Honeymoon Killers

Vasilis VASILIKOS

Honeymoon Killers

[Botuar në: Mehr Licht!. – Nr. 25, prill, 2005, f. 99 – 101.]

 

Zonja ishte mësuar të pinte gjak të freskët, të ëmbël. Kjo ia zgjaste jetën, i jepte forcë për sprovat që kalonte. Kosta dhe Aliçja ishin një çift i varfër të dashuruarish.

Zonja i besonte gjithpushtetshmërisë së saj. Asgjë dhe askush nuk e kishte kundërshtuar deri tani. Edhe Kosta do të binte.

Kosta ishte piktor, xhepshpuar. Aliçja merrej me poçari. Ditët i shtynin me vështirësi të mëdha. Kështu, kur Zonja i kërkoi Kostës t’i bënte një portret, ky ngurroi. Por Aliçja i tha:

– Shko. Do të të vardiset, e di. Po ti thuaji përrallën e njohur se nuk më do. Vëre në lojë.

– Po ajo më kall krrupën!

– Po ngordhim për bukë, i dashur. Po ti, nëse më dashuron… më sill atë peliçen e saj me lëkurë kunadheje.

 

Me gjysmë zemre, Kosta u nis për seancën e parë.

Mori një kanavacë, kavaletën dhe shkoi në shtëpinë e Zonjës, jashtë qytetit.

Zonja nuk ishte aspak e pasjellë. Donte ndjenjë. Kënaqej më shumë kur provokonte zilinë e një gruaje tjetër, kur e bënte të vuante, sesa po t’i flinte me të shoqin. Kosta e luajti aq sa diti. Bëri artistin melankolik që nuk kuptohet nga e shoqja.

– Po edhe ajo artise është, si nuk shkoni? Mos më zhgënje. Unë ju mbaja për çiftin më të dashuruar në botë!

– Fatkeqësisht, punët nuk janë siç duken, – dhe hidhte penelat e parë në kanavacë. – Martesa…

– Mos e zër fare me gojë, – i tha Zonja. – Edhe unë kam përvojë të hidhur nga katër martesa. E di ç’do të thotë!

 

– Ç’kishte veshur, – e pyeti Aliçja mbërmjen e parë, sapo u kthye.

– Një rrobë dhome. E heq veten edhe për të bukur, rrangalla! – dhe, me një ndjenjë neverie, shkoi të lante duart nga bojërat.

– Bëj sikur e admiron, sikur ajo është e veçantë për ty, sikur pranë saj ndihesh ndryshe.

Kosta sa shkonte dhe bëhej edhe më romantik me Zonjën.

 

– Pasnesër kam një pritje, – i tha ajo. – Ju pres të vini të dy. Dua ta njoh atë gruan tënde të gjorë.

 

Aliçja shkoi në pritje e veshur për ibret dhe u ul në një qoshe duke shfletuar revista. Hiqej si indiferente karshi Kostës. Zonja, përkundrazi, triumfonte! E mbante për krahu, si favorit të sajin dhe e paraqiste tek të ftuar të ndryshëm si Mikelanxhelon e ri. “Të gjithë këta”, i pëshpëriti në vesh, tek shkëlqente mes diamanteve, “janë persona shumë të rëndësishëm. Mbështetës të nesërm të tutë”.

 

– A e kupton se nuk e shtyj dot më?

– Mundesh, – i tha Aliçja.

– Po më nxjerr në semafor?

– Po!

 

E lante, e vishte dhe ia shërbente Zonjës të konservuar.

– Duhet të ndaheni, – i tha Zonja të nesërmen, pas pritjes. – E shihja dje të gjorën, rrinte kaq e trishtuar, si jetime. Lëre të lirë. Është ende e re, do ta ndreqë vetë jetën e saj.

– Po e mendoj, – i tha Kosta. – Po e mendoj seriozisht.

– Mos e mendo. Bëje! E la pozën dhe iu afrua. – Ke talent, je i ri, je i pashëm, do të bësh përpara. Detyrimet të pengojnë.

U përkul dhe e kafshoi në qafë. Thithi pak gjak.

 

Aliçja ia ledhatonte ëmbël shenjën në qafë. Shqetësohej që portreti po zgjaste kaq shumë.

Loja ishte e vështirë, se edhe i shoqi i Zonjës i kishte rënë hilesë.

Fatkeqësisht, njëri nga të dy çiftet do të humbiste.

I shoqi bënte sikur nuk i vinte re flirtet e të shoqes, që ta kishte kohën të lirë për dashnoret e veta.

Loja dukej e vështirë, e ashpër.

 

– Ajo të kafshon! – shpërtheu një herë Kosta.

– Tani do t’i shesësh përrallën e nënës së sëmurë, të cilën nuk ke para ta çosh në spital.

– Je djallogrua, – i tha. – Prandaj dhe më pëlqen.

 

Historia e nënës së sëmurë, të cilën nuk kishte para ta çonte në spital, zuri dhe Kosta u kthye duarplot. Atë mbrëmje e festuan me miqtë. I çuan në Pashaliman dhe pastaj nëpër buzuqe.

 

– Erdhi koha të më sjellësh peliçen, – i tha.

 

Fillimisht, Kosta pikasi peliçen në dhomën e saj të gjumit. Kur mbaroi portretin dhe shkoi të merrte pagesën nga i shoqi në zyrën e tij (kishte një kat të tërë në Sheshin e Kushtetutës), ai i tha:

– Portreti që i bëtë është vërtetë i mrekullueshëm. Shpresoj, tani që mbaruat, të mos ju humbasim.

Dhe i dha një çek të majmë.

 

– Si do t’ia zhvatim, Aliçe?

– Me metodën e hipnozës, – i tha ajo.

Ndezi dy shkopinj indianë, nga ata që ndezin që të mos ndihet era e hashashit, dhe zuri të luante në errësirë: majat e zjarrta krijonin forma të çuditshme, teta (8), gjashta (6), rrathë, ameba, valë. I dha edhe dy hape për kollë.

– Do t’i thuash se është bar, do t’ia japësh t’i pijë, dhe ajo ka për t’u trullosur. Pastaj bëji këtë stilin me shkopinjtë. Por duhet që dhoma të jetë në errësirë të plotë.

 

Atë natë priste me ankth të kthehej. Sa më shumë vonohej, aq më shumë pendohej. Aty nga dhjeta Kosta u kthye me peliçen. Aliçja ia mori nga duart, u zhvesh dhe e veshi lakuriqe. Pastaj u lëshuan në shtrat. Të pangopur. Me gjithë peliçe. As kur gdhiu nuk e kishin ngopur gëzimin e egër mishtor.

– Herën tjetër do të dal unë në semafor, – i tha ajo.

Që mëngjesin tjetër u nisën për rrugë. Para kishin. Ajo kishte peliçen. A nuk bën ftohtë në Europë?

E vetmja gjë që ia kujtonte ende atë histori të dhimbshme ishte gërvishtja në qafën e Kostës, thithja e fundit e shushunjës.

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

 

Vasilis Vasilikos u lind në Kavallë më 18 Nëntor 1934. Pas diplomimit për drejtësi në Universitetin e Selanikut studioi për skenografi në Universitetin e Jellit (Yale University), Nju Jork. Vepra e tij shtrihet në rreth nëntëdhjetë tituj librash që prekin pothuajse të gjitha gjinitë e letërsisë: tregimin, romanin, novelën, poezinë, letërsinë dokumentare, teatrin dhe kronikën.  Proza e tij shpesh është nderuar me çmime të para, si në Greqi, ashtu dhe jashtë saj. Ndër titujt më të njohur, të përkthyer dhe në rreth 33 gjuhë të globit, përmendim: “Fotografitë” (1964), “Z (çështja Lambraqi)” (1966), “Kafene Emingrek” (1972), “Mjeku ligjor” (1976), “K (çështja Koskota” (1992), “Maja” (1993), pjesën teatrale “Kujtesa rikthehet me sandale të reja” (2000), etj. Mirëpritja e librave të Vasilikosit nga lexuesi Grek, por edhe nga ai Europian (është shkrimtari grek më i përkthyer, pas Kazanxaqisit), tregon se lexuesit kanë ditur të shquajnë mesazhin e rëndësishëm që jep Vasilikosi si shkrimtar: të ruajmë kujtesën e përbashkët, dinjitetin e njeriut të shekullit të njëzetë, përtej kufijve kombëtarë e dallimeve shoqërore.

Advertisements

Intervistë me romancierin amerikan Norman Mailer*

Intervistë me romancierin amerikan Norman Mailer*

[Botuar në shqip në Mehr licht!. – Nr. 41, , nëntor, 2011, f. 382 – 408]

Nga Andrew O’Hagan

 

Norman Mailer, bashkë me shkrimtarët Truman Capote, Joan Didion, Hunter S. Thompson, John McPhee dhe Tom Wolfe konsiderohet si një nga prurësit e letërsisë jo fiksion, një gjini letrare që ndonjëherë është quajtur “Gazetari e re”. Pak shkrimtarë amerikanë e kanë zhvilluar karrierën e tyre në kudhrën e vështrimit të publikut dhe për aq kohë të gjatë; askush (veç Edgar Allan Poe-s) është lavdëruar dhe sharë në mënyrë aq sistematike. Mailer-i ka shkruar 39 libra (përfshi këtu 11 romane), ka shkruar pjesë teatrale (dhe i ka ngjitur në skenë), skenarë filmash, poezi, ka provuar të gjitha llojet e prozës, përfshi dhe disa lloje që i shpiku vetë. Po të duam të kujtojmë “gazetarinë e re”, nuk mund të mos përmendim artikujt e botuar në gazetën “Esquire” në vitet ’60, si dhe esetë dhe reportazhet politike. Ka qenë reporter gjatë gjashtë kuvendeve politike në Amerikë, ka marrë pjesë në simpoziume, është shfaqur si referues për qindra herë në kampuset universitare, ka qenë përfshirë në sherre me grushte në vende të ndryshme, ka jetuar një jetë energjike në New York, Provincetown, Massachusetts, vendbanimi i tij aktual. Pasionet, grindjet, ngatërresat, daljet në gjyq janë pa fund, të njohura dhe komplekse. I martuar prej afro një çerek shekulli me Norris Church, ka lënë pas pesë martesa të mëparshme dhe ka nëntë fëmijë. Mjaft i fuqishëm në radio dhe në emisione televizive, është shkrimtari i intervistuar më shumë se çdo shkrimtar tjetër ndonjëherë. Pa marrë asnjë shpërblim, ka qenë këshilltar i disa presidentëve të Amerikës, ka konkurruar për postin e kryetarit të bashkisë së New York-ut, ka qenë president i organizatë së shkrimtarëve P.E.N., ka fituar pothuaj të gjithë çmimet letrare në botë, veç çmimit Nobel.

Lindni në Long Branch, New Jersey, më 1923, por u rrit në Brooklyn. U diplomua në Boys High School më 1913. Vitin që ushtria gjermane pushtoi Poloninë u fut në Harvard. U diplomua inxhinier me përfundime të shkëlqyera më 1943 dhe më 1944 u rekrutua në ushtri. Shërbeu si pushkatar në Pacifikun jugor dhe shkroi librin best-seller The Naked and the dead (1948), bazuar në përvojat e veta. Pas një periudhe kur punoi si skenarist në Hollywood, botoi dy romane të tjera: Barbary Shore 1951), një roman për Luftën e Ftohtë, dhe The Deer Park (1955), një roman për Hollywood-in që fliste për integritetin artistik. Më 1959 botoi Advertisements for Myself, një pasqyrë e punës së mëparshme dhe e planeve ambicioze për të ardhmen. Mes viteve 1962-1972 botoi 17 libra, nga të cilët pesë prej tyre u kualifikuan për National Book Award në katër kategori të ndryshme. Në këtë periudhë, më 1965 boti dhe romanin Një ëndërr amerikane (An American Dream), i cili është përkthyer edhe në shqip. The Armies of the Night (1968), një rrëfim jo fiksion mbi marshimin kundër luftës së Vietnamit në Pentagon, fitoi National Book Award, Çmimin Pulitzer dhe një nga çmimet Polk. Vazhdoi me Of a Fire on the Moon (1971), një studim i kujdesshëm i nisjes së anijes kozmike Apollo 11 drejt hënës dhe me The Prisoner of Sex (1971), një përgjigje ndaj lëvizjes së grave për liri. Vrulli i punës u ul në mes të viteve ’70, teksa punonte për një roman, ngjarjet e të cilit zhvilloheshin në Egjiptin e treqind mijë viteve të shkuara, i titulluar Ancient Evenings, libër i botuar një dekadë më vonë, më 1983. Çmimin e dytë Pulitzer e mori me librin best-seller The Executioner’s Song (1979), një libër prej 1 000 faqesh, kronikë e jetës dhe e vdekjes së kriminelit nga Utah, Gary Gilmore. Në vitet ’90 botoi Harlot’s Ghost, pjesa e parë e një romani që flet për shërbimin e CIA-s, plot me rrëfenja të vërteta mbi Pablo Picasso-n dhe Lee Harvey Oswald, si dhe romanin The Gospel According to the Son, një përsëritje e katër ungjijve në vetën e parë. E mbylli dekadën me një retrospektivë të punës së tij voluminoze me The Tim of our Time (1998). Norman Mailer ndërroi jetë në vitin 2010.

 

 

Andrew O’Hagan

Dwight MacDonald dikur e quajti Provincetown-in “Eighth Street by the Sea” (“Rruga e Tetë pranë Detit”). Sa kohë keni që vini këtu?

 

Norman Mailer

Erdha këtu për herë të parë kur isha pothuaj nëntëmbëdhjetë vjeç. Në atë kohë po jetoja një histori dashurie me një vajzë, me të cilën dhe u martova më pas, me Beatrice Silverman-in, gruan time të parë. Patëm vendosur të shkonim diku për të kaluar fundjavën. Ajo kishte dëgjuar për këtë qytezën e këndshme në skaj të Cape Cod-it. Duhet të ishte viti 1942 ose ’43. Rashë menjëherë në dashuri me këtë vend. Në atë kohë ekzistonte një frikë e madhe se mos nazistët zbarkonin në breg – kemi më shumë se dyzet milje breg të hapur këtu. Prandaj në qytezë nuk ndizeshin dritat. Të ecje natën në rrugë ishte si të ktheheshe pas në të shkuarën koloniale të Amerikës. Gjatë gjithë luftës vazhdoja t’i shkruaja sime shoqeje se gjëja e parë që duhej të bënim sapo të kthehesha – nëse dhe kur të kthehesha – ishte të shkonim në Provincetown.

 

Dhe filluat të shkruanit këtu romanin The Naked and the Dead?

U lirova nga ushtria në maj të ’46-tës dhe erdhëm këtu në korrik. E fillova librin në korrik, ndoshta në fund të korrikut. Fillova të shkruaja në një shtëpi pushimi me qira buzë detit, në Truro. Zakonisht më duhen sindonja dy javë për t’u nxehur, para se të filloj librin.

 

Kishit mbajtur shënime?

Gjithmonë bëj shumë shënime përpara se të filloj. Zakonisht lexoj shumë materiale që lidhen me çështjet e trajtura në libër, mendoj gjerë e gjatë për to. Tani më duhet gjysmë viti për t’ia filluar shkrimit të një romani. Më duket se m’u deshën disa javë për The Naked and the Dead, sepse isha i ri, i mbushur me librin dhe me luftën. Nuk kisha nevojë të gërmoja më parë – e kisha gjithçka në kokë. Gjatë asaj vere që ndenja këtu shkrova pothuaj dyqind faqe.

 

Dhe e dinit se ia vlente?

Herë më dukej punë e mrekullueshme, herë mendoja: “Oh, ti s’di të shkruash”. Nuk merrja erë nga stili ato kohë – kisha aq njohuri mbi letërsinë e mirë. Mbrëmë, kur po hanim darkë, folëm për Theodore Dreiser-in. Pak a shumë ramë në një mendje se stili nuk ishte arma më e fortë e tij, megjithatë, ai kishte diçka më të mirë se stili. Dreiser-i ishte një nga autorët që lexoja atë kohë, prandaj, sa herë trupat e mia letrare nuk tregonin moral të kënaqshëm, i thosha vetes: “Epo, as Dreiser-i nuk ka ndonjë stil kush e di se çfarë”.

Është dhe ana tjetër, stili i tepruar. Them se i vetmi që arriti t’ia dalë mbanë ishte Proust-i. Kishte një përputhje të përsosur të lëndës me stilin. Zakonisht, kur stili është madhështor, lënda del e sforcuar. Kjo vlen për Henry James-in dhe Hemingway-n. E kundërta e kësaj prirjeje do të ishte Zola-i, stili i të cilit është mjaft i përmbajtur, asgjë për t’u shënuar, por lënda është e jashtëzakonshme.

Mendoj se në veprën time kam kaluar nëpër të dy skajet e stilit. Tek An American Dream jam në nivelet më të mira, kurse tek The Executioner’s Song stili thuajse nuk ekziston, pasi lënda është e mrekullueshme. Tek An American Dream gjithçka ishte pjesë e përfytyrimit tim. E kam gatuar gjithçka vetë.

 

Në rastin tuaj mund të thuhet se subjekti madhështor ka prirjen të zbërthejë të fshehtat e stilit tuaj, diçka që më parë nuk dukej qartë.

Po buzëqesh, pasi e përkufizuat bukur. Motivet që kam përdorur në kohën e The Executioner’s Song nuk janë aspak të denja. Më kanë kritikuar shumë për stilin tim barok, saqë m’u çuan nervat. U bëra gati t’u thoja: “Shiko, ju gomerët atje, kujtoni se stili barok është i thjeshtë? Nuk është i thjeshtë. Është diçka që duhet ta arrish. Kërkon vite punë. Flisni pa pushim për virtytet e thjeshtësisë – ua tregoj unë. Thjeshtësia nuk është asgjë dhe kam për ta provuar me këtë libër, ndoshta pasi zotëroj lëndën e përkryer për t’ju treguar se unë mund të shkruaj një libër të thjeshtë.” Kështu që, vazhdova. Pjesa më e mirë tek ai libër, me të cilën krenohem, është letra e Gary Gilmore-it, diku tek dy të tretat e librit. E citova fjalë për fjalë. Asgjë nga ato që kisha shkruar deri atëherë nuk qëndronte më lart se ajo letër, pasi ajo letër e bën Gary-n të vijë në jetë dhe, papritur, lexuesi shikon se ky është njeri i vërtetë, mbi të gjitha. Mund të ishte një copë rrugaçi, siç e thërrisnin, mund të kishte vrarë dy njerëz, ndërsa, në të vërtetë, ishte njeri i plotë, kishte një stil letrar të vetin, gjë e cila shfaqet tek kjo letër.

Për një kohë të gjatë, një nga përshtypjet themelore që kam pasur ishte ta krahasoja letërsinë me këtë malin misterioz që e quajmë realitet. Ne, romancierët, gjithmonë rrekemi t’i ngjitemi. Ne jemi alpinistët dhe, pyetja është: Cilën faqe do të sulmosh? Faqe të ndryshme të malit duhen ngjitur në mënyra të ndryshme, disa prej tyre të kërkojnë një stil të brendshëm me nyje dhe të spërdredhur. Të tjerat kërkojnë thjeshtësi të madhe. Pra, stili është një sulm kundër natyrës së realitetit.

Kështu që, librin e Gilmore-it e shkrova me stil të thjeshtë. Ndoshta kjo më bëri të mendoj se futa pak Hemingway aty brenda, por ajo që ka rëndësi është se kur vjen puna tek të shkruarit thjeshtë, unë nuk barazohem me Hemingway-n. Admirimi i madh që kam për Hemingway-n nuk i drejtohet, me doemos, njeriut, karakterit. Ma ha mendja se sikur të ishim takuar ndonjëherë, do të isha ndodhur ngushtë. Hemingway na tregoi, siç nuk e ka bërë askush tjetër, se cila është fuqia potenciale në një fjali në anglisht.

