa më e madhe e vendit beson tek Jezu Krishti. Besojnë se dhembshuria është virtyti më i madh. Vetëm të dielave, ama. Gjashtë ditët e tjera të javës jemi komb tepër konkurrent. Bëhemi copë për të fituar më shumë para se fqinji. Kultura është një fjalë ndaj të cilës shumica e amerikanëve nuk reagojnë shpejt. Një euripian e di mirë se ç’do ët thotë kulturë. E kanë të lëndësuar në arkitekturën e tyre. E kanë në kthesat e rrugëve, kurse ne kemi udhët kryesore që shkonjë veç drejt, pasi ajo është mënyra më e shpejtë për të mbërritur në treg. Ka një fajësi të madhe në jetën amerikane, dhe faji ynë është se nuk jemi të krishterë të mirë. Sajesat e Karl Rove-it – budallallëk plus patriotizëm – futen në lojë këtu. Propaganda themelore e partive, veçanërisht e Republikanëve, ka qëllim të përforcojë idenë se jemi një vend fisnik, i mirë, që dëshiron vetëm të mirën e botës, se ne jemi bekimi i Zotit dhe se Zoti dëshiron që ne të përparojmë, se ne jemi të zgjedhurit e Zotit. Poshtë këtyre ideve ndodhet një ndjesi e gjallë turpi, një ndjesi e gjallë faji, që buron nga ndërgjegjësimi se nuk jemi aq të mirë sa duam të dukemi.

 

Romancierët e rinj amerikanë kanë shfaqur shqetësimin e tyre për neglizhimin që i bëhet kulturës së lartë dhe rritjes së klubit të librit Oprah. Megjithatë, më duket se romancierët po ia kalojmë për bukuri; kultura e kritikës po kalon nëpër pengsa. Ju si shkrimtar u rritët në kushte, le të themi, vlerësimi të dyanshëm, gjatë një brezi me kritikë letrare – njerëz që kishin ndërgjegje politike dhe e respektonin kulturën e lartë. E kam fjalën për Irving Howe dhe Alfred Kazin, Lionel Trilling dhe, sigurisht, Edmund Wilson-in. Më jepni përgjigje për dy pyetje: A ndikoi ajo kritikë në ndërgjegjësimin tuaj për kulturën brenda së cilës shkruanit? Dhe, e dyta, zhdukaj e asaj kulture a e ka pakësuar vlerën e romanit?

Përgjigja për të dyja pyetjet është: absolutisht që po. Ata kritikë ishin kolegët e mi gjykatës. Për mua ishte më emocionuese kur takohesha me njerëz si Trilling dhe Howe, sesa kur takohesha me yjet e artit. Edmund Wilson-i ishte shumë i ngjashëm me Jehovain. E kërkoja respektin e tyre, por i trembesha mosaprovimit. Në të njëjtën kohë, ndërsa rritesha dhe zhvillohesha, nuk ndjehesha aspak inferior. Ishte ajo kohë – ajo kohë e këndshme, e bekuar – kur kisha mundësi të thosha: “Epo, për këtë temë unë di ca gjëra më shumë se Irving Howe”. Ky ishte moment i bukur. S’e kemi më tani. Ata kritikë kanë ndërruar jetë, të gjithë. Me sa kam parë unë, askush tjetër s’i zëvendëson dot.

 

[….]

 

“Martesa është një institucion i realizueshëm,” thotë narratori në librin tuaj të ri, “sidomos për njerëzit e tmerrshëm.” Më bëri të qesh.

Ka qenë duke folur djalli, jo unë.

 

Si të doni. Megjithatë, ende pyes nëse martesat që keni pasur ju kanë bërë romancier më të mirë.

Le ta zhvendosim pak pyetjen. Martesat e Picasso-s – më mirë të themi marrëdhëniet – e bënë atë piktor më të mirë, apo më të keq? Do të ishte bisedë interesante.

 

Sigurisht që e pajisën me variacione.

Çdo bashkëshorte është një kulturë, duhet të hysh thellë në një kulturë tjetër, e cila nuk është jotja, dhe të mësosh shumë prej saj. Meqë martesa nuk është gjithmonë institucion i rehatshëm, fillon dhe acarohesh nga ajo kulturë. Për shembull, zëre se shkove në Francë dhe ndenje atje dhjetë vjet. Në fund, vendos të largohesh. Nuk do mbetesh duke thënë gjithë jetën se e urren Francën. Do thuash se Franca të dha shumë gjëra. Diku pate ca mospajtime, por dhjetë vitet e kaluar në Francë ishin të këndshëm. Gratë nuk para i kanë qejf këto lloj argumentesh, pasi i marrin si denigruese. “Ja, ky djaloshi më mori rininë, shijoji gjithë të mirat që pata, dhe tani më flak tutje.” Nuk janë kështu gjërat. Burrat plaken nga martesa po aq sa edhe gratë. Për mua nuk ka asnjë dyshim se brenda çdonjërës martesë, Picasso ishte një piktor tjetër. Ndoshta mund të thoni të njëjtën gjë – nuk e krahasoj veten time me Picasso-n, i cili e ndikoi botën shumë më tepër se unë – se mënyra ime e të shkruarit ka ndryshuar bashkë me çdonjërën bashkëshorte timen. Çdo marrëdhënie ka një ndikim të thellë në punë. Interesat, botëkuptimi, kuptimi i së mirës dhe së keqes, këto ndryshojnë.