 

Le të qëndrojmë tek Hemingway për pak. A është e mundur të themi si ai i tregoi një brezi të tërë si ta ngarkonte fjalinë me emocion, pa e përmendur fare emocionin?

Po, mund ta themi. E bëri në atë mënyrë që askush para ose pas tij s’e ka arritur. Mirëpo, Hemingway është kurth. Po të mos e kesh medjen, përfundon duke shkruar si ai. Është shumë e rrezikshme të shkruash si Hemingway, por, nga ana tjetër, është pothuaj si një rit që duhet kryer. Me shumë zor do t’i zija besë një romancieri të ri – nuk po flas për romancieret – i cili në rini të tij s’e ka imituar Hemingway-n.

 

A ju kujtohet se ku ndodheshit kur dëgjuat se Hemingway kishte vrarë veten?

Më kujtohet fare mirë. Isha me Jeanne Campbell-in në Mexico, nuk ishim martuar ende. Mbeta krejt i shtangur. Një pjesë e imja s’e ka kapërcyer kurrë atë gjendje. Ishte një lajmërim i madh, në një farë mënyre. Ajo që po thoshte Hemingway ishte: “Dëgjoni, gjithë ju romancierët. Merreni vesh një herë e mirë: romancieri i ka hyrë një udhëtimi psikologjik fort të rrezikshëm, mund t’ju plasë bomba në dorë.”

 

A përputhej kjo me kurajën e Hemingway-t?

Nuk doja të mendoja se vdekja e tij mund të krijonte atë situatë. Dola me një përfundim: Hemingway kishte mësuar herët nga jeta se sa më shumë ta sfidosh vdekjen, aq më i fortë bëhej. Këtë veprim, përfshirjen në një gjendje shumë afër vdekjes, e shikonte si shërim. Prandaj, krijova idenë se çdo natë, kur ishte vetëm, pasi i uronte natën e mirë Mary-t, Hemingway shkonte në dhomën e gjumit, vinte gishtin e madh në këmbëzën e pushkës kurse grykën në kohë, e shtypte pak këmbëzën dhe – duke u dridhur, i tronditur, – shikonte sa larg mund të shkonte, pa e shkrepur armën. Natën e fundit e kaloi cakun. Kjo mënyrë të kuptuari kishte më shumë kuptim për mua, sesa ideja se dikur Hemingway-t ia tha mendja të hidhte trutë në erë. Sidoqoftë, është thjesht një teori. Fakti është se Hemingway vrau veten.

 

A mund të themi, për çdo rast, se të shkruash do të thotë të asgjësosh veten, njëfarësoj?

Të shkruarit e shfrytëzon shkrimtarin deri në pikën e fundit. Pasi shkrimtari mbaron librin, është sikur ka hyrë në ujë, prandaj dhe shkrimtarët zemërohen me kritikat e ashpra që u duken pa vend. Na duket sikur, pasi kemi vrarë veten duke shkruar librin, kurse kritikët kërkojnë të na vrasin për së dyti për hiçmosgjë. Gary Gilmore dikur tha: “Padre, asgjë s’është e drejtë”. E kam përdorur këtë shprehje shpesh e më shpesh. Kur është duke shkruar një roman të mirë, shkrimtari bëhet eksplorator – i futet diçkaje së cilës nuk ia di fundin, ku fundi nuk duket. E mban në lëvizje frika dhe emocioni. Sipas meje, nuk ia vlen të shkruash një roman nëse nuk bëhet fjalë për diçka që të çel dyert e suksesit. Ndryshe mund të dështosh. Je duke luajtur bixhoz me fuqitë e tua fizike. Është njësoj sikur të ishe gjeneral i një ushtrie të cilën po e çon drejt një gjendje cul-de-sac.

 

Le të flasim konkretisht për moshën, kalimin e viteve. Si e ndikojnë krenarinë tuaj vitet që kalojnë? Mendoj se nuk ka gjë më të dëmshme për krenarinë sa ideja se vitet më të begatë tashmë kanë kaluar.

Mendoj se kur vjen pleqëria dhe nuk arrin dot të jesh objektiv, atëherë të ka gjetur belaja. Ajo që i jep fuqi moshës së vjetër është objektiviteti. Sikur t’i thuash vetes: “Tani, më shumë se kurrë, karma ime është e ekuilibruar, pasi po merrem me më pak gjëra se më parë”, kjo të mban gjallë. Mbetesh me atë ndjesinë e hollë të asaj që të ka mbetur si shkrimtar, si dhe të asaj që nuk ke më. Teksa vitet kalojnë, nuk ka arsye pse të mos jesh më i mençur si romancier, nga ç’ke qenë më parë. Çdo vit që kalon të mëson më shumë gjëra mbi natyrën njerëzore. Mirëpo, a vazhdon të shkruash për të po aq mirë ose po aq me sqimë sa dikur? Jo, jo krejtësisht. Je një a dy shkallë më poshtë.

 

Pse?

Mendoj thjesht se truri dëmtohet, asgjë më shumë. Truri çorientohet. Makina e vjetër nuk punon dot si e reja. Kjo duhet pranuar si e vërtetë. S’i kthehesh dot makinës së vjetër e ta godasësh duke i ulëritur: “Më tradhtove!” E mira e kësaj pune është se makinës së vjetër ia njeh të gjitha zhurmat.

 

Më kanë thënë se një romancier i njohur amerikan shkoi të takonte një romancier tjetër të njohur amerikan, kur këtij po i shuhej kandili i jetës, dhe i tha: “Mjaft tani, boll shkrove”.

I tha të mos shkruante më?

 

Po. Është një nga ato historitë që dëgjojmë në New York. Nëse ka ndodhur vërtetë, ngjan pak si vepër dashurie. Shpatari madhështor dhe elegant që i heq shpatën shpatarit tjetër.

Jo, s’e besoj. Ja ku po ta them, sikur të vinte njeri e të më thoshte ashtu, do t’i thoja se shakaja është shaka, po në punët e mia s’ka pse i fut hundët.

 

A mendoni se Amerika është vend i begatë për të praktikuar artin?

Kur isha i ri, ishte vend i mrekullueshëm për shkrimtarët. Kjo është arsyeja pse kemi kaq shumë shkrimtarë të mirë në Amerikë – pjesa më e madhe e letërsisë sonë nuk është shkruar ende. Romancierët anglezë shpalosën gjenitë e mëdhenj të shekullit XVIII dhe XIX. Po ne, çfarë kishim? Ca pak shkrimtarë të mëdhenj, Melville-in dhe Hawthorne-in. Lista është shumë e shkurtër. Ne e gjetëm sheshin bosh. Kurse tani jemi në mes të zhurmës. Filmat bënë dëm të madh, megjithëse romancierët amerikanë gjithmonë kanë ndjerë një farë epërsie ndaj Hollywood-it. Filmat nuk tregojnë natyrën njerëzore, thjesht, kanë qëllime argëtuese – çka e ngadalëson aftësinë për të mësuar pak më shumë rreth arsyes pse jemi këtu, gjë që për mua është një nga pyetjet e mëdha që kërkojnë përgjigje.

Tani njerëzit rriten me televizorin, të cilët përmbajnë një element krejtësisht armiqësor ndaj leximit, që është reklama. Sa herë që të tërheq rrëfimi, është e qartë se vëmendja do të të ndërpritet çdo shtatë ose dhjetë minuta, çka e minon përqendrimin. Fëmijët shohin televizor dhe e humbasin gjithë interesin drejtuar për nga rrëfimi. Si romancier, më duket vetja si një nga pleqtë e një zejeje që po zhduket. Dikur ishte art, tani është katandisur në zeje, e cila dikur do të zhduket. Përgjigja për pytjen tuaj është kjo: Amerika nuk është më vend i begatë për romancierët, dikur ishte vend i mrekullueshëm.

 

A ka ekzistuar ndonjë kohë kur vendi e kërkonte të vërtetën nga romancierët?

Shkrimtarët e rëndësishëm të kohës sime, dikur në fillim të viteve ’40, për mua ishin më të rëndësishëm se yjet e kinemasë. Yjet e kinemasë ishin çudira, kuriozitete. Aktorët mund të dukeshin dinamikë, tërheqës, por kjo nuk ishte e rëndësishme, jo si rregull. Kurse romancierët po. Nuk di të them si ndjehen njerëzit kur i futen priftërisë, por kështu u ndjeva kur u bëra romancier – ishte prirje. Asgjë tjetër nuk ishte më e rëndësishme.

 

Duket se vendi ka qenë i uritur për romancierë të mëdhenj – për një roman madhështor amerikan. A e ushqeu kjo prirjen tuaj?

Sigurisht. Shumë nga ne, pesëdhjetë apo gjashtëdhjetë vjet të shkuara, e kishim zakon të ëndërronim shi këtë: të shkruanim romanin e madh amerikan. Kjo ëndërr s’vdes kurrë, do të thoja.

 

Shelley Winters ka treguar një ndodhi për ju. Siç e kam dëgjuar unë, ajo ju takoi dikur rreth viteve ’50 dhe ju kërkoi ta ndihmonit që të kuptonte romanin e Dreiser-it Një tragjedi amerikane. Donte shumë të merte rolin e vajzës që punonte në fabrikë, në përshtatjen për ekran që i bëri librit George Stevens. Më vonë filmi doli me titullin A Place in the Sun. Ndodhi e bukur.

Krejt e vërtetë.

 

Më pëlqen të mendoj se një vajzë shkon tek romancieri dhe i kërkon ta mësojë.

Njiheshim që më parë. Shelly më mori një ditë në telefon. E kishte kapur histeria. Më tha se të nesërmen do të shkonte të takonte George Stevens-in. Në atë kohë e mbanin si një copë bionde trushkulur që s’merrte erë nga aktrimi. Ajo donte të merrej seriozisht me aktrimin, kishte arritur të luante ca role idiote nëpër filma idiote dhe po kërkonte diçka më të mirë.

Më tha: “Duhet të lexoj këtë librin, Një tragjedi amerikane, është shtatëqind faqe, s’ia dal dot ta lexoj deri nesër”. I thashë se po nisesha të shkoja tek ajo. Sigurisht, gjërat që kisha për të bërë, i lashë mënjanë. Po mendoja: “Do të jem vetëm me këtë bionden, aktore filmash, ndoshta del ndonjë gjë e mirë”. Arrita tek ajo, e gjeta me lëkurë të skuqur nga të gjitha anët, kishte lidhur një shall rreth kokës, mjekrën e kishte të ënjtur, dukej për faqe të zezë, kishte veshur një kimono të vjetër, nuk dukej aspak joshëse, por e gatshme për t’ia plasur me të qarë.

Në atë kohë nuk isha shumë efektiv, por atë ditë ia arrita. I thashë: “Tani, shiko, e para, është një libër shtatëqind faqesh, por pjesa jote është vetëm në mes”, dhe i tregova dyqind e pesëdhjetë faqet në mes. “Lexo sa të mundesh sot dhe mos bjer në panik. Thelbi është që ti mund ta luash këtë rol. Duhet të mbash mend se duhet të luash rolin e një vajze të klasës punëtore, është një vajzë krejt e pastër. Është ashtu siç duket. Ky është thelbi i Roberta Alden-it. Kjo e bën të bjerë në dashuri me Clyde-in, kjo e bën ta humbasë atë”.

Pastaj u ktheva në shtëpi. Nuk më pati shkuar mendja tek gjithë ajo maratonë seksi që më priste atë ditë. Shkova dhe fola me time shoqe me tonin e burrit që kishte dalë lart e poshtë në kërkim të kënaqësisë, por që kishte dështuar. Më pas, sigurisht, njëzet e katër orë më vonë, Shelley më mori në telefon dhe më tha: “Norman, e mora rolin. Po flisja me zotin Stevens, i thashë se Roberta Alden është një vajzë që nuk ka asgjë artificiale. Ai më tha se më kishte marrë për një copë idiote, por e kishte pasur gabim”. Kështu, e mori rolin. Pasi kishte punuar me të për afro dy javë, më telefonoi përsëri. “Norman”, më tha, “më duhen ca dialogje të reja. Më duhen fjalë të tjera. E kam përdorur nja pesë herë atë punën e artificialitetit, por atij i ka ardhur në majë të hundës”.

 

Një pjesë e mirë e artit të intervistuesit lidhet me pyetjet rreth motivit. Ç’ju bëri të shkruanit? Ç’ju shtyu të martoheshit me të? Si ndodhi që u përfshitë në atë veprim? Pse e bëtë? Më ka mbetur në mendje romani juaj i ri, The Castle in the Forest, e ka pak të tkurrur çështjen e motivit, ku dominon pyetja se çfarë e bëri Adolph Hitler-in personifikim të së ligës? Incesti në familje? Shembulli i bletëve? Ashpërsia e dhunës nga i ati?

Asnjë nga këto arsye. Asnjëra.

 

Prisni pak. Po thoni se nuk ka rëndësi? Por deri në ç’pikë u bë motivi i librit çështja e motivit?

Motivi im është i ndryshëm nga motivet që i dhashë Hitler-it. E kam zët kur shkrimtarët japin shpjegime psikologjike që kanë qëllim t’u përgjigjen pyetjeve, por në fakt nuk japin përgjigje.

 

Megjithatë, këto gjëra i keni shkruar në libër.

Janë faktorë që luajnë rol në tërësi. Qëllimi në librin tim, që nga fillimi, ishte të vija djallin si rrëfimtar. Libri ka një iso të gjatë, sipas së cilës inteligjenti i mesmë intelektual sot e ka të vështirë të besojë në Zot, e jo më tek djalli. Kështu, pata përshtypjen se Hitler-i nuk shpjegohet dot ndryshe, përveçse duke thënë se ishte i frymëzuar nga djalli, ashtu sikundër Jezu Krishti ishte i frymëzuar nga Zoti. Nëse njerëzit besojnë se Jezu Krishti është i biri i Perëndisë, atëherë s’e kuptoj pse të mos besojnë se Hitler-i është pjellë e djallit. Ky është shpjegimi më i thjeshtë. S’ka asnjë tjetër.

 

Jeni në një mendje me Milton-in dhe me Paradise Lost, ku thuhet se ca herë djalli ka tekstin më të bukur?

Oh, sigurisht, ka më shumë se tekstin më të bukur. Vëretë besoj se ekziston një luftë e fortë mes Zotit dhe djallit, e cila është e dukshme në çdo veprim tonin. Njerëzit nuk kanë dëshirë të mendojnë kështu sot, pasi jetojmë në kohën e teknologjisë ku qeniet njerëzore janë lodhur dhe u ka ardhur në majë të hundës nga trashëgimia që na la Mesjeta, gjatë së cilës njerëzit mblidheshin kulaç dhe i luteshin Zotit: “Oh, Zot, të lutem, hidhi sytë edhe mbi mua. Oh, Zot, të lutem, shpëtomë. Oh, Djall, qëndromë larg”. Pastaj erdhi Iluminizmi. Erdhi Voltaire-i. Për disa shekuj farkëtuam krenarinë tonë si qenie njerëzore, deri sa u bëmë forca e tretë. Në njërën anë është Zoti, në tjetrën djalli, kurse ne rrekemi të zëmë këtë mesin e madh. Gjysma prej nesh, sa jemi ende gjallë, nuk besojmë as në Zot, as në djall.

 

A besoni në Zot?

Oh, sigurisht që besoj. Por kjo nuk do të thotë se e besoj Zotin si ligjvënës, si Jehovah. Mendoj se Zoti si i tillë ishte një darë e përdorur dikur nga priftërinjtë, një darë e fuqishme fshehur brenda idesë se po t’i trembësh njerëzit nëpërmjet një force të fuqishme, e cila ka për t’i ndëshkuar po të mos bëjnë veprimet e duhura, atëherë agjentët e kësaj force do të zotërojnë fuqi të pamatshme. Kështu, nuk kemi asnjë rend priftëror që nuk beson tek Zoti si i plotfuqishëm dhe gjithëndëshkues. Unë nuk besoj aspak tek kjo. Besoj te Zoti si krijues. Sipas meje, Zoti na krijoi, dhe si të gjithë krijuesit, Zoti nuk ka në dorë komandën e situatës. Zoti është maksimumi që mund të bëjë ai apo ajo në rrethana shumë të vështira.

 

A është ekzistencial ky Zot?

Absolutisht po. Ky Zot nuk e di si do shkojnë gjërat, nuk e di nëse ka për të ngadhënjyer apo dështuar. Është në luftë me djallin. Është një zot lokal, po të duash ta quajmë kështu. Nëpër gjithë universin ekzistojnë zotat lokalë. Të gjithë kanë pikëpamje të ndryshme të ekzistencës. Disa prej tyre janë në luftë me njëri tjetrin, disa prej tyre janë kaq larg nga njëri-tjetri, saqë s’kanë pse e vrasin mendjen hiç për tjetrin. Ndërkohë, po të duam të bëjmë një arsyetim lidhur me hierarkinë, arsyetim krejt pa bazë dhe i paligjshëm, do të thoja se djalli, ndoshta, u dërgua si e kundërta e Zotit. Me fjalë të tjera, ekzistonin ca forca të tjera më të larta në univers që nuk e kishin fort për zemër këtë Zotin e saposhfaqur, Zot i cili solli dhe njerëzimin.

 

Një numër i madh i amerikanëve sot mendojnë se Zoti dhe djalli ndodhen përditë të përfshirë në jetët e tyre.

Mendoj se kështu është. Jo duke pasur funksione kontrolluese – nuk mendoj se djalli të mbërthen në një qoshe dhe kaq ishte, mbaroi. Ndërkaq, a më thua dot në ka pasur ndonjë rast kur nuk je ndjerë djallëzor, qoftë dhe për pak?

 

Tek libri The Castle in the Forest kam pyetur veten nëse vërtetë e keni mistifikuar procesin duke hedhur idenë se Hitler-i ishte ai që ishte pasi djalli ka qenë i pranishëm në çastin kur u zu fetusi. Këtu del dhe diskutimi im: romancieri nuk mundet ta injorojë aftësinë e qenieve njerëzore për të krijuar terror, secili brenda mendjes së vet, brenda ngrehinës së jetës së vet.

Këtë nuk e thua dot. Ngado që ta kthesh, Hitler-i ishte unik: i pashpjegueshëm. Stalini ishte përbindësh, njëfarësoj i shpjegueshëm. Nuk kemi mundësi të lexojmë biografinë e Stalinit, por mund të studiojmë lëvizjen Bolshevike, gjendjen në Rusi, pasojat e neveritshme të Revolucionit Rus. Stalinin mund ta ndërtojmë pjesë pas pjese, copë pas cope, dhe ta kuptojmë, siç kuptohet një qenie njerëzore. Mund të ketë qenë një nga qeniet njerëzore më të liga që kanë jetuar ndonjëherë mbi dhe, por ishte qenie njerëzore. Nuk ka nevojë t’i drejtohemi djallit, për të kuptuar Stalinin. Kurse Hitler-i ishte ndryshe. Hitler-i nuk ishte burrë aq i fuishëm sa Stalini. Ishte, pothuaj, i dobët. Është i pashpjegueshëm, nëse përjashtojmë idenë se Hitler-i u zgjodh nga djalli për disa arsye që hasen shumë thellë në natyrën e gjermanëve.

Madje, po shkoj më larg. Jam duke e përshpejtuar punën për librin e ardhshëm. Nuk e di a kam për të jetuar aq gjatë sa ta mbaroj, megjithatë, po arrita, Hitler-i do të shfaqet si i zgjedhur i djallit. Në fund të The Castle ai është një nga qindra mijëra kandidatët që ka mbjellë djalli nëpër gjithë njerëzimin si përbindësha të ardhshëm. Djalli, ashtu si Zoti, jep urdhëra për shumë gjëra, por historia nuk parashikohet dot deri në hollësi. Zoti dhe djalli janë në luftë me njëri-tjetrin. Njerëzit luftojnë kundër tyre dhe kundër njëri-tjetrit. Kurse djalli nuk rreket të krijojë një Hitler, sikundër Zoti krijoi një Jezu. Djalli është pragmatist, prandaj krijon qindra mijëra hitlerë të mundshëm, dhe ky njëri që njohëm, thjesht, i ra radha. Pse? Për shkak të rrethanave të mrekullueshme në Gjermani, të cilat nuk ishin ashtu kur u zu Hitler-i. Me këtë do të merret libri pasardhës. Si arriti çilimiu i leqendisur të shndërrohej në depozitë energjie.

 

Jetojmë në një botë që gjithmonë e më shpesh karakterizohet nga njerëz që besojnë se tjetri është forca e së keqes.

Ashtu është.

 

Jetojmë me termat: Boshti i së Keqes. Satani i Madh. Perandoria e së Keqes.

E gjithë kjo përpjekje imja ka qëllim të tregojë se peshorja rëndon njësoj nga të dyja anët. A banon e keqja në Amerikë? Po. A banon e keqja në islam? Po. A është njëra anë më e keqe se tjetra? Kush e di. Që të dyja anët janë njësoj të këqia, që të dyja palët jemi njësoj të mira. Besimet tona fetare thonë se jemi përzierje, përzierje me rrënjë të thella. Ateistët thonë se janë mëse të lumtur që nuk besojnë në Zot. Por ata nuk gëzohen dot filozofikisht, pasi nuk kanë përgjigjen e pyetjes si arritëm këtu. Është shumë e vështirë të përshkruash gjendjen e ndërlikuar të natyrës njerëzore duke u nisur nga parimi se u krijuam ex nihilo. Po të marrësh Zotin si krijues, Zot i cili apo e cila ka dhënë gjithë mundësitë e veta për krijimin, atëherë kemi një shpjegim të shkëlqyer për arsyen që jemi këtu. Jemi krijesa të Zotit, Zoti na respekton, ashtu sikundër një baba, një baba i mirë, respekton fëmijët, pasi babai dëshiron që fëmijët të jenë më të lartë se ai vetë. E njëjta gjë vlen edhe për nënën. Në këtë kuptim jemi, mund të thoshim, avant-garda e Zotit. Ta konceptosh parajsën si të ishte Club Med ose ferrin si një dhomë vlimi, për mua nuk ka kuptim.

 

Ju besoni tek rimishërimi. Në çfarë forme keni për t’u kthyer sërish?

Epo, ja, përfytyroni sikur jam duke pritur në dhomën e pritjes. Në fund, më thërresin emrin. Afrohem, takoj një nga engjëjt që merren me kontrollin. “Zoti Mailer, është kënaqësi për mua që takohemi. Ishim duke ju pritur. Lajmi i mirë që kam për t’ju thënë është se jeni përzgjedhur për t’u rimishëruar”. Unë them: “Oh, faleminderit! Nuk doja të rrija në paqen e përjetshme.” Kurse engjëlli më thonë: “Shiko, e themi mes nesh, nuk është domosdoshmërish paqe e përjetshme. Mund ta ngrohim pak situatën, po të duam. Megjithatë, ju keni përzgjedhur për t’u rimishëruar. Përpara se t’u themi njerëzve se ku do t’i dërgojmë, zakonisht i pyesim. Çfarë do të donit të ishit në jetën tjetër?” Kurse unë i them: “Shiko, doja të isha atlet me ngjyrë. Më vendosni ku të doni, do t’ia dal mbanë, vetëm më dërgoni si atlet me ngjyrë.” Engjëlli kontrollor më thotë: “Dëgjo, Mailer, kemi shumë kërkesa tek ai departament. Të gjithë duan të bëhen atletë me ngjyrë në jetën tjetër. Nuk di ç’të bëj… Nuk bëj dot… po i hedh një sy librit, po shikoj se çfarë kemi zgjedhur ne.” Ai hap librin, shikon, dhe thotë: “Ja, kemi zgjedhur të të mishërojmë si kacabu. Lajmi i bukur është se ke për të qenë kacabuni më i shpejtë në gjithë lagjen!”

 

Jo dhe aq keq.

Rimishërimi është prova më e mirë e gjenialitetit dhe gjykimit të Zotit. Zoti, e përsëris, nuk është gjykatës. Është krijues, dhe krijuesit kanë gjykim.

 

Mos ishte Gary Gilmore-i, i cili besonte tek rimishërimi, që ju afroi më tepër me të?

Sigurisht. Por këto mendime i kam pasur në kokë për një kohë të gjatë. Më 1954, kur isha ateist shumë krenar, tejet krenar, i sigurt në vetvete, shumë i sigurt se Zoti ishte krejt i panevojshëm, shkova të takoja James Jones-in në Illinois. Ai filloi të fliste për rimishërimin. Jones-i ishte një nga romancierët më praktikë që kam njohur. Ishte absolut në të kuptuarin e asaj që është reale, të asaj që është dhuratë, dhe se si duhet të veprosh me të. Kënaqësia e tij më e madhe në jetë ishte të merrej me vështirësitë e realitetit. Besonte shumë tek realja, por edhe tek rimishërimi. I thashë: “Me siguri, ti nuk i beson këto gjëra, apo jo?” M’u përgjigj: “Ta pret mendja që i besoj! Është e vetmja gjë e kuptimtë!” Jetova dhjetë vjet duke bluar këto fjalë, deri sa në fund i bëra të miat edhe unë.

 

A shihni ëndrra të dhunshme?

Jo, nuk shoh. Këto ëndrra i vendos në punën time.

 

Prirjet tuaja si shkrimtar shoqërohen nga dhuna. Po ashtu, edhe fama juaj ndiqet nga një shije dhune.

Fama më shumë. Legjenda është më e madhe nga ç’jam unë.

 

Le të ndalemi pak tek fama. Janë dy filma të fundit që merren me këtë çështje. Njëri është Infamous, filmi i Douglas McGrath-it për Truman Capote-in. Ka një skenë ku Capote po ha darkë me ca nga ato vajzat e pasura, që i kishte fort për zemër. Njëra nga ato e pyeti a kishte frikë kur hynte në qelitë e kriminelëve të familjes Clutter. Kurse Capote përgjigjet: “Të jem i sinqertë, më shumë kam frikë kur jam afër Norman Mailer-it.”

Sikur pesë, vetëm pesë sherre të kesh pasur gjatë gjithë jetës tënde, publikut i duken si pesëdhjetë ose njëqind e pesëdhjetë.

 

Kurse tek filmi tjetër, Factory Girl, që flet për Edie Sedgwick-un, kemi një skenë ku Andy Warhol është ulur në një dhomëzë rrëfimi dhe i thotë priftit: “Kam një shok, të cilin Norman Mailer-i e goditi me grusht në stomak. E vetmja gjë që mendova ishte a do të më qëllojë ndonjëherë me grusht Norman Mailer-i?”

Njerëzit gjithmonë e humbin toruan kur më afrohen.

 

Ju ka ardhur në majë të hundës?

E kam kaluar me kohë këtë fazë. Tani vetëm ngre supet.

 

Vepra juaj gjithmonë është marrë me dhunën.

Të tregosh interes për dhunën është diçka legjitime. Gjithmonë kam menduar se kjo është një nga zonat e pashkelura që na takon ne, romancierëve. Romancierët e mëdhenj të shekullit XIX u morën me dashurinë, me zhgënjimin dhe dashurinë, me ndershmërinë, u morën deri në një farë mase me kalbjen, me forcat e shoqërisë si forca të përgjithshme abstrakte që arrinin të eponin vullnetin e njeriut. Pastaj erdhi shekulli XX. Hemingway ishte i mahnitur pas dhunës, sepse trupi i ishte copëtuar në luftë. Dhuna ishte pjesë qendrore për të. Kur lexova Hemingway-n, u mahnita me mënyrën si trajtonte dhunën, por kurrë nuk u kënaqa.

 

A ishit të dijeni të faktit se gjinia njerëzore jetonte nën kërcënimin e dhunës masive?

Kjo ishte ironia. Dhuna individuale ishte tabu, ndërkohë që jetonim krejt seriozisht nën idenë e dhunës masive. Në ato vite njerëz mëse seriozë, si në Bashkimin Sovietik, si në Amerikë, e kalonin ditën dhe natën duke ëndërruar si ta shkatërronin vendin kundërshtar. Vazhdimisht i bënin vetes pyetjen se sa dëm do të kemi po të shkatërrojmë Bashkimin Sovjetik me gjithsej? Gjatë gjithë kohës këto përllogaritje bëheheshin.

 

Le t’i qëndrojmë kësaj linje. Jemi në një periudhë kur brezi juaj i romancierëve amerikanë fillon të krijojë botëkuptime të larmishme të faktit se dhuna ekziston si në përfytyrimin tonë, ashtu edhe në shoqëritë tona. Mund të ma përkufizoni këtë?

Gjithmonë kam qenë vigjilent ndaj anonimitetit që ndjente bota letrare kur i duhej të merrej me dhunën. Kjo ndodhte në një periudhë kur nuk ishte aspak e sigurt a do ta arrimin fundin e shekullit. Jetonim me këtë situatë – ende jetojmë me këtë pasiguri. Në të njëjtën kohë, dhuna individuale konsiderohet e papëlqyeshme dhe për të nuk duhet folur, dhe për mua çastet e dhunës janë gjithmonë çaste ekzistenciale. Janë çaste kyçe. I vëren, dhe thua: “Ndoshta mund të bëj diçka madhështore me to”.

 

Kështu, shikoni figura si ajo e Lee Harvey Oswald, emri i të cilit gjithmonë do t’i bashkëngjitet një akti të vetëm dhune shkatërruese dhe, çfarë shikoni?

E para, më duhet të vendos nëse ishte ai autori, apo jo. Kur fillova Oswald’s Tale, mendoja se po të arrija të shkoja ndonjëherë në Rusi, kisha për të gjetur shumë gjëra. Besoja se bëhej fjalë për komplot. Sa më shumë e njihja Oswald-in, a më shumë besoja se sikur ai të ishte pjesëtar i komplotit, kishte për të qenë thjesht si bisht, nuk ishte lloji i njeriut që i bënte dobi komplotit, pasi ishte tip vetmitar. Ishte tepër krenar. Donte t’i bënte gjërat vetëm. Mund edhe ta kem gabim në gjithë këtë. Kur them se Oswald-i vrau John F. Kennedy-n, vij tek ky përfundim siç do të bënte një oficer i shërbimit të inteligjencës, që do të thotë se jam shtatëdhjetë e pesë për qind i sigurt se ai e vrau Kennedy-n. Sigurisht, po të vinte dikush me provat e pakundërshtueshme që dëshmojnë se ishte pjesë e komplotit, do të thoja se e kam pasur gabim. Por besoj se ai e bëri për një arsye shumë të thjeshtë, që është: donte të bëhej i famshëm. Donte të bëhej i pavdekshëm. I shkon për shtat. Përvoja e tij në Bashkimin Sovietik dhe në Amerikë e bëri të kalonte nga dhuna masive, në dhunën individuale, vërtetë mund të ketë menduar se në këtë jetë i ishte caktuar një rol i veçantë.

 

A e mbroni ende esenë tuaj “The White Negro”?

E mbroj ende, pasi jam i sigurt se një numër i madh njerëzish – veçanërisht djemsh të rinj – e çojnë jetën në përputhje me cilësinë e orgazmave. Me fjalë të tjera, gjejnë një vajzë e cila u fal orgazma më të mëdha se një vajzë tjetër, dhe asaj i ngjiten, kështu e mendojnë dashurinë. Kush del e thotë se e kanë gabim? Orgazma është një shprehje shumë e thellë e vetvetes. Shumë njerëz me ngjyrë e kanë zët faktin që kërkimin e orgazmës ua atribuoj më shumë njerëzve me ngjyrë, se atyre pa ngjyrë. Sipas meje, meqenëse shumë fusha të tjera arritjesh nuk ishin lënë në dorë të njerëzve me ngjyrë, kërkimi i orgazmës përputhej me gjendjen e tyre, kishte kuptim.

 

Dua të flasim pak mbi mënyrën se si romancieri i shndërron materialet faktike. Lawrence Shciller-i ju solli intervista për historinë e Gary Gilmore-it dhe për librin mbi Lee Harvey Oswald-in. A mund të na thoni si i ktheni faktet në art?

Për ta kthyer në roman? Mirë. Në rastin e Gilmore-it, Larry erdhi me një të tretën e intervistave, ose gjysmën e tyre – material i madh në sasi. Prej këtej, punova shumë, bashkë me mua dhe ndihmësja ime, Judith McNally, e cila u mor me pjesën e avokatëve, sepse dinte ta bënte mirë atë punë. Kështu, përfunduam me rreth treqind intervista, në gjysmën e të cilave merrja pjesë edhe unë. Nga aty e tutje ishte si të kondensoje lëngun e panjës në shurup – e zien lëndën gjithë ditën, deri sa përftohet esenca. Pastaj vinte hapi tjetër, që ishte shndërrimi i saj në një formë fiksionale.

Në këtë pikë kuptova se ekziston një lidhje e zbavitëse reciproke mes faktit dhe fiksionit. Kisha ndjesinë sikur nuk do të arrija dot të justifikoja apo të shpjegoja se sa më afër t’u qëndronte libri formulimeve të dhëna më parë, aq më fiksional kishte për të qenë. Kur ke një përmbldhje faktesh lakuriqe, i gjithë problemi është se shumica e fakteve mund të mos jenë – s’po e gjej dot fjalën – të përpunuar. Janë të deformuara, me blana, të shpërfytyruara. Shpesh faktet janë false. Kur nuk jeton me këto fakte, është dhe prirja për t’i futur të gjithë në një vend, kështu që shpesh historia përfundon, pavarësisht përpjekjeve serioze, duke tradhtuar realitetin.

 

Kjo është e shkëlqyer. Do të na e zbërtheni?

  1. Do të vazhdoj duke thënë se çdo ngjarje që ndërtohet e gjitha mbi faktet ka për të qenë plot me gabime dhe çorientuese. Mendja njerëzore është e aftë të sintetizojë se cili mund të kishte qenë realiteti. Tani, ky realitet nuk është e thënë të jetë ai që ndodhi në të vërtetë, duhet të jetë një lloj realiteti të cilin njerëzit mund ta jetojnë në mendjet e tyre të ngushta, si e ngjashmëria e diçkaje që mund të kishte ndodhur. Këtu është pika kyçe e ndryshimit. Po të lexosh një libër dhe pastaj të thuash: “Po, kështu duhet të kenë ndodhur gjërat”, atëherë je pasuruar në mendje. Ndjesia që kisha me The Executioner’s Song ishte se këto fakte, po të shqyrtoheshin nga afër, të rishqyrtoheshin, të reduktoheshin dhe të përpunoheshin, do të fillonin të krijonin një manifest, që unë do ta quaja fiksional. Fiksional sepse thithet me ajrin, këtu është ndryshimi. Po t’i vendosësh faktet në një mënyrë të tillë që të marrin frymë, atëherë ke shkruar fiksion. Fiksioni nuk është përrallë apo legjendë, apo të thuash gjëra të pavërteta përballë gjërave të vërteta. Ngjarja mund të jetë e vërtetë, dhe përsëri të mbetet fiksion.

 

Nuk keni qenë kurrë krejtësisht i kënaqur me këtë. Kur shkruan The Armies of the Night, a dukej sikur po shkruanit roman?

Eh, nuk ka bërë ndonjë punë të madhe në kategorinë “fabula si roman, romani si fabul”. Edhe tani që flasim nuk di të them se ç’po bëja, kur shkrova atë libër. Mendoj se The Armies of the Night nuk është fiksion. Ai libër është krejt realist. Është rrëfim autobiografik, dhe kjo nuk është njësoj me fiksionin.

 

A ju shqetëson fakti që dy çmimet Pulitzer i morët për libra të bazuar në ngjarje faktike?

Ca njerëz, me siguri të patundur, thonë: “Mailer-i është shkrimtar i mirë i letërsisë jo fiksionale – nuk është ndonjë romancier kush e di se çfarë”. Kjo më acaron, po. Pasi njerëzit që e thonë këtë nuk e njohin veprën time. Askush nuk mund të thotë se Harlot’s Ghost nuk është fiskion. As për Ancient Evenings nuk e thonë dot. Nuk i njohin këto vepra, fare. U është mbushur mendja ngae ato vepra që nuk janë fiksione, dhe kaq.

E pranoj se kam jetuar për një kohë të gjatë duke u marrë me romanin jo fiksion. Madje, shpesh dhe jam kënaqur me këtë mënyrë, pasi është më e lehtë se të shkruash romane. Nuk ke pse vret mendjen për fabulën.

 

Jo nuk është kështu, Norman, nuk shkon kështu filli.

Jo, lërmë të vazhdoj. Kur je duke shkruar fiksion, një mëngjes mund ta humbasësh romanin. E bën personazhin kryesor të ndërmarrë një veprim serioz që, për momentin, të duket i drejtë, dhe pastaj duhet të vijosh në varësi të atij veprimi, duhet të merresh me pasojat e atij veprimi. Më vonë, pas dy apo gjashtë muajsh, tmerri i tmerreve po të kenë kaluar dy vjet, hidhesh përpjetë dhe thua: “Atë ditë bëra gabim me atë kthesën”. Kjo ndodh kur shkruan romane, kaq mjafton që të të hyjë frika në palcë!

 

Në rregull. Por kjo nuk do të thotë se keni shkruar jo fiksion, pasi kështu ishte më e lehtë.

Jo, jo krejt ashtu. Kam shkruar letërsi jo fiksionale pasi kjo m’u kërkua. Për shembull, me romanin Marilyn, Scott Meredith, që ishte agjenti im atë kohë, më mori në telefon dhe më tha se po të shkruaja një roman njëzet e pesë mijë fjalësh për Marilyn Monroe-n, do të merrja para pa farë. Pastaj më tha shumën.

 

Sa ishte?

Për saktësi të faktit, ishin pesëdhjetë mijë dollarë. Në atë kohë, ishte shumë e jashtëzakonshme. Pastaj Scott-i më tha: “Shiko, Norman, është punë e paqme, po mos shkruaj shumë”. U dhashë kaq shumë pas Marilyn-it, saqë përfundova një roman prej nëntëdhjetë e pesë mijë fjalësh. Si përfundim, pesëdhjetë mijë dollarët ishin shumë pak për librin. Dua të them se libri ishte shumë i thjeshtë për t’u shkruar. S’kisha nevojë të shtoja gjë. S’kishte nevojë të krijoja yllin e pabesueshëm me flokë biondë që e jetonte jetën në mënyrë të jashtëzakonshme – materialin e kisha të gjithë përpara. Dhe, mbi të gjitha, ai libër më mësoi shumë gjëra mbi faktet e vërtetë dhe faktet e rremë. Po punoja me një tufë gënjeshtarësh. Të gjithë në Hollywood i zbadhojnë, i shtrembërojnë, i zbukurojnë dhe i ndryshojnë historitë. Pothuaj më dukej vetja si agjent i inteligjencës. Duhej të vendosja unë se çfarë ishte e vërtetë, dhe çfarë nuk ishte.

 

Mos vallë ndonjë grimcë juaja kënaqet me idenë e të qenit agjent inteligjence?

Kënaqet, që ç’ke me të! Një herë shkrova një tregim me Warren Beatty për Vanity Fair. Më pëlqente si njeri, dhe besoj se pëlqimi ishte reciprok. Doja që të garonte për president. Ishte viti 1991 dhe kundërshtoi. Më vonë Arianna Huffington shkroi se Beatty duhej të kandidonte për presidet. Kështu që unë mora Warren-in në telefon dhe i thashë: “A do kandidosh për zëvendës-president?” M’u përgjigj: “Mirë, e mora vesh, çfarë posti do ti?” I thashë: “Drejtor i shërbimeve inteligjente!” Më tha: “Mirë, u bë!” Kemi qeshur pa fund. Ah, sikur Warren Beatty të ishte bërë president….

 

Flaubert-i mendonte se modeli i Emma Bovary-së ishte shumë e ngjashme me autorin. Sa pjesë e juaja banon tek personazhet e mëdhenj që keni parrë si subjekte? A do të ishte mundur të thoshit: Adolf Hitler, c’est moi?