 

Kuptimi i së mirës dhe së keqes?

Të mirën dhe të keqen fillojmë ta kuptojmë që me prindërit tanë. Gjatë jetës kjo ndryshon nga marrëdhëniet që krijon, nga fëmijët që lindin.

 

Është mirë që romancieri të ketë edhe fëmijë?

Nuk jap dot receta për romancierët. Sikur Herny James-i të ndiqte recetat e mia, ku do të kishte përfunduar?

 

Vetë James-i ishte plot me receta.

Pikëpamjen e ktheu në fetish. Për pak sa nuk e ktheu në religjion.

 

Eseja e tij më e famshme ka të njëjtin titull si seritë e këtyre intervistave, “Arti i fiksionit”. Aty ai paraqet rregullat e shkrimësisë së mirë. “Të jesh zemërgjerë, i dhembshur, dhe të fitosh çmimin”. “Mos mendo shumë për optimizmin dhe pesimizmin; përpiqu të kapësh vetë ngjyrën e jetës”. James-i kishte ide specifike për atë që kërkonte puna.

S’do të kisha dashur kurrë të jetoja jetën e tij. Shumë dhe asgjë. Jo domosdoshmërish lidhur me punën, por me jetën e përditshme. Shqetësohej se çfarë do të vishte në një mbrëmje të caktuar. Shqetësohej nëse niveli i bisedës nga ana e tij do të ishte në lartësinë e duhur apo jo. I mbushur me gjëra të tilla. Jo, njeriu duhet të jetë i çliruar nga këto gjëra.

 

Vjen çështja e miqësisë. Romancierët amerikanë kanë qenë pjesërisht të udhëhequr nga miqësitë që kanë pasur: Fitzgerald dhe Hemingway, ose Sherwood Anderson dhe Theodore Dreiser.

Miqësia e Fitzgerald-it me Hemingway-n rrallë nuk tronditej.

 

Megjithatë, miqësia mes atyre të dyve karakterizoi diçka thelbësore për ta.

Mirë, po ju jap edhe unë një shembull: James Jones dhe unë.

 

A ju habit jeta pas vdekjes e Truman Capote-it?

Truman-i ishte njeri i jashtëzakonshëm. I jashtëzakonshëm. Jo i jashtëzakonshëm në thellësitë e inteligjencës së vet, por i jashtëzakonshëm në guxim. Dikur kam thënë se Truman-i ishte një nga djemtë më trima të New York-ut. Nuk e keni idenë se ç’do të thoshte të dilje në rrugë siç dilte ai, kur ishte i ri. Mbaj mend se jetonte në Brooklyn, mbaj mend se aty banonte edhe një piktor teatri – më duket ishte Oliver Smith – e kishte shtëpinë nja dy blloqe më tutje se unë në Brooklyn Heights. Truman-i jetonte në një bodrum atje, kështu që shpesh takoheshim në rrugë. Një nga ato ditë i thashë: “Shkojmë të pimë një gotë”, dhe shkuam në barin më të afërt. U futëm në një bar irlandezësh. Ishte nja nëntëdhjetë metra i gjatë, ose të paktën kështu m’u duk, të gjithë rrinin me një këmbë në shkallaren e banakut, të gjithë irlandezë të ashpër dhe, ndoshta, ca skocezë mes tyre. Të gjithë pinin.

U futëm, Truman-i me ato flokët biondë që ende i mbante me balluke të gjata, kurse krahëve kishte hedhur një pardesy mushamaje. Nuk e kishte veshur, thjesht e kishte hedhur në supe, si pelerinë. Ai u fut i pari, unë hyra pas tij dhe menjëherë kuptova: “Oh, Zot!” Shkuam në fund të lokalit, ndenjëm e folëm një copë herë. Askush s’na bezdisi, megjithatë, ishte një nga ato situatat kur nuk bën që nuk bën njeriu rehat. Kuptova se sherri mund të ndodhte nga çasti në çast. Atëherë kuptova se Truman-i jetonte kështu çdo minutë të ditës – vazhdonte të ishte vetvetja. Ishte i gatshëm të duronte gjithçka që mund të ndodhte. Më bëri shumë përshtypje kjo.

 

Cili është armiku më i madh? Krenaria?

Krenaria të vë përfund. Ja, shikoni Truman-in e gjorë. Iu bë mënyrë jetese të menduarit: “Po nuk u bëra i njohur në kohën që jetoj, atëherë shoqërisë po i ndodh një padrejtësi e madhe”. Kësaj lloj krenarie i afrohemi të gjithë, por duhet t’i largohemi me shumë kujdes. Mund të shkatërrojë një pjesë të madhe të njeriut, po ra brenda në të. E di, duhet të jesh i fortë dhe të psherëtish, të psherëtish dhe të thuash: “Pse të mos ia lëmë historisë në dorë?”

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

 

*Paris Review, The Art of Fiction no. 193. Issue 181, Summer 2007.