Ndërkohë që po shkruaja tregimin për Warren-in, shkova të shihja Bugsy, që nuk kishte dalë në qarkullim ende. Dhuna tek Bugsy ishte shumë e dukshme. Tani, Warren Beatty duket haptazi se ka fizik të kalitur, duket pak si atlet, por nuk ta çon mendjen tek dhuna. Megjithatë, ishte tronditëse të shihje se sa mrekullisht dhe bindshëm e jepte portretin e njeriut të dhunshëm. I thashë: “A nuk shqetësohesh se, këtej e tutje, miqtë e tu nuk do të ndjehen rehat rrotull teje?” Kurse ai m’u përgjigj: “Oh, jo, shumica e miqve të mi janë aktorë dhe e kuptojnë. Nuk të duhet më shumë se pesë për qind e një karakteri, në mënyrë që ta luash mirë rolin.” Pastaj qeshi dhe tha: “Sigurisht, po të kesh shtatëdhjetë e pesë për qind, është më e lehtë”. Do të thoja se në rastin e Adolf Hitlerit ai pesë për qindëshi më mjaftoi.

 

Keni arritur shumë me atë pesë për qindëshin.

Të gjitha forcat që ke, duhet t’i angazhosh maksimalisht. Kjo është arsyeja pse pak vetë arrijnë të bëhen romancierë të suksesshëm dhe janë të aftë të mbeten romancierë të suksesshëm. E kanë talentin, por duhet dhe t’i përqendrojnë fuqitë. Shpesh duhet të merresh me gjëra që nuk janë të këndshme. Për shembull, të jesh romancier do të thotë të jesh gati për të jetuar një jetë murgjërore. Kur je duke punuar fort me një roman, mund të ndodhë që për dhjetë ditë resht punon pa pushuar, nuk merresh fare me shoqen/shokun e jetës, pothuaj fare me askënd tjetër. Nuk ke dëshirë të të shqetësojnë, nuk dëshiron t’i përgjigjesh telefonit, nuk do as të flasësh me fëmijët – kur je duke punuar, ke dëshirë të të lënë rehat. Kjo është e vështirë. Sigurisht, çdo mëngjes duhet të çohesh dhe të përballesh me fletën e bardhë, t’ia fillosh nga fillimi. Pra, kjo puna e përqendrimit të forcave, nuk është rutinë. Duhet ta dish mirë se po i futesh një parehatie shpirtërore, në mënyrë që të gjesh hapësirën ku mund të mendosh. Të mendosh jo thjesht si të ishe vetvetja, por siç do të mendonte personazhi që i jep formë romanit.

 

A ka ndonjë shembull kur keni zotëruar atë shtatëdhjetë e pesë përqindëshin, kur keni ndjerë se me të vërtetë e njihni mirë subjektin? A e keni patur ndonjëherë të gjithë informacionin rreth subjektit, por këtu nuk e kam fjalën për emrat e të dashurave apo të bashkëshorteve të subjektit. Kur them këtë, kam në mendje Picasson-n.

Në raste të tilla ka qenë më e thjeshtë. Por kurrë nuk e kam zotëruar atë shtatëdhjetë e pesë përqindëshin e karakterit të subjektit. Gjithmonë ka qenë më pak se gjysma. Këta subjekte, si njerëz, kanë qenë të jashtëzakonshëm. Përmendët Lee Harvey Oswald-in, Gary Gilmore-in, Marilyn Monroe-n, Hitler-in. Cili është emëruesi i përbashkët për të gjithë këta? Janë njerëz që në thelb të gjithëve u mungojnë rrënjët – njerëz që kanë kaluar nëpër kriza identiteti.

 

Po Muhamd Aliu?

Oh, për të mendoj se i është dashur të ribëjë identitetin çdo disa vjet.

 

Pse?

Aliu përvetëson jo vetëm kundërshtarin, por edhe ringun bashkë me publikun. Të jep ndjesinë e të qenit absolutisht i vetëdijshëm. Statusi i tij gjithmonë ndryshonte, disa herë ka ndryshuar gramatikisht, kthejej, njëfarësoj, në një njeri të ndryshëm. Ka kaluar nëpër shumë kriza identiteti. Ose ka pasur shumë këmbime, ndërrime identiteti.

 

Po Jezu Krishti?

Kush mendon se është i biri i Perëndisë, vuan nga shumë kriza identiteti.

 

Ju kanë joshur simbolet dhe vuajtjet e njerëzve me emër, por jo kaq shumë nga e përditshmja e familjeve në rrethinat e Amerikës. Saul Bellow vendoste në romanet e tij gjithçka që i ndodhte atij vetë. Ju jeni martuar gjashtë herë, por kurrë nuk e keni përdorur jetën tuaj private në atë mënyrë.

Kurrë, dhe kjo për një arsye: besoj se përvojat themelore të jetës krijojnë kristale në imagjinatë, kështu që mund ta marrësh imagjinatën dhe ta drejtosh për nga kënde të ndryshme. Të njëjtën gjë bëjnë dhe aktorët. Kurrë nuk kam shkruar për njërën nga bashkëshortet e mia në kohën që kam qenë i martuar me të, apo për fëmijët e mi, pasi nuk besoj se shkrimtari duhet ta përdorë drejtpërdrejt përvojën e tij. Mendoj se po të ndodhë kështu, atëherë ke prerë në mes shumë mundësi të tjera.

 

[….]

 

Flannery O’Connor dikur bëri pyetjen: “Kush është zëri i Amerikës sot?” Ajo u përgjigj se ishin agjencitë e reklamave. A mendoni se do të vijë përsëri një kohë kur përgjigja për këtë pyetje ka për të qenë: “Romancierët amerikanë?”

Jo, jo tani. Uroj të kisha mundësi për të qenë pozitiv. Por tregtarët kanë marrë vendin në dorë. Ka ndodhur një ndryshim i thellë në etikën amerikane. Kemi qenë një vend që mburrej për prodhimet e mrekullueshme që kishim. Nuk ishin domosdoshmërish më të mirat, më të bukurat, më të arrirat, por, sidoqoftë, kishim një nivel të mirë prodhimesh që vlenin në treg. Sot krenaria e vendit është marketingu.

 

  1. Scott Fitzerald-i e dinte se Amerika ishte e dhënë pas iluzionit. Mirëpo, mos vallë është më e vërtetë po të themi se sot Amerika beson plotësisht gënjeshtrat që thur vetë?

Kur vjen puna tek marrëdhëniet me jashtë, kemi që nga Lufta e Dytë Botërore që po jetojmë mes gënjeshtrash. Tani, ndoshta që ato pesë apo dhjetë vitet e para pas Luftës së Dytë Rusia ka qenë kërcënim ideologjik, pasi gëzonte përkrahjen e disa vendeve të varfëra, kjo nuk diskutohet. Por më vonë u erdhën vite të vështira. Kurrë s’kanë qenë kërcënim i vërtetë për ne. Megjithatë, për më shumë se dyzet vite, gjatë kohës që zhvillohej lufta e ftohtë, i kemi bërë amerikanët të besonin se ishim duke luftuar në një betejë ideologjike, të cilën duhej ta fitonim. Një sasi e madhe gënjeshtre po lëvizte tëposhët, si llavë, mbi mendjen e amerikanit.

Pjesa më e madhe e vendit beson tek Jezu Krishti. Besojnë se dhembshuria është virtyti më i madh. Vetëm të dielave, ama. Gjashtë ditët e tjera të javës jemi komb tepër konkurrent. Bëhemi copë për të fituar më shumë para se fqinji. Kultura është një fjalë ndaj të cilës shumica e amerikanëve nuk reagojnë shpejt. Një euripian e di mirë se ç’do ët thotë kulturë. E kanë të lëndësuar në arkitekturën e tyre. E kanë në kthesat e rrugëve, kurse ne kemi udhët kryesore që shkonjë veç drejt, pasi ajo është mënyra më e shpejtë për të mbërritur në treg. Ka një fajësi të madhe në jetën amerikane, dhe faji ynë është se nuk jemi të krishterë të mirë. Sajesat e Karl Rove-it – budallallëk plus patriotizëm – futen në lojë këtu. Propaganda themelore e partive, veçanërisht e Republikanëve, ka qëllim të përforcojë idenë se jemi një vend fisnik, i mirë, që dëshiron vetëm të mirën e botës, se ne jemi bekimi i Zotit dhe se Zoti dëshiron që ne të përparojmë, se ne jemi të zgjedhurit e Zotit. Poshtë këtyre ideve ndodhet një ndjesi e gjallë turpi, një ndjesi e gjallë faji, që buron nga ndërgjegjësimi se nuk jemi aq të mirë sa duam të dukemi.

 

Romancierët e rinj amerikanë kanë shfaqur shqetësimin e tyre për neglizhimin që i bëhet kulturës së lartë dhe rritjes së klubit të librit Oprah. Megjithatë, më duket se romancierët po ia kalojmë për bukuri; kultura e kritikës po kalon nëpër pengsa. Ju si shkrimtar u rritët në kushte, le të themi, vlerësimi të dyanshëm, gjatë një brezi me kritikë letrare – njerëz që kishin ndërgjegje politike dhe e respektonin kulturën e lartë. E kam fjalën për Irving Howe dhe Alfred Kazin, Lionel Trilling dhe, sigurisht, Edmund Wilson-in. Më jepni përgjigje për dy pyetje: A ndikoi ajo kritikë në ndërgjegjësimin tuaj për kulturën brenda së cilës shkruanit? Dhe, e dyta, zhdukaj e asaj kulture a e ka pakësuar vlerën e romanit?

Përgjigja për të dyja pyetjet është: absolutisht që po. Ata kritikë ishin kolegët e mi gjykatës. Për mua ishte më emocionuese kur takohesha me njerëz si Trilling dhe Howe, sesa kur takohesha me yjet e artit. Edmund Wilson-i ishte shumë i ngjashëm me Jehovain. E kërkoja respektin e tyre, por i trembesha mosaprovimit. Në të njëjtën kohë, ndërsa rritesha dhe zhvillohesha, nuk ndjehesha aspak inferior. Ishte ajo kohë – ajo kohë e këndshme, e bekuar – kur kisha mundësi të thosha: “Epo, për këtë temë unë di ca gjëra më shumë se Irving Howe”. Ky ishte moment i bukur. S’e kemi më tani. Ata kritikë kanë ndërruar jetë, të gjithë. Me sa kam parë unë, askush tjetër s’i zëvendëson dot.

 

[….]

 

“Martesa është një institucion i realizueshëm,” thotë narratori në librin tuaj të ri, “sidomos për njerëzit e tmerrshëm.” Më bëri të qesh.

Ka qenë duke folur djalli, jo unë.

 

Si të doni. Megjithatë, ende pyes nëse martesat që keni pasur ju kanë bërë romancier më të mirë.

Le ta zhvendosim pak pyetjen. Martesat e Picasso-s – më mirë të themi marrëdhëniet – e bënë atë piktor më të mirë, apo më të keq? Do të ishte bisedë interesante.

 

Sigurisht që e pajisën me variacione.

Çdo bashkëshorte është një kulturë, duhet të hysh thellë në një kulturë tjetër, e cila nuk është jotja, dhe të mësosh shumë prej saj. Meqë martesa nuk është gjithmonë institucion i rehatshëm, fillon dhe acarohesh nga ajo kulturë. Për shembull, zëre se shkove në Francë dhe ndenje atje dhjetë vjet. Në fund, vendos të largohesh. Nuk do mbetesh duke thënë gjithë jetën se e urren Francën. Do thuash se Franca të dha shumë gjëra. Diku pate ca mospajtime, por dhjetë vitet e kaluar në Francë ishin të këndshëm. Gratë nuk para i kanë qejf këto lloj argumentesh, pasi i marrin si denigruese. “Ja, ky djaloshi më mori rininë, shijoji gjithë të mirat që pata, dhe tani më flak tutje.” Nuk janë kështu gjërat. Burrat plaken nga martesa po aq sa edhe gratë. Për mua nuk ka asnjë dyshim se brenda çdonjërës martesë, Picasso ishte një piktor tjetër. Ndoshta mund të thoni të njëjtën gjë – nuk e krahasoj veten time me Picasso-n, i cili e ndikoi botën shumë më tepër se unë – se mënyra ime e të shkruarit ka ndryshuar bashkë me çdonjërën bashkëshorte timen. Çdo marrëdhënie ka një ndikim të thellë në punë. Interesat, botëkuptimi, kuptimi i së mirës dhe së keqes, këto ndryshojnë.

 

Kuptimi i së mirës dhe së keqes?

Të mirën dhe të keqen fillojmë ta kuptojmë që me prindërit tanë. Gjatë jetës kjo ndryshon nga marrëdhëniet që krijon, nga fëmijët që lindin.

 

Është mirë që romancieri të ketë edhe fëmijë?

Nuk jap dot receta për romancierët. Sikur Herny James-i të ndiqte recetat e mia, ku do të kishte përfunduar?

 

Vetë James-i ishte plot me receta.

Pikëpamjen e ktheu në fetish. Për pak sa nuk e ktheu në religjion.

 

Eseja e tij më e famshme ka të njëjtin titull si seritë e këtyre intervistave, “Arti i fiksionit”. Aty ai paraqet rregullat e shkrimësisë së mirë. “Të jesh zemërgjerë, i dhembshur, dhe të fitosh çmimin”. “Mos mendo shumë për optimizmin dhe pesimizmin; përpiqu të kapësh vetë ngjyrën e jetës”. James-i kishte ide specifike për atë që kërkonte puna.

S’do të kisha dashur kurrë të jetoja jetën e tij. Shumë dhe asgjë. Jo domosdoshmërish lidhur me punën, por me jetën e përditshme. Shqetësohej se çfarë do të vishte në një mbrëmje të caktuar. Shqetësohej nëse niveli i bisedës nga ana e tij do të ishte në lartësinë e duhur apo jo. I mbushur me gjëra të tilla. Jo, njeriu duhet të jetë i çliruar nga këto gjëra.

 

Vjen çështja e miqësisë. Romancierët amerikanë kanë qenë pjesërisht të udhëhequr nga miqësitë që kanë pasur: Fitzgerald dhe Hemingway, ose Sherwood Anderson dhe Theodore Dreiser.

Miqësia e Fitzgerald-it me Hemingway-n rrallë nuk tronditej.

 

Megjithatë, miqësia mes atyre të dyve karakterizoi diçka thelbësore për ta.

Mirë, po ju jap edhe unë një shembull: James Jones dhe unë.

 

A ju habit jeta pas vdekjes e Truman Capote-it?

Truman-i ishte njeri i jashtëzakonshëm. I jashtëzakonshëm. Jo i jashtëzakonshëm në thellësitë e inteligjencës së vet, por i jashtëzakonshëm në guxim. Dikur kam thënë se Truman-i ishte një nga djemtë më trima të New York-ut. Nuk e keni idenë se ç’do të thoshte të dilje në rrugë siç dilte ai, kur ishte i ri. Mbaj mend se jetonte në Brooklyn, mbaj mend se aty banonte edhe një piktor teatri – më duket ishte Oliver Smith – e kishte shtëpinë nja dy blloqe më tutje se unë në Brooklyn Heights. Truman-i jetonte në një bodrum atje, kështu që shpesh takoheshim në rrugë. Një nga ato ditë i thashë: “Shkojmë të pimë një gotë”, dhe shkuam në barin më të afërt. U futëm në një bar irlandezësh. Ishte nja nëntëdhjetë metra i gjatë, ose të paktën kështu m’u duk, të gjithë rrinin me një këmbë në shkallaren e banakut, të gjithë irlandezë të ashpër dhe, ndoshta, ca skocezë mes tyre. Të gjithë pinin.

U futëm, Truman-i me ato flokët biondë që ende i mbante me balluke të gjata, kurse krahëve kishte hedhur një pardesy mushamaje. Nuk e kishte veshur, thjesht e kishte hedhur në supe, si pelerinë. Ai u fut i pari, unë hyra pas tij dhe menjëherë kuptova: “Oh, Zot!” Shkuam në fund të lokalit, ndenjëm e folëm një copë herë. Askush s’na bezdisi, megjithatë, ishte një nga ato situatat kur nuk bën që nuk bën njeriu rehat. Kuptova se sherri mund të ndodhte nga çasti në çast. Atëherë kuptova se Truman-i jetonte kështu çdo minutë të ditës – vazhdonte të ishte vetvetja. Ishte i gatshëm të duronte gjithçka që mund të ndodhte. Më bëri shumë përshtypje kjo.

 

Cili është armiku më i madh? Krenaria?

Krenaria të vë përfund. Ja, shikoni Truman-in e gjorë. Iu bë mënyrë jetese të menduarit: “Po nuk u bëra i njohur në kohën që jetoj, atëherë shoqërisë po i ndodh një padrejtësi e madhe”. Kësaj lloj krenarie i afrohemi të gjithë, por duhet t’i largohemi me shumë kujdes. Mund të shkatërrojë një pjesë të madhe të njeriut, po ra brenda në të. E di, duhet të jesh i fortë dhe të psherëtish, të psherëtish dhe të thuash: “Pse të mos ia lëmë historisë në dorë?”

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

 

*Paris Review, The Art of Fiction no. 193. Issue 181, Summer 2007.

 

Ilias Floraqis – Trëndafila të vyshkur

Ilias Floraqis

Trëndafila të vyshkur

Tregim

Ishte një nga ato mbrëmjet e rralla vjeshtake, kur Xheku e kishte zakon të merrte me vete jaraneshën për të dalë shëtitje duke u vërdallosur rrugëve të qytetit, pa folur. Donte ta kishte përkrah, por kjo ishte një nga ato shëtitjet për të cilat kishin rënë dakord që më parë, ishte një nga ato shëtitjet kur ajo duhej ta mbante gojën kyçur.

Vesa e shiut kishte kohë që kishte pushuar dhe e bënte endjen e vështrimit të tij më të butë dhe më të këndshme. Në veshë i ushtonte zëri i qytetit dhe një melodi e brendshme, e çuditshme, prejardhjen e së cilës nuk arrinte ta gjente. Dhe, mes tymit të qytetërimit arrinte, atëherë kur e lejonte drejtimi i erës, të nuhaste aromën e saj, po kjo nuk i sillte ngacmimin e zakonshëm. Këto shëtitje kishin diçka më ëndërrimtare. Si kërkimet e thesareve mitike dhe të qyteteve të humbura prej ari dhe fildishi. Madje edhe gjendjet e njohura, ndjenjat e zakonshme, të gjitha tjetërsoheshin nën një perde të padukshme misticizmi dhe magjie.

Humbja në magjinë e tyre ishte një nga gjërat e pakta që mund të bënte ende. Vitet e fundit kishin qenë të ashpër me të, duke ia nënshtruar shpirtin e tij, dikur të lirë, një realiteti prozaik, mbushur me veshtulli, urrejtje dhe ligësi.

Mbante vajzën për qafe dhe e përkëdhelte pa ndjerë asgjë, jo sepse e donte si shoqëri gjatë këtyre udhëtimeve, por që ta mbronte nga rreziqet e realitetit. Pastaj, ajo nuk ishte në gjendje të kuptonte nevojën e tij. Nuk kishte nevojë të kuptonte gjë, pasi nuk kishte ndër mend ta ruante këtë lidhje aq gjatë, sa t’i duhej t’i shpjegonte ndonjë gjë. Ajo dinte gjithçka që ishte tejet e nevojshme. Nuk duhej të fliste fare. Nuk duhej të bënte asnjë pyetje. Nga ana tjetër, as ajo nuk interesohej të mësonte ndonjë gjë më shumë mbi përveçësitë e të dashurit. Ishte një lidhje që buronte nga seksi dhe vetëm nga seksi. “Do të jemi bashkë për aq kohë sa të na pëlqejë të jemi bashkë. Kur ndonjëri nga ne të mërzitet, le të ngrihet e të shkojë, pa pasur detyrime, pa dhënë shpjegime”. Dhe që të dy ishin të kënaqur. Ndonëse gjatë dy muajve që njiheshin kishin provuar pothuaj gjithçka, e njihnin mirë njëri-tjetrin dhe kishin filluar të rëndeshin. Thjesht, nuk u kishte dalë përpara ndonjë gjë e re, që t’u tërhiqte vëmendjen.

Dhembshuria dhe shpirtgjerësia ishin dy nga ndjenjat që i kishte fshirë këtu e kohë më parë nga lidhjet e tij. Asnjëra prej tyre nuk ishte kaq romantike, sa t’i kujtonte këto dy gjendje. Edhe ato që ishin, dalë nga dalë e harronin atë lloj loje, teksa zbulonin seksin. Përfundimisht, gratë dashuroheshin me të vetëm e vetëm që të shkërdheheshin lirisht.

… … …

Atë mbrëmje vjeshtake, udhëtimi e çoi përpara azilit. Një oborr i shkretë dhe i lagur, pas portës së rëndë me hekura, të kujtonte ndonjë jetimore të kohës së “Të mjerëve” të Hygoit. Muri i lartë prej guri që rrethonte ndërtesën iu rras në shpirt e ia mori frymën. Atje jashtë, u ndje i zënë në çark. Iu avit portës me hekura. I mori erë barit të sapolarë, që mundohej t’i mbijetonte presionit të karrocave të të pamundurve, bastunëve dhe shëtitjeve të ngadalta e të kota të fëmijëve pleq dhe, së fundmi, motit të keq dhe të ftohtit. Vështroi, përmbi harkun e portës së jashtme, dritaret e ndërtesës pesëkatëshe të shtangur e krenare. Dritare të mbyllura, me perde ose grila të mbyllura, që fshihnin botën e zbrazët, plot kujtime, të banorëve të tyre.

Shi atë çast, më shumë e ndjeu se e dalloi atë vështrim. Ishte dritarja e tretë, në katin e tretë. Ai vështrim vërshonte mbi të, duke kaluar mes hapësirës që krijonte perdja e hequr mënjanë. Ishte vështrim i nxehtë dhe i lodhur.

… … …

Ajo e vështronte që sipër, nga dritarja e saj. Ai ishte i ri dhe i hijshëm, i përqafuar me atë çupëlinë shtatshkurtër. Sa do të donte të ishte pesëdhjetë vjeçe më e re, në vend të asaj vajze. Kishte qenë pak më trupmadhe dhe pak më e mbushur, por po aq e bukur. Do të kishte mundur të ngjëronte gëzimet e dashurisë. Kurse tani ishte e zënë rob në atë trup të plakur, me epshet e veta, kujtimet e largëta, që i silleshin në mendje. Duart shëtitën ngadalë mbi trup, duke vajtuar për mjerimin që e kishte gjetur. Në darkë nuk mundi të bënte gjumë të qetë. Ditët pasardhëse ishin po aq cfilitëse, ndërsa kujtimet përqeshnin dukjen e saj. Kurse dhimbja ia shponte zemrën tejpërtej. Sa donte të bënte dashuri për herë të fundit!

… … …

Ishte orari i vizitave të së shtunës, kur sytë e saj të plakur u ndeshën edhe një herë me të tijtë. Ndjehej si vajzë e vogël, e dashuruar, ndoshta edhe pak e ndezur, po të arrinte t’ia rrëfente vetes.

Ishte orari i vizitave të së shtunës kur ai shkoi atje, kotnasikoti, verbërisht, i shtyrë nga fati. Sytë e tij rioshë u takuan me të sajtë, dhe panë brenda tyre një çupëlinë dhe një tjetër lloj shkëlqim gjakimi, të cilin kishte kohë pa e hasur në sytë e vajzave që shkërdhente.

Zemra e saj dridhej, si atëherë, në ballon e të sapodiplomuarve, kur priste Bobin të vinte e t’i kërkonte të vallëzonin. Bobi i saj i mirë. Pas martesës dyzetvjeçare, e kishte lënë para dy vjetësh, të vetme, tek bluante në mendje kujtime e fliste me vete.

Zemra e tij rrihte qetë. Joshës dhe plot vetëbindje, iu avit dhe i puthi dorën. Ndjehej kaq romantik. Si heronjtë e përrallave, që i afrohen princeshës me guximin e gjuetarit që largon magjinë dhe me takt zotërie, për t’i fituar zemrën. Shkuan dhe u kyçën në dhomën e saj. U zhveshën dhe heshtazi u shtrinë në shtrat. Duart e tij ledhatuan trupin e saj të plakur. Mbështeti kokën në gjoksin e vyshkur. I dëgjoi zemrën që rrihte gjithnjë e më fort. Ndjeu duart e saj që ledhatonin ëmbëlsisht organin e tij, si të preknin diçka fort të çmuar e të brishtë. Hyri ngadalë brenda trëndafilit të saj të fishkur, të cilin kujtesa përpiqej ta lagte, duke nxjerrë prej tij me të shtrydhur pikat e fundit që i kishin mbetur. Duart e saj i përkëdhelnin flokët me epsh dhe dashuri amësore, njëkohësisht. Ato duar kishin vite që s’kishin marrë asgjë.

Dëgjoi zemrën e saj, që rrihte gjithnjë e më fort, ndërsa dëshira e saj e fundit po përmbushej. Ndërkohë, Xheku vështronte sytë e saj, shihte vështrimin dhe shpirtin tek humbnin, gjithnjë e më larg tij, gjithnjë e më pranë parajsës dhe pranë Bobit. Dhe pastaj, u shua.

… … …

Çdo të shtunë vizitonte nga një azil të ndryshëm. Një dashuri e re lindte dhe vdiste. Çdo të shtunë një dhimbje e ndryshme braktiste puthjen e tij të ëmbël, ndërsa të dashurës së tij të lumturuar i fashitej dëshira e brendshme.

… … …

Ishte e shtunë, kur vajza me sytë e ëmbël, veshur me mini, me përparëse karo dhe me bishtaleca biondë mori karrocën e tij dhe e drejtoi për nga dhoma. Iu ul në prehër dhe e përqafoi ëmbëlsisht. E puthi në buzë dhe zemra e tij zuri të rrihte gjithnjë e më fort. Ishte mbi njëzet e tetë vjeçe, por sytë e tij të plakur nuk mundeshin më të dallonin moshë. E bënte shtatëmbëdhjetë-tetëmbëdhjetë vjeçe.

I ledhatoi kokën, ngjëroi aromën e saj, i mbushi duart me gjoksin rinor. Nuk arriti t’i prekte buzkat e saj të lagështa, që tanimë nuk mbuloheshin më nga të mbathurat. Sapo dora e saj e bardhë zbriti tek pantallonat e tij dhe zbërtheu zinxhirin, sapo mbushi pëllëmbën e saj me organin e plakur dhe pa shpirt të Xhekut, erdhi shpëtimi.

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

Andonis Samaraqis – Një natë

Antonis Samaraqis

NJË NATË*

Tregim

 

Daktilografistja e vuri re e para.

– Dëborë! Dëborë! – thirri.

Në çast, la mënjanë, gjysëm të shkruar, dokumentin “tepër urgjent” që kishte në makinë dhe vrapoi tek dritarja. Hapi të dyja kanatat dhe zgjati dorën për të kapur dëborën.

Edhe të tjerët e lanë punën dhe shkuan përpara dritares. Kështu, tani atje ishin tre burra e dy vajza, domethënë i gjithë personeli i zyrës, përveç atij, që s’lëvizi nga karrigia e tij në qoshe.

U budallallepsën pas dëborës që binte gjithnjë e më e dendur. Ishte dëbora e parë.

– Deri në darkë do të shtrojë mirë, – tha protokollisti qafëtrashë.

– Nuk thua deri në mesditë, – tha një tjetër. – Tani është nëntë e gjysmë.

Vetëm ai s’ishte bashkuar me ta. Vështroi për pak dëborën që binte, ndezi një cigare dhe u kërrus sërish mbi dokumente.

Por daktilografistja s’e la të qetë. Shkoi e qëndroi përpara tij.

– Ejani dhe ju të shihni dëborën – i tha. – S’e kuptoj, ç’njeri jeni! Unë e di ç’ju ndodh: ju pëlqen vetmia!

E mori nga dora dhe e çoi tek dritarja. Tani ishte me të tjerët. Papritmas, dera e zyrës u hap dhe u duk koka tullace e portierit.

– Përgjegjësi! – thirri.

U lëshuan të gjithë për në vendet e tyre. Madje, bënë sikur ishin të zhytur në punë. Protokollisti kishte bërë një top dëbore. Në ngutje e sipër e mori me vete. Ngaqë s’dinte ç’ta bënte, e futi në xhep e dëbora zuri të shkrinte ngadalë.

 

Më tetë u largua nga zyra dhe doli në rrugët me dëborë. Vërtetë, deri në mesditë dëbora kishte shtruar mirë. Pasdite, pushoi.

Tani qyteti ishte ndryshe.

Që nga mëngjesi, kur daktilografistja i kishte thënë: “Unë e di ç’ ju ndodh: ju pëlqen vetmia”, kishte një turbullirë brenda tij. Vajza kishte prekur pikën e tij të dobët.

Pas orarit të pasdites mendoi ta ftonte të uleshin diku. Donte t’i fliste.

Kur po ikte, e ndali tek shkallët.

– Keni një fije peri, që ju varet në pallto, – i tha.

Nuk mundi t’i thoshte se donte të fliste me të.

Tani, i vetëm nëpër natë, çapitej pa drejtim. Kaloi nga bulevardi, ku lëvizja ishte e madhe dhe reklamat me drita shumëngjyrëshe bënin kontrast me dëborën rreth tyre.

Hyri në mes të turmës që lëvizte zhurmshëm.

Ndjente vetmi. Edhe në mëngjes, edhe kur rrinte në qoshen e tij, edhe kur daktilografistja e çoi përpara dritares bashkë me të tjerët, po aq i vetmuar ndjehej.

Vetminë e kishte thellë brenda vetes.

Sigurisht, e dinte se të tjerët e konsideronin të çuditshëm, të mbyllur në vetvete, njeri që i pëlqen vetmia, siç i tha daktilografistja. Këto gjëra ia kishin thënë dhe herë të tjera. Por, fjalët e vajzës e tronditën. S’dinte ta shpjegonte pse i kishin krijuar atë ndjenjë të veçantë. Por, megjthëse atë ditë u mundua shumë dhe donte t’i fliste, çastin e fundit ndryshoi mendje dhe i tha se kishte një fije peri në pallto. Kjo nuk i ndodhte për herë të parë, kishte ngjarë dhe herë të tjera çastin e fundit kur donte t’i hapte zemrën dikujt.

Koha kalonte dhe ai vazhdonte të sorollatej.

Sikur të mundte t’i fliste! Sikur të mundte të fliste me një njeri çfarëdo! T’i hapte zemrën! T’i thoshte ç’ndodhte me të!

– Unë di ç’ ju ndodh: ju pëlqen vetmia!

Edhe ajo, si shumë të tjerë që kishin menduar të njëjtën gjë, ishte gabuar. Jo se i pëlqente vetmia. Gati–gati, vetminë e urrente! Donte të ishte mes njerëzve, përkrah tyre, të përkulej përpara vuajtjeve të tyre, të jepte diçka nga vetja për të munduarit e kohës së tij. Por kishte diçka që e pengonte.

Sigurisht, nëse do t’i hapte zemrën dikujt, s’do mundte t’i rendiste gjithë sa do t’i thoshte. Kishte konfuzion përbrenda. Kjo ishte e natyrshme, pasi kishte parë jetën përreth tij, kishte parë botën. Dhe konfuzioni i botës iu transmetua dhe atij. Mos, vallë, jeta jonë, bota jonë, në këto vite të pasluftës së Dytë Botërore, nuk ndodhet në konfuzion?

E kishte vrarë mendjen shumë për jetën. Kërkonte të shihte të vërtetën. Fytyrën e vërtetë të jetës. Dhe e pa! Por, atëherë zbuloi se kishte mbetur i vetëm. Kishte hyrë në territorin e një vetmie të brendshme. Donte të dilte nga vetmia e tij, e urrente. Mendonte: “Në kohën që jetojmë, nuk kemi të drejtë të rrimë vetëm. Njerëzit na presin, na kërkojnë! Dhe, nëse nuk mundemi t’i bëjmë të lumtur, mundemi t’u hapim zemrën dhe t’u themi se kjo jetë nuk na lë të prehemi, t’u themi se u jemi pranë, pjesëtarë, edhe ne, të vuajtjes së përbashkët”.

Ora duhej të ishte nja njëmbëdhjetë kur hyri në një bar. Një bar i ndriçuar keq, i ngushtë e i gjatë, i lagësht. Në mure kishte ca reklama të vjetra pijesh, të dala boje. Porositi konjak. Ndezi një cigare dhe u mundua të mendonte ndonjë gjë tjetër. E pamundur! Të njëjtat mendime i silleshin nëpër kokë. Edhe atë natë ishte rob i tyre, ashtu si një sërë netësh këto kohët e fundit.

Në bar kishte qetësi. Pak klientë. Porositi një konjak tjetër.

Kur iku, mesnata kishte kaluar.

Nuk mori për në shtëpi. Vazhdoi të sorollatej në rrugët me dëborë. Dalëngadalë u largua nga qendra dhe hyri në ca lagje të tjera.

Kishte vrarë mendjen për jetën. Ishte përkulur mbi jetën sikur të qe përkulur mbi një humnerë të thellë dhe atëherë pa gjëra të tmerrshme. Më pas, s’mundi të fliste, zëri i kishte ngrirë.

“Kurrë ndonjëherë, – mendoi, – çatitë e shtëpive s’kanë qenë kaq pranë njëra-tjetrës sa ç’janë sot e, megjithatë, zemrat tona kurrë s’kanë qenë ndonjëherë kaq larg njëra-tjetrës sa sot”. Vetmia që ndjente nuk ishte thjesht një rast vetjak. E ndiente se vetmia është fati i njeriut të sotëm. Kurrë ndonjëherë si sot, vetmia e njeriut përpara njeriut nuk ka qenë kaq e thellë!

 

Ndodhej në zonën industriale. Atje mbretëronin hapësirat e fabrikave. Përreth, shkreti. Më poshtë ishin lagjet e punëtorëve.

Pyetjet, shqetësimet, ankthi, i shtypnin kraharorin . . . Ah, sikur të mundte ta hapte zemrën!

Kishte një valë në kraharor. E shtypte. Donte të dilte.

Duke kaluar në qoshen e një fabrike, në të majtë të tij, pranë murit, pa një hije. Ndaloi menjëherë. I hyri frika. Atje, ca metra më tutje, ishte një njeri me kapele republikë në kokë, i palëvizshëm, që e shikonte. Nata ishte e errët. E shkretë. Por, frika e mbajti vetëm ca sekonda. Shkoi pranë të panjohurit që, si dhe ai, në mes të natës, ishte krejt i vetëm. E ndjeu pranë, shumë pranë, vala në kraharor e shtypte, e shtypte, shpërtheu përbrenda tij, në fund u çlirua dhe ia hapi zemrën atij të panjohuri, që kushedi cilat duar fëminore e kishin vënë atje; ia hapi zemrën atij njeriu dëbore.

Shqipëroi: Sokol Çunga

*Botuar në revistën “Ars”, Nr. 15, 28 mars, 2004, f. 34.

Krishtlindjet e Gretës – Kostas Varnalis

Kostas Varnalis

KRISHTLINDJET E GRETËS*

Greta Bel (Theodhora Theodhoropulu), kur doli nga burgu atë vigjilje Krishtlindjesh, e gjeti Athinën siç e kishte lënë pesë vite më parë, mbytur nga uji, balta dhe erërat.

Greta Bel ishte “yll i teatrit”, po një “yll” i tillë që verbonte dhe diellin. Artiste dhe vepër arti, njëkohësisht! E bukur, e shkathët, e zgjuar, e kudondodhur, zemërake, egoiste dhe e vendosur. Dhe, mbi të gjitha, ishte hakmarrëse e egër. Ishte e gatshme t’i nxirrte sytë asaj që do të përpiqej t’i merrte parësinë e të qenit e re, e bukur, parësinë në art dhe në zgjuarsi. Qëkur ishte gjashtëmbëdhjetë vjeçe kofshët e saj, dekolteja, lakoret e trupit, spërdredhjet, paturpësia dhe kontraaltoja e bënë të shkëlqente në skenë (në skenat e Athinës, jo të provincave). Më shumë njerëz mblidhnin netët e Gretës, sesa çezmat e lagjeve ndaj të gdhirë.

Vitet shkonin triumfalisht, po ajo, as që kishte ndërmend të shkonte. Gjithmonë dukej më e re, me më shumë mjeshtëri, por dhe më e urtë. Shumë “të goditur” prej saj e kërkonin për martesë. Por, Greta nuk ngutej. S’donte zhinxhirë. Nuk mori asnjërin prej atyre që e donin, veç atë që s’e donte, që të mos e merrte “tjetra”, rivalja e saj në teatër dhe dashuri, ajo, lavirja!… Kështu, e kandisi të thotë “po” një të dielë kur edhe ajo, edhe ai ishin të dehur.

Ai, Tapa, që rrinte gjithmonë tapë, u shtrua shpejt. Me mjeshtërinë e saj dhe me zellin e tij, ajo e bëri ta dashuronte… Dhe kaloi tetëmbëdhjetë vite të qeshur dhe të lumtur, sepse që të dy ishin të vendosur të plakeshin së bashku dhe të silleshin si njerëz seriozë. Kishin dhe një vajzë, gjashtëmbëdhjetë vjeçe tashmë, Afërditën, që i ngjante së ëmës dhe, madje, e kalonte në art dhe në jetë; që trembëdhjetë vjeçe vajzë s’i kishte mbetur gjë për të mësuar. Dhe, të parat njohje me jetën ishin “miqtë” e nënës së saj. Duke qenë këngëtare dhe kërcimtare në të njëjtin teatër me të ëmën, që herët zuri t’ia kalonte. Kurse e ëma thoshte: “Është vetëm fillimi!”

Gjatë kësaj kohe, i shoqi kishte hyrë në rininë e dytë. Ndërsa ajo s’tundej nga e para. Që të dy ishin shëndoshur. Tapa “u rikthye” në kraharorin e rinisë së parë. Zuri të pijë sërish, të mos hajë në shtëpi, të gdhihet jashtë. Vallë, vetëm me miq?

Greta, e rrahur nga jeta, nuk e humbi toruan. Të shoqit i kishte ndezur me të bijën e “tjetrës”. Gretës s’i shpëtonte asgjë nga ato që ndodhnin dhe nga ato që do të ndodhnin, s’kishte “të shkuara, të harruara”! Sapo pa se ç’ndodhte, u bë bishë, më bishë nga ç’ishte. Gjëja e parë që mendoi ishte të hakmerrej me të njëjtën mënyrë. T’i rregullonte fitilat me burrin e “tjetrës”. Po, ai kishte vite që prehej në paqe. Me të birin? Po s’kishte djalë. Atëherë i mbetej të rimerrte pas të shoqin, ta tërhiqte zvarrë nga jaka si tradhëtar.

– Ulu aty, fundërrinë! – i tha një ditë. – Të dhashë rininë, bukurinë dhe mjeshtërinë time, që s’i kishte asnjë në këtë botë. Kupton? Tani vendos: ose… ose…

– Ku e ke fjalën?

– Ose vër mend, ose do të t’i vë unë, këtu e kam fjalën!

– Dëgjo këtu! Të dhashë një flori vajzë. Merru me të, mua më lër rehat…

– Të të lë rehat tek vështron vajzat e të tjerëve?! S’më njeh mirë.

– Fjalë rrugësh janë…

– Po s’vure mend, do të bëhem dhe unë e rrugës!

– Tani?! – iu përgjigj me tallje i shoqi.

– Domethënë?! Pa shpjegohu, (dhe goja i shkumëzonte)!

– Tani u plake!

Kaq ishte! S’kishte çnderim më të madh për Gretën! Nxorri nga çanta pistoletën dhe e shtriu përdhe…

– Që ta marrësh vesh se s’jam plakur!

Kur doli nga burgu, brenda dhe jashtë saj asgjë s’kishte ndryshuar. Kishte ndenjur pak në burgun “Averof” (“vrasje pa paramendim”). Kështu, s’pati kohë të ndryshone.

– Do të rifilloj jetën, – tha.

S’donte të shkonte në shtëpi, që të mos takohej me të bijën, megjithëse ajo udhëtonte me trupën e teatrit nga një provincë në tjetrën. Por e dinte se e bija do ta urrente të ëmën si vrasëse të babait, ashtu siç dhe e ëma urrente të bijën, si vajzën e burrit. Por, më shumë nga të gjitha, urrente dhe i trembej shtëpisë së saj. I dukej sikur muret do t’i thërrisnin pa pushim fjalët e urryera: “U plake!” Kështu, ngarkoi plaçkat në një taksi dhe mori për nga një hotel në sheshin Omonia.

– Një dhomë, në katin e pestë (që ta shikonte botën nga sipër).

Në fillim bëri një banjë të nxehtë. Pastaj u lye, veshi zhartierën e zezë dhe mori për nga floktorja. Leu flokët dhe i bëri permanent, leu me manikyr thonjtë e bukur, i bëri masazh ballit dhe, kur doli jashtë, gjithë bota ndalej të shihte ecjen e saj lëkundëse dhe të derdhur.

– A nuk të thashë?, – thoshte me vete.

 

Shkoi të takonte drejtorin e dikurshëm të trupës teatrore.

– Ah, mirë se erdhe! Je e njëjta dhe e pandryshuar, domethënë, më e mirë nga ç’ishe! Fatkeqësisht, tani për tani, personeli i trupës është i plotësuar.

Shkoi të takonte kolegët e saj të vjetër nëpër kafene. Të gjithë e përshëndesnin me entuziazëm të shtirë.

– Mos u mërzit, është fillimi. Me kohë do të rregullohet çdo gjë.

Por, as ditën tjetër, as të pastajmen, s’u rregullua gjë. Askush s’e donte dhe, kush mundej, i bënte bisht.

– Pse, – thoshte përbrenda. – Më kanë zili! Jam më e mirë se ata! Ma kanë frikën! Por do të gjej punë, dhe atëherë do t’i përbuz!

 

Në vigjilje të Krishtlindjeve, u mbyll në dhomën e saj. Ndezi të gjitha dritat dhe filloi të zhvishej përpara pasqyrës së madhe të garderobës.

– Pa të shihem njëherë mirë.

U shtriq sa mundi. Gjinjtë e saj si limonë, dukeshin të lodhur. Kofshët i ishin fryrë më shumë se ç’duhej dhe trupi i shndritshëm dukej sikur kishe hyrë në ujë. Si?!

E ngjiti fytyrën pas qelqit të pasqyrës. Flokët i kishte të dendur dhe të shkëlqyer. Qerpikët i kishte të gjatë dhe të harkuar. Vetullat, të gjata. Po këto hije, këto rrudha, ç’kërkonin anash buzëve, mes syve dhe në thëmtha?! Hodhi vështrimin përreth, e trembur se mos e pa njeri.

– Pra… u plaka! – përfundoi me dëshpërim. – Atëherë, pse e vrava tim shoq?!

U mbështoll ashtu-ashtu me robdëshambër dhe zuri të ecte lart e poshtë në dhomë. Mbaroi gjithë paketën e cigareve duke i ndezur njërën pas tjetrës, gjithë natën, derisa filluan të binin këmbanat e kishës së Shën Konstandinit, që lajmëronin meshën e festës së madhe.

Hapi dritaren dhe u përkul të shihte rrugën poshtë. Askush. Shiu binte ç’prej kaq ditësh dhe dritat, si të mbështjella me tyl, dukeshin të përgjumura. Këto këmbana i ngrinin nervat.

– Pra, u plaka? Ku të shkoj? Bëra ç’munda. Të gjithë mund t’i vras… por jo kohën!…

– Veten s’e vret dot, – iu përgjigj një zë nga thellësia e qenies së saj.

– Kjo është, – mendoi.

Dhe, duke hapur duart, u hodh jashtë dritares. Duke rënë, robdëshambri i fluturoi nga trupi. Trupi i zhveshur u përplas në baltë, mbytur në gjak.

Dy – tre kalimtarë që vraponin t’i shpëtonin shiut, as që u ndalën ta shihnin.

– Ama dhe kjo, paska gjetur ditën, – mërmëritën.

Dhe humbën në errësirë. As që pyetën cila ishte.

Ishte Greta Bel!…

 

*Botuar për herë të parë në suplementin letrar “Papirus” të gazetës Panorama, Nr. 432, 14 dhjetor, 2003, f. 21.

Shqipëroi: Sokol Çunga

Lulja e diellit – Evgjenios Trivizas – tregim

Evgjenios Trivizas

 Lulja e diellit

tregim

Ishte një herë një livadh plot me luledielli. Të gjitha lulet e diellit vështronin gjithë ditën, me admirim, nga dielli. Kur dielli ishte andej, ktheheshin andej. Kur dielli dilte këtej, ktheheshin këtej. Përveç njërës. Vetëm një luledielli, nga gjithë lulediellit e fushës, nuk e vështronte diellin. Kur dielli ishte andej, kjo luledielli vështronte këtej. Kur dielli vinte këtej, lulja e diellit vështronte andej.

– Pse nuk shikon edhe ti, si ne, diellin, pamjerrallin? – pyesnin të çuditura lulediellit e tjera.

– E pse ta shikoj?

– Sepse është ar, sepse shkëlqen dhe çliron dritë.

– E mirë, po pastaj? Punë e madhe. Çliron dritë, lëre-lëre!

– E çdo të thuash me këtë, mos vallë nuk të pëlqen?

– I mirë është dielli, nuk them se nuk është. Po jo aq sa të rrish e ta kundrosh që nga mëngjesi, deri në mbrëmje. Vërtetë, nuk e kuptoj, ç’të bukur ka, që rrini dhe e vështroni si budallaqe gjithë ditën e lume?

“Nuk është në terezi”, mendonin lulediellit e tjera. “Pa shiko, nuk i pëlqen të vështrojë diellin!”

 

Ditët kalonin, dhe të gjitha lulet e diellit vështronin diellin, përveç asaj luleje dielli që gjithmonë e kthente kokën në anën tjetër.

 

– A s’më thua, pse nuk më vështron? – e pyeti një ditë dielli.

– Më lër të qetë, – tha lulja e diellit.

– Thuamë, pse nuk më vështron? – pyeti përsëri dielli.

– Do të vërtetën?

– Po.

– Sepse dua të dalësh vetëm për mua, të qeshësh vetëm për mua, të shkëlqesh vetëm për mua, vetëm mua të më ngrohësh, – tha lulja e diellit. – Po të dilje vetëm për mua, atëherë, po, tek ty do t’i kem sytë.

– Po kjo nuk bëhet, – u përgjigj dielli. – Nuk dal dot vetëm për ty, nuk qesh dot vetëm për ty, nuk të ngroh dot vetëm ty, nuk bëhet.

– Atëherë, as unë nuk të vështroj.

– Duhet, e vogla luledielli. Po nuk më vështrove, ke për t’u tharë.

– Ç’të duhet ty se u thava unë!? Hiqmu qafe, – tha lulja e diellit.

 

Nuk foli dielli, kurse lulja e diellit vështronte me mëri nga ana tjetër. Ditët kalonin, dhe lulja e diellit filloi të thahej. “E patë”, pëshpëritnin lulediellit e tjera mes tyre, “nuk vështron diellin, dhe urdhëro, ja përfundimi. Nuk duket hiç mirë. Mbajeni mend, kështu siç po shkon puna, herët a vonë, ka për t’u tharë.”

 

Kishin të drejtë. Pas çdo dite që kalonte, lulja e diellit zbehej edhe më shumë. Kërcelli dhe petalet po i thaheshin, por nuk kthehej fare për ta vështruar mbretin diell. Të habitura, lulediellit e tjera e dëgjonin tek fliste me vete: “Ik, s’dua të të shikoj, ik!”

 

Deri sa një mbrëmje, atë mbrëmje të fundit, kur të gjitha lulediellit e tjera kishin fjetur, më mes të natës, në mes të heshtjes, doli dielli. Hera e parë që dilte natën. Kurrë më parë s’kishte ndodhur kjo. Doli dhe dëboi errësirën me një dritë të artë, me një dritë magjepsëse përmbyti atë, ëndrrën e tij.

– Erdhe? – e pyeti lulja e dielli.

– Erdha, – tha dielli.

– Vetëm për mua?

– Vetëm për ty, – iu përgjigj dielli, – eja.

 

Lulja e diellit u ndje kaq e lehtë, kaq e lehtë, thua se rrënjët nuk e lidhnin pas tokës. Petalet sikur iu bënë flatra, u lëshua në fluturim. Ngjitej, vetëm ngjitej. Qielli ishte kaq magjepsës, i shndritshëm sa më s’ka, dhe arriti pranë diellit. Nga atje lart pa të gjithë detet dhe livadhet, liqenet dhe kullotat, pyjet dhe trëndafilishtat, vende magjike dhe gjire të fshehtë detesh, ishuj që lundronin mes dallgëve, lumenj të bleruar që lodronin, pa edhe zogj të bardhë mbi male të argjendtë.

– Eja pranë meje, – i tha dielli.

Lulja e diellit i shkoi pranë.

– Më pranë, – tha dielli.

Lulja e diellit shkoi edhe më pranë

 

– Vështromë, – tha dielli, – vështromë, luledielli.

Lulja e diellit e vështronte.

– Vetëm mua vështromë, – tha dielli, dhe e ledhatoi me frymën e tij.

Ndjeu atë frymë që e digjte si temperaturë, e përqafonte si flakë, e lëndonte si shkreptimë verbuese, gjithçka ishte e artë, brenda dhe jashtë saj. Qielli ishte një flakë verbuese nga cepi në cep.

Ndjeu dritaret e zemrës që hapeshin, që shkisnin, shpërndaheshin farat, binin lot dhe shi mbi detet e botës dhe, sapo puthnin shkumën, sapo preknin valën, shkreptima të arta hovnin prej andej, miliarda luledielli bulonin sakaq, valë pas vale bulonin luledielli të tjera të arta, diej të lulëzuar që shkreptinin si në ëndërr, dete pa kufi, pa fillim dhe pa fund.

 

Të nesërmen qielli ishte i vranët. Atë ditë nuk doli dielli. Qielli ishte i errët, thua se ishte mërzitur. Lulja e diellit u kthye në hijen e saj, e tharë dhe e zhuritur, pa freski, pa pikë fryme, mes luleve të tjera të freskëta në fushë.

– E ç’iu desh, – tha një luledielli.

– Vetë e kërkoi, – tha një tjetër.

 

Kështu thanë. Kështu thanë dhe u erdhi keq. U erdhi keq sepse asnjë prej tyre nuk e mori dot me mend sa e madhe ishte dashuria e saj, asnjëra prej tyre nuk e mori vesh kurrë cila ishte ëndrra e saj e fundit.

© Përktheu: Sokol Çunga

Kostas Varnalis – Natyra dhe Arti (ese)

Kostas Varnalis

NATYRA DHE ARTI*

Cila është marrëdhënia mes natyrës dhe artit? Filozofët e rinj dhe të vjetër, artistë e kritikë, kanë besuar se arti është “imitim” i natyrës (Platoni, Aristoteli), ose, siç thotë Hamleti, “pasqyrë e natyrës”. Nëpërmjet historisë së artit është e lehtë të shohim se çdo shkollë artistike shpall kryengritjen e saj kundër së shkuarës me parullën “kthim në natyrë”. Por, meqenëse të gjitha shkollat kanë të njëjtën parullë, si shpjegohet që s’bien dakord, por përkundrazi, shkollat e reja, nëpërmjet dhunës, zëvendësojnë sundimin e më të vjetrave? Sepse çdonjëra ka një koncept të ndryshëm për natyrën dhe zotëron mjete teknike të ndryshme për të shfaqur vetveten. Romantikët, natyralistët, realistët kërkojnë gjithmonë të riprodhojnë natyrën (dhe brenda fjalës natyrë përfshihet përgjithësisht e gjithë jeta dhe njeriu) ashtu siç është, qoftë e bukur apo e shëmtuar – por parapëlqejnë të shëmtuarën. Ndërsa klasikët, kërkojnë gjithmonë të riprodhojnë natyrën ashtu siç duhej të ishte, domethënë e idealizojnë, dhe ky është shkaku që kufizohen brenda asaj që quajnë natyrisht (ose etikisht) të bukur.

Por, menjëherë pas kësaj, ndodh një kundërshti mes së bukurës natyrore dhe së bukurës artistike. Sepse, ndërsa shohim një numër të madh shkollash, vërejmë se ajo që përgjithësisht merret si natyrisht (ose etikisht) e shëmtuar, bëhet artistikisht e bukur. Cila, atëherë, nga këto dy të bukura (e bukura e natyrës dhe e bukura e artit) është më e lartë? Kjo pyetje nuk ka kuptim për atë që është futur thellë në këtë temë. Sepse, që mes dy sendesh, njëri të jetë më i lartë e tjetri më i ulët, duhet që ata të jenë të së njëjtës cilësi; ndërsa arti dhe natyra janë realitete të cilësive të ndryshme, pra janë realitete të pakrahasueshme.

Megjithatë, ka filozofë, artistë, kritikë arti, të cilët me fanatizëm i përgjigjen kësaj pyetjeje. Artistët përgjigjen se ajo që është artistikisht e bukur është më e larta. “Perëndia krijoi botën, por artistët janë ata që e ndreqin” (Wilde). Mirëpo, disa filozofë dhe kritikë arti japin përgjigje të kundërt. Këta janë idealistët dhe të dashuruarit pas misticizmit. P.sh. Platoni përbuzte edhe natyrën, edhe artin, por natyrën e shihte si më pranë së vërtetës së “qenies”, më pranë “idesë”. Arti na largon nga ideja më shumë se natyra. Raskin, kritik i madh arti, por dhe dashurues i natyrës, e thotë qartë se natyra është më e lartë se arti; ajo që na pëlqen në art është përpjekja e ankthshme e njeriut të arrijë ta shprehë atë me veprën e tij. Brenda në këtë përpjekje ekziston “adhurimi i sendit të dashur”, dhe kjo përbën vetë thelbin e ngashërimit që na buron nga ndjenja e së bukurës.

E megjithatë, siç thamë, të dyja këto të bukura janë të pakrahasueshme mes tyre. S’na duhet shumë teori për të gjetur pse-në. Nëse i referohemi përvojës dhe historisë së artit, do të shohim se realisht ndryshojnë, sepse: a) këto dy të bukura rrallë përputhen (në një farë mënyre, vetëm në artet klasike) dhe b) sepse natyra i jep artit lëndën e papërpunuar, të cilën, nëpërmjet teknikës, arti e shndërron për qëllimet e tij.

Ishte Aristoteli i pari që vuri re ndryshimin mes natyrës dhe artit (historia dhe poezia). E para na i jep gjërat siç ndodhën, e dyta siç u bënë. Më vonë, edhe Plutarku, me të drejtë vuri re se ajo që i intereson poezisë është imitimi, jo objekti i imitimit. Më vonë, Kanti konstatoi të njëjtën gjë: “E bukura artistike nuk është një send i bukur, por vetëm një projektim i bukur i një sendi”. Dhe Hegeli thotë: “Arti nuk është prodhim i natyrës, por krijesë e njeriut”. Megjithëse asnjë nga këta filozofë të mëdhenj nuk përcakton qartë arsyen e ndryshimit, s’është e vështirë ta përcaktojmë: është teknika. Teknika është krijim shoqëror dhe pranon të gjykohet sipas vlerës. Ndërsa natyra mund të përshkruhet dhe të shpjegohet shkencërisht, nuk mund të gjykohet sipas vlerave. Natyra nuk i bindet asnjë urdhri të estetikës dhe nuk është projektim i ndonjë forme fillestare.

Atëherë duhet të veçojmë: a) të bukurën natyrore nga e bukura artistike; b) ndjenjat që na provokojnë këto dy të bukura në kategori të ndryshme.

  1. Të gjithë ata që jetojnë në natyrë (çobani, rojtari i farit, bujku, kontrabandisti ose ushtari në kohë lufte) nuk shfaqin pothuajse asnjë reagim ndjenjësor përpara bukurisë ose madhështisë së natyrës. Thjesht e vëzhgojnë aq sa u hyn në punë, nëse do të bëjë kohë e mirë apo e keqe. Por edhe një zoolog, endomolog, etj., nuk ka asnjë interes ndjenjësor për natyrën; ka vetëm interes shkencor. Kështu, tërësia e natyrës, për ata që jetojnë në të, apo nevoja, që tek shkencëtarët mbizotëron shijimin e natyrës, e bën natyrën jo interesante për ndjenjat.
  2. Natyra mund të na japë ndjenjën e shëndetit shpirtëror dhe trupor nëpërmjet forcës së gjallërisë që provokon tek ata që rrallë dalin në natyrë. Kjo ndjenjë mund të arrijë deri në kufijtë e bashkimit tonë me gjithësinë. Por këto dy ndjesi (ndjenja e gjallërisë dhe ajo e bashkimit panteist me të gjitha qeniet) nuk lënë vend për vlerësim. Janë fenomene që i përkasin psikologjisë individuale, jo psikologjisë shoqërore.
  3. Shumë herë natyra na duket e bukur. Thërresim papritur: “Sa trëndafil i bukur!”, “Sa kalë i bukur!”, “Sa grua e bukur!”. Bëhet fjalë për qenie të gjalla. Në këtë rast ekziston një ndjenjë bukurie, por nuk është ndjenjë e pastër estetike; është pseudoestetike. Instiktivisht dhe në mënyrë të pandërgjegjshme i shquajmë si të bukura format e përkryera të një lloji, sepse janë më të përshtatshme për riprodhim. Por, meqenëse atyre u mungon teknika, janë qenie natyrisht të bukura, por nuk janë vepra arti.
  4. Ndodh që fenomenet ose sendet natyrore t’i shohim si vepra arti. Në këtë rast ndjenja jonë nuk është krejtësisht e zhveshur nga estetika, por është pseudoestetike. P.sh., një perëndim dielli, një lule, një nudo femre ose një papagall mund t’i shohim si tablo pikture ose si skulptura. Zakonisht këtej i kthejnë sytë artistët kur gjejnë “temën” e tyre. Por ky vizion, sado që, nëpërmjet fantazisë së artistit, sipas teknikës së tij, të shndërrohet në vepër arti, është thjesht pium desiderium. Nuk është vlerë e realizuar. Por, kur kemi përpara një kopsht si ai i Versajës, atëherë ndjenja që krijohet është ndjenjë e pastër estetike dhe pranon të gjykohet sipas vlerave. Sepse kopshti është krijuar nëpërmjet mendimit dhe teknikës, dhe kështu, është vepër arti. Arti i kopshtarisë, sikundër arkitektura, janë arte të bukura.

Pas gjithë këtyre, nëse kujtojmë se breza të tëra teknikash, qoftë industriale (dekorimi, poçaria, etj.), qoftë monumentale (arkitektura, muzika) nuk riprodhojnë shembuj natyrorë, atëherë jo vetëm do të mund të veçojmë të bukurën natyrore nga ajo artistike, por dhe do të bindemi se natyra nuk është burimi i vetëm i frymëzimit për artin. Kështu, teoria e “imitimit” dhe e “kthimit në natyrë” s’do të ketë asnjë farë kuptimi. Teknika është gjithçka. Dhe teknika është krijesë shoqërore. Dhe, siç në mënyrë të përmbledhur ka thënë dikush: “Historia e artit është histori e teknikës, jo e natyrës”.

Shqipëroi: Sokol Çunga

*[Botuar për herë të parë në gazetën “Drita”, 29 shkurt, 2004, f. 4.]

Kostas Varnalis – Burgu (tregim)

Kostas Varnalis

 BURGU*

 “Fitimtarë? Të humbur?

 S’jemi gjë tjetër, veçse të humbur”.

 Marcel Martinet

 

I

 E thashë; s’e di si e bëra! E thashë pafundësisht në gjykatë, ia thashë perëndisë, vetes. Por, meqë u bë, e pagova, siç e deshte ligji. Po edhe sikur gjithë jetën time të rrija atje brenda, s’kisha për t’u ankuar; sepse zemra ime s’është qetësuar ende. U zbardha, u kërrusa, por atë oborr të kuq e shoh përherë përpara meje.

Pa të, jeta ime do të ishte ndryshe. Dija ca shkrim e këndim, megjithëse në këtë jetën time s’mu desh asnjëherë. Isha njeri që përshtatej me të gjitha; as thashë ndonjë gjë të keqe për njeri, as mendova ndonjëherë ndonjë gjë të keqe; kur e bëra, s’e mendova fare; më erdhi ashtu, papritur. Edhe në atë çast, s’thashë as ndonjë të sharë.

Ndoshta, tani edhe unë do të kisha ndonjë fëmijë. Ah, një vajzë që do të qeshte pa shkak, do të qante pa shkak. Do të ishte e pastër, si ti, do të shkëlqente si lulja e bajames mes dëborës së jetës sime. Kështu, s’do të kishte ndodhur asgjë, do të më kishte kaluar ai çast zjarrmie, do të ishe e lumtur, po! Do të bëja përpjekje mbinjerëzore që ti të ishe e lumtur, dhe vajza jonë do të ishte gjithmonë e lumtur, me flokët e verdhë, me faqet e kuqe!

Por, është e vërtetë, isha çnjerëzor. Ishe kaq shumë vite më e vogël se unë. I kisha frikë njerëzit, dhe, më e keqja, gjithmonë dyshoja tek ta. S’afrohesha me asnjërin, s’i flisja askujt. Nuk vija këmbë në kafenera dhe taverna, as duhan nuk pija. Nga puna shkoja në shtëpi, dhe nga shtëpia në punë. Ishe e vetmja gjë për të cilën kujdesesha, pasioni im i shumëçmuar. Dhe, megjithatë, kthehesha gjithmonë i dëshpëruar; gjithmonë i heshtur dhe i lodhur, dilja. Sa herë desha të gjej pse-në, s’munda; pranë teje mendimi im ndalej, porsi zogu që, kur zihet në leqe, varet kokëposhtë dhe s’cicëron. Rrija në kanape, ndërsa ti, me këmbët e tua të ëmbla, hyje dhe dilje. Ishe mësuar me mua dhe s’më vije re. Prandaj – pse të mos më vije re – isha i zemëruar me ty. Po ti s’e kuptoje, ishe e qeshur dhe më flisje me një gjallëri të pashpjegueshme për një gjë a për një tjetër, për djalin e vogël të fqinjit që kishte pasion kuajt. Ç’të duhej ty? Kjo më ngrinte nervat. S’kish mbetur gjë tjetër për t’u thënë? Pse s’më pyesje, ta zëmë, se ç’kisha? Ah, po, sigurisht, kur më shihje të gëzuar, çuditeshe: “Ç’të ka ngjarë, i miri im?”, pyesje. Ky mendim më ngacmonte shumë. E di se ishte i pavend. Sepse, në fund të fundit, të gjitha këto ndodhin brenda mendjes sime. Por, atëherë s’mundesha ta kuptoja.

Sa vapë që bën! S’mbaj mend ndonjë korrik kaq të nxehtë. S’fryn fare. Me gjithë këtë diell, më dhembin sytë. I mbyll, dhe një errësirë e çuditshme, verbuese, e kuqe, e mbushur me shigjeta të verdha më mbush vështrimin… Ah, sikur të mos kisha këtë dhimbje koke…

Ndoshta nuk ishte vetëm mosha. Në gjithçka qëndroje më lart se unë. E ndieja se mendja jote ishte më e pastër se e imja, shpirti yt, më i mirë se i imi. I kuptoje të gjitha më parë se unë dhe gjykoje më thellë. Sa e doje prenverën, diellin, qiellin e thellë, detin e kaltër, zogjtë dhe lulet! Dhe, megjithatë, gjithmonë rrije brenda në shtëpi (ose, të mbaja unë brenda)… Ah, buza jote e vogël dhe e kuqe si vishnje, sytë e tu të kaltër dhe të shndritshëm… Kur të ngula thikën në kraharor, s’i lëvize as buzët, as sytë, fare, fare. Kaq lehtë vdiqe? Po ta dija, s’do të të kisha goditur në kraharor; ndoshta do të të godisja në dorë, në brinjë, s’di se ku. Ndoshta vetëm do të ngrija thikën lart, pa e zbritur. Sigurisht, doja të të vrisja, por jo të vdisje…

Kur më nxorrën –vitet e fundit m’i falën – më thanë se isha sjellë mirë. S’e di pikërisht në isha sjellë mirë apo isha budallepsur. Shokët më tallnin, por e kuptoja se e bënin pa të keq. Më quanin filozof. Kjo ishte vërtetë për të qeshur. Unë asnjëherë s’thashë asnjë filozofi; s’kisha lexuar gjë tjetër veç ca romaneve, si dhe kisha bërë ca udhëtime. Jo vetëm që s’thosha filozofira, por as gojën s’e hapja fare. Ndoshta, prandaj më thoshin filozof. Ndoshta dhe ngaqë isha fetar… Sapo dola nga burgu dhe kalova nën portën e madhe, më zuri një frikë e madhe që më bëri të rrënqethem i tëri. Prisja të gëzohesha pa masë. Por, menjëherë e ndjeva veten kaq të vetmuar në këtë jetë mes njerëzve, saqë zura të dridhem dhe m’u prenë gjunjët. Bëra të kthehem pas në qeli, atje brenda, tek shokët… por porta e hekurt bubulliu përpara hundës sime dhe dëgjohej rënkimi i rëndë i shulit. Shokët e mi, që brenda, diç thoshin duke thirrur, por s’dëgjova asgjë.

Ndodhi të vjetra. Tanimë u mësova me këtë jetë, u mësova më shumë me mendimin se gjithçka është njësoj, se, edhe nëse diçka ndryshon, nuk bëhet as më mirë, as më keq. Madje, as vdekja nuk përbën gjë të re, s’na sjell asgjë më të tmerrshme nga ç’na ka sjellë jeta. Dhe e dini ç’ishe ajo që më bënte të dridhesha? Mendimi se, që tani e tutje, unë dhe ndërgjegja ime mbetëm vetëm, të dy, ballë për ballë, për të larë hesapet. Brenda në burg isha më i qetë, mendimi se po dënohesha ma lehtësonte barrën e brengës.

 

Ishte, mbaj mend, një mëngjes pranveror. Nga të shkoj? Jo, jo në qytet! Mora për nga vendet e shkreta, bregut të detit. Ecja, dhe më dukej se s’dija të ecja. Vetëm pengohesha dhe bija. Se mos shihja nga shkoja! Kudo kishe gropa, hendekë, gurishte… Kur, më vonë, bëja shpesh të njëjtën rrugë, s’pashë asgjë nga këto.

Ajo që më bëri më shumë përshtypje ishte pafundësia e detit dhe e qiellit… Sa çudi! S’mundja të mblidhja mendjen, më humbiste në ajrin e kaltër. Ah, ja, kjo është liria! Pa fund, pa anë! Malet lartoheshin në të majtën time, të gjelbër, bojë trëndafili, manushaqe, të lehtë dhe të qeshur, mbushur me të fshehta, premtime, lartësira të panjohura. Po zogjtë? Atëherë i dëgjova zogjtë për herë të parë. Po, po! Kur isha fëmijë, e më pas burrë i pjekur, asnjëherë s’i vura re. Oh, tani ishte krejt tjetër! Ujërat gurgulluese, lulet e kopshtijeve, përshkënditjet e flladit, pasqyroheshin, fërgëllonin në cicërimën e tyre dhe zbrisnin thellë në shpirtin tim. E gjithë natyra, gjithë qiejt, e gjithë e ardhmja, e imja dhe e njerëzve, gëzohej dhe trishtohej në ato rënkime të padukshme… Ndjeja veten time të zgjerohej, derisa e humba fare. Ku e kam fillimin? Ku është fundi? Ah, sikur t’i kisha dëgjuar gjithmonë kështu zogjtë, ndoshta tani jeta ime do ishte ndryshe, s’do të kisha… po, s’do të isha një zhele e shoqërisë, s’do të isha peshë e padobishme mbi dhé…

 

Kur erdhi koha të kthehesha tek njerëzit, u kujdesa që të ishte natë. U frikësohesha, dhe, sapo i dalloja, faqet më skuqeshin. Më dukej sikur të gjithë do të më tregonin me gisht dhe do të qeshnin. Por, në të vërtetë, asgjë nga këto s’ndodhi. Ç’do të thotë kjo? Hajde dhe gjeje. Por, në fund të fundit, ç’më duhej mua? Pas pak kohe do të nisesha për në atdheun tim, do të ikja me anijen e parë. Pará? Kisha kursyer pak, kur isha në burg. S’ia kisha nevojën askujt. Por… nuk ika. Ndieja në gjithë trupin tim një mpirje të çuditshme. Më pëlqente të rrija pa bërë asgjë. Përderisa deti, pyjet dhe vendet e shkreta më bëjnë mirë, do të rri deri sa të mërzitem… deri sa të ngopem…

 

Punë? Ç’punë? Sigurisht që duhej të bëja ndonjë punë, se paratë i hëngra me sot me nesër. Vërtetë, sa e mirë ishte e zonja e shtëpisë sime! Dhomëza ime e errët e nëndheshme, shtruar me truall, me hardhinë mbi portë (që ma errësonte pak dhomën) ishte kaq e thjeshtë, e pastër, e ngrohtë! Zonja Ollga, sapo më shihte, më thoshte: “Mirmëngjes”. Më dukej sikur donte të më jepte kurajo, duke më buzëqeshur me mirësi. Kjo më mërziste, por, përpara saj, shpirti im mbushej me respekt.

Punë? Thellë-thellë, s’doja të bëja asnjë punë. Të thurja tespije dhe të bëja krehëra, ashtu si në burg, këtë s’do mundja ta duroja dot; e njëjta punë do të më sillte të njëjtat kujtime, të njëjtat vrasje ndërgjegjeje. Kur kërkoja punë e më zbonin, ndieja një gëzim të çuditshëm. Mos do të qe punë e mirë të mbaja librat e ndonjë tregtari? Ah, e dija mirë atë punë. Do të më rikthente të njëjtat kriza nervash. Pastaj, kush do të më zinte besë? Përkohësisht, do të punoj ku të më dalë. Do të rimbledh paratë që më duhen dhe do të shkoj. Se ç’do të bëja atje ku doja të shkoja, s’e mendova asnjëherë. Ikja ishte një qëllim, por s’ishte zgjidhje. Uf, po t’i mendojë njeriu gjërat kaq hollë, do të ketë fundin tim.

Dhe zura të kërkoja punë. Shkova në një kafene, tek një dyqan bakalli, në një furrë. S’u duhej njeri. Po kështu, tek pyesja, mësonin dhe se kush isha. Kishin të drejtë të mos më donin. Veç kësaj, isha dhe i plakur. Një i ri, edhe punën e bën më mirë, edhe më pak paguhet, po të duash i ulëret dhe e rreh, që të nxjerrësh inatin, po bëri ndonjë dëm.

Kështu, u detyrova të punoja në port. Ngarkoja dhe shkarkoja anijet, plotësoja tekat e njerëzve, shkoja si rremëtar me barkat e peshkimit. “Meqë të thoshin filozof, duku pak filozof, – i thosha vetes”. Kështu nuk kisha fare turp. Pse të kisha turp? Pse të ketë turp një njeri që del nga burgu, apo një prostitutë që del nga rehabilitimi?

U mësova me këtë lloj jete dhe s’kam ankesa. Ndiej, gjithashtu, se jeta fatkeqe, pa asnjë padron mbi kokë, është shumë e ëmbël.

Me kohë, më njohën më mirë. Meqë isha i trembur dhe i pazoti, punoja më shumë se çdokush tjetër. Unë plak? Provomëni në punët më të rënda! Në fillim mendoja se të gjithë do më tallnin, sidomos fëmijët. Por, s’kisha patur të drejtë. Meqenëse nuk flisja, nuk shkelja nëpër taverna dhe kafene e gjithmonë isha i përmbajtur, s’më vinin re aspak. Ndonjëherë, arrija deri aty, sa të kujtoja se më donin. Kështu rridhte jeta ime, e përulët, e veçuar, e errët dhe monotone…

Sigurisht, do të iki. Kurdo që të jetë, kjo do të ndodhë, dalëngadalë. Por, sapo arrija të mblidhja ca pak para, reshtja së punuari. E çuditshme, se pikërisht atëherë mbaronin dhe punët. Por, meqenëse bëja pak shpenzime, me pak pará ia dilja të kaloja shumë ditë. Kur hyja në dhomën time, shpesh gjeja mbi tryezë ndonjë pjatë me fiq të freskët, rrush, bajame, qull me musht dhe miell. I vinte e zonja e shtëpisë ose m’i dërgonin fqinjat, zonja Polikseni, zonja Stamata, zonja… se mos i njihja të tëra. Ndihesha kaq i detyruar ndaj tyre, saqë kujdesesha ta shpaguaja menjëherë. Nxirrja ujë nga pusi, ujisja lulet, herët mëngjeseve dhe mbrëmjeve fshija oborrin dhe rrugën. Tani që rri e i ndërmend sërish këto gjëra, e kuptoj se i bëja më shumë për veten time.

Ditëve që s’punoja, festoja përbrenda meje. Atëherë e kuptoja se, për të qenë i lumtur, njeriut i mjafton shpirti i mirë. Kur punoja, nuk vija re asgjë. Sytë më erreshin dhe mendja s’më punonte. Ndoshta lodhja s’më linte të mendoja dhe të shihja. Por, kur ulesha dhe vëreja së largu, gjithçka më bëhej e bukur, si në ëndërr. Arkat e rënda, pluhuri i gëlqeres, koshat mbushur me fruta-perime, shalqinjtë e përhapur përdhé, velat e arnuara dhe të ndyra, litarët e lyer me serë, limonët e kalbur, që vala e lehtë e ujit i mblidhte buzë molit – ato ujëra të nxira nga qymyri dhe papastërtitë e anijeve, më dukeshin si të artë, ndjellës, magjepsës. Më vinte të bëhesha një me to, t’u jepja shpirtin tim dhe të merrja të tyrin.

Duke ecur buzës së detit, ndërsa koha kalonte, qëndroja diku. Asnjë frymë. Shtrihesha në kurriz dhe shihja qiellin sipër meje. Pulëbardhat vareshin në ajër me krahët e tyre si shpata. Deti zhurmonte – sa thellë, sa i thellë. Veshët, zemra, më buisnin gëzueshëm. E doja gjithë botën, sa njihja e nuk njihja. Pastaj, duke u kthyer përmbys, zhysja fytyrën në grushta dhe qaja. Qaja për ty, e mira ime, për ty qaja dje, qaj sot, do të qaj nesër… Sa ndodhira sajoja me mendje, ç’histori të mrekullueshme. Të gjitha ishin të gënjeshtërta. Por, këto ishin jeta e vërtetë për mua. Pastaj, ngrija grushtat lart dhe i bija kokës sime. Më pas. shpërtheja në të qeshura, dridhesha i tëri nga të qeshurat. Këndoja. Isha i lehtë, si zog…

Kur, në të rënë të muzgut, kthehesha pas, turma me vajza të bukura e të lehta, me veshje të tejdukshme, shëtisnin përgjatë molit, mbushur aromë e freski; vërtetë të tejdukshme, si krahët e bletës (ishin të huaja, pasi në ishull vinin shumë njerëz gjatë verës, për të shijuar natyrën dhe për t’u larë në det). Me frikë u hidhja ndonjë vështrim të shpejtë, dhe një botë ekzotike shpërthente brenda meje, një botë e çliruar nga dëshirat, ose, më mirë, e çliruar nga çdo shpresë, prandaj dhe ishte e mbushur me dëshira të pafundme…

 II

             S’ishte punë e imja të merresha me njerëzit. Ç’më duheshin mua? Unë isha i huaj; nesër, pasnesër kisha për të ikur. Por, pa e dashur, pa e kuptuar, pak nga pak, u njoha me ta…

Brenda në burg imagjinoja sikur të gjithë ata që janë të lirë, janë të lumtur. Thithin ajrin e lirë, shkojnë me kafshë nga fshati në fshat, udhëtojnë me anije. E ku ka kënaqësi më të madhe se kjo? Ndërkaq, asnjëri prej tyre nuk lëvizte. Në të njëjtat vende shihja të njëjtët njerëz. Gjysmën e tyre e gjeje nën tendat me vrima të kafeneve të portit – ishin hamësit – kurse gjysmën tjetër, në skutat e errëta të tavernave – ishin ata të gotës. Ah, po! Mendimi se kur të duash mund të ngrihesh dhe të ikësh, të shkosh ku të pëlqen, të bën të mos provosh asnjëherë të ikësh.

Nuk ishte kureshtje. Por, kur më qëllonte të shkoja për punë në ndonjë shtëpi, shkoja me shumë gëzim. Sa të pastra këto amvisat e ishujve! Sapo hyje, të shponte hundët era e gëlqeres së freskët. Muret, dheu, rrasat e oborrit ishin të bardha. Po ashtu, dhe ullinjtë, edhe fiqtë. Kundërmonin çarçafët e bardhë borë të shtretërve dhe të kanapeve me qëndisma dhe dantella, të gjitha të bëra me dorë. Muret ngjanin si ikonastase. Ikona të të gjitha llojeve ishin rradhitur në të; ikona bërë në dru, në letër, në kanavacë, në mëndafsh. Kishte ikona bizantine, ruse, frënge; pamje të Malit të Shenjtë me manastiret e tij, pamje të Jeruzalemit me Varrin e Shenjtë; gjeje ikona të Ardhjes së Dytë, me ferrin dhe parajsën, gjeje të gjithë shenjtorët dhe shenjtoret, çdonjëri paraqitur me rrobën e tij dhe me nga një proverb që kishte thënë. Kishte kryqe të qëndisur brenda kornizave apo brenda zemrave të arta që nxjerrin zjarr ose kullojnë gjak; dafina dhe lule nga Epitafi; gjeje ujë të bekuar, në një shishe të vogël; dhe kandili që rrinte gjithmonë ndezur.

Gjysma e vajzave martoheshin me vështirësi, gjysma tjetër veniteshin bashkë me saksitë e borzilokut, prapa grilave gjysmë të mbyllura. Pleqtë dhe plakat, në verë rrinin në oborr, në dimër pranë oxhakut, gromësinin dhe varnin kokën. Kur kishin dhembje koke, tymoseshin me temjan dhe bëheshin mirë. Shumë prej tyre kungoheshin çdo pesëmbëdhjetë ditë. Ne që jetojmë në qytete nuk i kemi këto zakone. Mbi pragun e portës dhe në parvazet e dritareve shihje kryqe prej tymi, bërë me flakën e qiririt të Ngjalljes, që të shkonte viti mbarë. Çdo punë e fillonin duke bërë kryqin. Të njëjtën gjë bënin dhe kasapët. Çdo natë, rreth orës gjashtë, rrija e shihja si thernin demat. I shihja dhe dridhesha. Herën e parë s’mbylla sy gjithë natën. Më pas, kur i shihja dhe trembesha, ndjeja një kënaqësi të sëmurë. Përpara se t’i ngulnin demit thikën prapa kokës, i bënin kryq me tehun e saj në mes të brirëve. Dhe ai menjëherë binte rrufeshëm përtokë, mbi pllaka, me gjithë peshën, duke bërë një zhurmë të frikshme.

Edhe Janaqi, i zoti i tavernës, me mjekrrën murgjërore, ishte njeri shumë besimtar, por gojëndyrë. Çdo të shtunë në darkë, kur binin kambanat e mbrëmësores, temjaniste butet. Më pëlqente të shkoja atje në atë kohë dhe ta shikoja. “- Bëni kryqin, qelbësira! – kthehej dhe u thoshte klientëve. – Ç’keni që qeshni, ju … zotin tuaj!”

Kur kishte festa të mëdha fetare, anijet ngrinin flamujt e tyre të zhubrosur dhe të dalë boje. Gjatë këtyre ditëve, në muzg, ndizeshin për një a dy orë fenerët në krye të shkallëve. Fshatarkat dilnin e shëtisnin përgjatë molit, me çemberët ngjyra-ngjyra në kokë dhe flokët e nderura mbi ballë. Kur ktheheshin në shtëpi, fustanin e varnin në gozhdë, mbështjellë me çarçaf. Të njëjtën gjë bënin dhe të dielave, kur ktheheshin nga kisha. Me atë fustan martoheshin, me atë bënin dhe udhëtimin e fundit. Njerëz besimtarë, të thjeshtë – njerëz të mirë.

Ç’monotoni! Por, për mua, është e njëjta gjë. S’jam i lidhur me asgjë. Dikur do të largohem që këtej. Filloi dhe të ftohtët e vjeshtës… Kam bërë dhe ca kursime të tjera; sapo të plotësohet shuma, adio, ishulli im i mirë!… Monotoni, the? Jo dhe aq. Ja, kalon Çukoja. Bëji ç’të duash, është i çmendur, s’kupton gjë. Pastaj, se mos e ngacmon njeri me të keq! Do bëjmë dhe ndonjë shaka. Qante, the? Po ai qan se e ka zakon, qan me dinakëri, që t’i japin ndonjë dhjetëshe. Ka tridhjetë vjet që jeton kështu. E di ç’bën? Vjen vërdallë nëpër ishull, që ta ngacmojnë. Gjoja, sikur s’mund të kalonte nga ndonjë rrugë tjetër! Ja, prapë ai i shëndoshi, kryetari. I jep ndonjë cigare, e bën shok. Pastaj, ulet dhe i pëshpërit diçka në vesh.

– S… sss… s’ke turp, goxha b… b… bu…urrë dhe thua f…f…fjalë të ndyyyra!

Çukoja ishte gagaç. Pastaj skuqej, sytë i kërcenin jashtë dhe menjëherë i merrte të gjithë përpara me një kallam në dorë. Të gjithë bënin sikur trembeshin, dhe gjoja fshiheshin pas njëri-tjetrit. Pastaj, kërcisnin nga të gjitha anët limonë, domate, kunguj të kalbur. Dikush dilte që ta mbronte. Ishte prapë ai i trashi. Çukoja e kuptonte, nxirrte kallamin përpara dhe largohej duke ecur mbrapsht. Sapo kthehej pas qoshes, nga lagjia tjetër dëgjohej e njëjta gurgule. Mirë t’i bëhej! Vetë e kërkonte!

Pas pak, bregu rizhytej në përgjumje. Pëllumbat zbrisnin përsëri në rrugë dhe cimbisnin lëkurat e hedhura të pjeprit dhe bajgat e kuajve.

Më dukej sikur jeta e të tjerëve ishte ndryshe. Para se të bëja atë, nuk i kisha njohur njerëzit. Po ashtu dhe në burg, për aq e aq vite; s’mund të thuash se të burgosurit janë njerëz… Tani po jetoj një jetë të tretë. Megjithëse kam thënë kaq e kaq herë, se nuk e di si e bëra, përsëri, s’jam aq i sigurtë nëse e bëra unë. Do të ketë qenë dikush tjetër; ose unë isha dikush tjetër. Por, jam unë që duhet të dëshpërohem dhe të vuaj! Është e drejtë dhe e justifikueshme. Po të tjerët? Oh, me sa gëzim dhe siguri e kisha filluar jetën time të tretë!

Ja, dy – tre të këputur, të verdhë në fytyrë, me sy të futur thellë, pështyjnë jetën përdhé, rradhitur në diell. Një tufë të paralizuarish, peshkatarë sfungjerësh, të gjymtuar në luftë, çapiten mbi paterica duke u lëkundur. Njëri prej tyre, Kalognomi, llogaritari, pinte kaq shumë, sa shembej përtokë mbi pllaka dhe përmirej. Pantallonat i ngjiteshin pas këmbëve të hapura dhe mes tyre rridhte një rrëke e gjelbër, e turbullt, vazhdonte për pak dhe ndalej. Një herë, nxorri thikën dhe shpoi kofshën. Ç’gjak që rrodhi! Ndërsa i biri i rrinte përbri dhe laturisej përtokë, duke ngrënë fiq përzier me dhé.

Nga vjen kjo vërshëllimë e bukur? Diku e kam dëgjuar këtë këngë dashurie. Jo brenda në burg. Do të jetë ndonjë nga ato këngë, që grupe njerëzish i këndojnë nëpër rrugë, netëve të festave. Kush ka qenë i sëmurë në spital, dhe mes temperaturës së lartë ka dëgjuar këto këngë të gëzuara me kitara e mandolina, e kupton ç’dua të them. Qenka ai plaku? Ai që hiqet zvarrë mbi të ndënjurat e tij, ai pa këmbë, qenka kaq i gëzuar? I mbajtur mirë, i rruar taze, me një karafil në vesh… E çë pastaj, se gjylja i mori të dyja këmbët në luftë? Ka krenarinë e heroit. Të gjithë kthehen dhe e shohin.

Ja dhe Jorgoja, kurrizoja… E tërheq një fëmijë i vogël, me sytë që i kullojë qelb, i mbushur i gjithi me vatra infeksioni. Pse nuk kujdesen këta njerëz kur kanë të tilla sëmundje? Si i prekin sytë me ato duar? Jorgoja shet fara kungulli, që i mban në një torbë, varur në sup. Meqë vjen vërdallë nëpër rrugë, shpesh, për ndonjë kacidhe, bën dhe punën e tellallit. “Lutje e madhe sot në Mitropoli! Do të luten për ata që luftojnë në front! Fara kungulli këtu!” Është, vallë, nevoja t’i luten perëndisë që t’i shpëtojë? Pse s’i kthejnë në shtëpitë e tyre?

Ky kurrizoja, pra, ç’mblidhte ditën, e linte natën tek Maroja. Si e gjente rrugën?

Kujtoja se të gjithë këta do të ishin shumë fatkeqë. Por, ishte vetëm një mendim i imi. Çdokush gjen brenda tij forcën të mos dëshpërohet, por të jetë i kënaqur. Në fund të fundit, asnjëri prej tyre s’ka qenë në burg.

 III

            Plak? Kush tha se jam plak? Ah, po, unë e thashë. Eh, e thashë ashtu. Kur je i dëshpëruar, kur s’ke të ardhme përpara teje… Sigurisht, flokët m’u zbardhën, por vetëm në tëmtha… Gjatë gjithë kësaj kohe e ndiej veten më mirë. Faqet m’u skuqën, ose, më mirë të themi, m’u nxinë nga dielli dhe era. Mendimin se duhet të iki, e ndiej të pjekur brenda meje. Sa i ëmbël ky dielli i nëntorit! Javën tjetër vjen vapori. Paratë i kam gati. Sa i gëzuar jam!

 

Sot bie shi. Sa i ftohtë dhe i errët është ajri! Bie shi që pardje. Rrobat që kam janë verore, këpucët i kam me vrima. Dridhem nga të ftohtët. Pa e kuptuar hyj në një kafene. Si më rreh zemra! Ulem në një qoshk të errët. Sa ëmbël dhe ngrohtë është këtu brenda! E di se jam i huaj. Jam klandestin mes njerëzve të ndershëm. Ata luajnë letra, tymosin, thërrasin. Filxhanët lëshojnë avull. Mes gjithë kësaj zallamahie, askush s’më vë re. Ah, ç’lumturi!

Duhet të ble këpucë. Sa për rroba,… s’mundem. Kur punon, ecën shpejt, kështu që ngrohesh. Por, nëse këmbët i ke të lagura, kjo s’durohet. Sa shumë mërzitet njeriu, sa poshtë bie shpirti, kur këmbët i ke të lagura… S’mundesh as të mendohesh, as të gëzohesh, as të punosh, s’mundesh, as të harrosh… Ç’të bëj! Do të përdor një pjesë të parave të udhëtimit. Deri sa të vijë anija, do t’i mbledh dhe një herë. Po s’arrita, s’më prish punë, do të iki javën tjetër.

Jam plak dhe i gëzuar. Një ngrohtësi e ëmbël më ngjitet ngadalë, që prej këmbëve dhe më derdhet në gjithë trupin… I zbërthej gjoksin erës së lehtë e të kulluar. Ç’dritë! Brenda meje, ashtu si mbi ujërat e qeta, lundron duke u dridhur dielli i mesditës dhe kaltërsia e qiellit…

Sot më dërguan në kopëshin e usta Nikollës. Oh, si zverdhnin limonët në gropën e lagësht e të thellë! Atje brenda, gjethet kalben me ngjyrën e tyre të zezë dhe prej tyre del ari dhe aroma e fruteve. Derisa të mbushej koshi, usta Nikolla më dha një karrige të ulem. Karrige të ulem! Ç’njeri i mirë! Po të mos më merrje për të çmendur, do të të puthja duart. O perëndi, mos e mbaro punën shpejt… Sa i çuditshëm duket deti përmes limonëve. Duket sikur ngjitet brinjazi, nga buza në mes – dhe sa më shumë thellohet, aq më e thellë bëhet bluja. Zonja e usta Nikollës, ulur më gjunjë, pastron peshkun. Macja sheh velëzat e kuqe të peshqve dhe mjaullin. Pulat çukisin përtokë. Mbi shkallën e gurtë rradhiten saksitë me lule: barbarozë, kopër, karafila, lulevathi… Oh, ç’mrekulli! Një karafil i stërmadh, në një vazo të vogël; një kërcell kaq i vogël me një bukuri të tillë! Ngjyrë rozë… m’i mori sytë… ngjyrë portokalli. Mendja më mbeti atje. S’mund të mendoj për asgjë tjetër. Përhumbem, sikur, papritur, më ka marrë gjumi dhe shoh një ëndërr të ëmbël… Sa do të doja ta kisha timen! Do ta ble, sa të bëjë! I afrohem dhe zemra më rreh. Përkulem sipër tij. S’ka erë. Është si prej dylli. Dua ta prek, por dora më bie poshtë.

– Zonja Nikollicë… me simpati për ju,… nëse e shisni, zotit Harilla do t’i bëhej shumë qejfi. Siç e dini, e bija i fejohet pasnesër. Çmimi? S’pyesim për çmim! Nëse do mundeshit të sakrifikonit… Ju keni edhe vazo të tjera me karafila… Do të çelin dhe ato…

 

Duke kërcyer nga gëzimi, zbres për në fshat, duke kërcyer nga gëzimi; në gjoks shtrëngoj saksinë. Ndiej një tjetër kënaqësi kur shkel mbi baltë, s’e kam më frikë… Këtë saksi do ta marr me vete, kur të iki. Se ku do ta çoj, e kam të fshehtë.

– Jordan! Eja të më llustrosh këpucët! Kjo ditë është e artë! Ndjehem kaq i kënaqur!

A vjen, Jordan, të ikim bashkë pasnesër? Ç’më shikon ashtu?! Je sa një pëllëmbë, por sytë të shkëlqejnë. Nuk do të shkojmë në Athinë…, do të shkojmë larg, shumë larg, në një botë tjetër. T’i s’ke udhëtuar ndonjëherë që të dish se ç’është një udhëtimi i gjatë, vapori i madh… Në mes të detit të hapur që s’ka fund, mendja dhe shpirti çlirohen nga pesha e çdo brenge. Trupi është i lirë, ashtu si vapori, që nuk ka rrënjë në ujë. Del në kuvertë, ajri të përplaset në fytyrë, të rrëmben flokët. Pulëbardhat nuk fluturojnë më përpara anijes. Herëpashere, ndonjë delfin del përbri, zhytet, del sërish. Më parë i duket tehu i fletës, më pas, koka… dhe përsëri humbet. Gjithçka rënkon, dridhet, fishkëllen. Në gjithë këtë zallamahi, shpirti jeton në një heshtje absolute.

Ku dëshiron të shkojmë? Në Venecia? Në Marsejë? Në Amsterdam? Sigurisht! S’kam qenë ndonjëherë. Por, janë qytete të bukur kur i shikon. Kam lexuar diçka, një shoku im “atje brenda” më ka treguar diçka. Del, ta zëmë, në Marsejë. Sa të theksuar e ka ngjyrën e verdhë! Këtu hasen të gjitha fiset e botës, madje, dhe grekët. Ah, do të bëjmë sikur s’i njohim. Sa bukur sikur të mos i njohësh grekët! Ato gratë pa shami, të lyera, që ecin duke u tundur me duar në xhepat e përparëses, me cigaren varur në buzë, të mos i shohësh. Shkojmë të marrim trenin. Nesër në mesditë do të jemi në “Gare de Lion”. Qëndromë pranë që të mos më humbasësh. Të thashë, s’kam qenë vetë, i kam lexuar, m’i kanë thënë. Si? Pse e godet kutinë? Mbarove? Llustroi prapë, Jordan! Me bojë evropiane. Do të marrësh dhe pesëdhjetë lekë të tjera…

Ç’po thoshim? Ah, po. Dolëm në “Gare de Lion”. Ecim me këmbë, s’kemi bagazhe. Do të të udhëheq unë! Ky është Si… kujdes makinën! S’të shoh aspak entuziast. Dalëngadalë do ta njohësh dhe do ta duash më shumë dhe se detin tonë. Do ta duash me pasionin e poetëve të Francës. I gjithë njerëzimi rrjedh në këtë ujë të turbullt.

Ajo anija e stërmadhe, e gurtë, me ata direkë të pafund, me ato shkallë dhe me rrema…, ajo anije e stërmadhe, që u ndal në këtë ishull të Sekuanës, ka ardhur nga thellësia e Azisë, nga pyjet e Norvegjisë. E di gjënë më të çuditshme? Ka ardhur nga rërërat e Afrikës! Këtë anije të gurtë, që ka shenjtorët për kapitenë dhe engjëjt për muço, duhet ta shikosh në mjegull! Duket sikur varet në qiell, udhëton sikur të mos ketë peshë. Të thashë, s’e kam parë vetë. E imagjinoj! Mos, vallë, s’kemi parë ndonjëherë anije në mjegull? S’mund të jetë ndryshe Shën Maria, Shën Maria e Parisit!

Si? Mbarove prapë? Llustroi sërish, Jordan! Si? Po qesh? Urdhëro, merre një qindëshe. Ike? S’prish punë, flas dhe me vete.

E di ç’do me thënë të humbasësh në një kryeqytet? Të mos njohësh askënd, të mos të të njohë askush! Askush! Ta lësh veten të të tërheqë fati në lumin e njerëzve, nëpër bulevarde, pa menduar, pa vullnet. Dhe, pastaj, në një kafene me drita, me muzikë, të marrësh çaj, ose një diuboné, diçka të tillë, mendoj. Përbri teje sheh një dallëndyshe plot gaz. Vetëm një? Pesëdhjetë, njëqind të tilla ngjeshen pas zotërinjve të qeshur. Sapo e kupton, se edhe ti mund të jesh po kaq i gëzuar, mjafton që ta duash, dhe je i gëzuar. Kështu, jeta bëhet më e lehtë, dhimbja bëhet e përkohshme…

Në darkë shkojmë në një kabare. Në Monmartrë. Salla është e mbushur me piktura, shtamba, maska dhe një Krisht të kryqëzuar në qoshe, me një dru të ngrënë nga krimbi, i gjatë, nga dyshemeja deri në tavan. Mbi oxhak hipin e zbresin minj të bardhë. Marrin nga duart e vajzave bërthama qershish… Si i shtrembërojnë turinjtë kur përtypen! Po t’i prekësh, është ogur i mbarë. Koketa, aktore, modele, dashnore… Pinë, tymosin, flokët i kanë të prerë. Disa prej tyre janë dhe pa çorape… ah, ç’këmbë hyjnore! Ja dhe një qen i madh që leh, pastaj duartrokasin. Të gjithë bashkë zëmë e këndojmë, dimë s’dimë, është kaq e lehtë. Pasi të kesh pirë, pasi të jesh turbulluar, në fund, mund të ikësh, ta zemë, me një poeteshë hollandeze, e cila banon në Palai Royal… Ç’kujtesë që kam dhe unë! Deri dhe emrat i mbaj mend, siç m’i tha “shoku”, apo siç i kam lexuar. E mirë është kujtesa. Po, pse dëshiroj gjëra që s’mund t’i kem?!

Ç’kisha sot? S’munda të mbyllja sy. Ca rrënqethje të çuditshme më silleshin nëpër trup… si përkëdhelje të vakëta… Ç’të ishin? Ngrihem, ndez qiriun. Sa varfër duket gjithçka në këtë dhomë! Shtrihem sërish. Përsëritet e njëjta gjë… U vesha… thashë të dal të shëtis pak nga deti, nën hënë… U mbështolla, bënte ftohtë…

Por, pse, duke ikur, u ktheva përsëri dhe mora paratë me vete? Ruajmë o zot! mora dhe saksinë me karafilin… Por, nuk shkova për nga deti… U ktheva majtas, në një sokak… Pas njëfarë rruge u ktheva për sipër… Ja, përpara derës së Maros… Errësirë… Një qen lehte andej nga bregu i detit; do të jetë ndonjë nga qentë e anijeve. Kush tha se jam plak? Tëmthat më rrihnin, duart më përvëlonin… U avita, duke ecur në majë të gishtave… Kapa dorezën e portës… Ishte e akullt! E lashë të binte… Dang!… Jehoi nata … Më zunë, papritur, ca të dridhura… ika, ika me vrap… Më dukej sikur më ndiqnin nga pas… Kur arrita përpara dyqanit të Janaqit… kaq ishte… u ndala një çast. S’merrja dot frymë… Pashë dritë nga brenda. Hyra, ndoshta për t’u fshehur. Që jashtë dëgjova hapa. Dy – tre vetë pinin brenda në tavernë me qepenat e mbyllur. Kur më panë, u çuditën. Panë njëri-tjetrin. “Pak verë doja, se jam i sëmurë”, thashë. Pastaj prapë, prapë. Gostita dhe shokët… më gostitën dhe ata… i gostita përsëri… s’mbaj mend sa vazhdoi.

 

Tani jam në shtrat. Do të vdes… do të vdes. Pará s’më kanë mbetur më. S’mund të kthehem në vendin tim. Ah, kush do vijë të më marrë që këtej? As fantazia ime s’ka flatra aq të forta sa të më ngrejë lart…

Po saksia? Ah, të paktën më ktheni saksinë!…

 IV

             Më duket se ndenja njëzet ditë në shtrat. Kisha më pak temperaturë, por kisha shumë dobësi. Dhembja e kokës më torturoi shumë, s’mundesha as të mendoja, ose, më mirë, gjithçka që mendoja më dhimbte. Rrija shtrirë në kurriz, me sytë në tavan. Atë çengelin atje, në mes të tavanit, e shikoja ngultas. Nga ky çengel, thosha, dikur do të kenë varur, gjithë freski, djepin e zonjës Ollgë, ndoshta; ose do të kenë varur llambën, ose ndonjë shportë me ftonj. Por, pa imagjino, një litar të tendosur që varet prej atij çengeli, fundi i të cilit është i lidhur në qafën time!… Sigurish, ky ishte një mendim interesant, por rrënqethesha sapo më shkonte nëpër mend.

Zonja Ollgë vinte dy herë në ditë dhe më shikonte. Më sillte ndonjë çaj ose supë. Duhej të ngrihesha një orë e më parë. Hyrja në një borxh të tillë, më mërziste shumë. S’do të mundja kurrë ta shlyeja. Sigurisht, doja të vdisja, por, si t’i lija për dhuratë, kësaj gruaje të mirë, këtë, fatziun, trupin tim?

Dalëngadalë, me shumë mund, u ngrita më këmbë. Ja ku jam sërish, mes të gjallëve! Por, tani gjithçka më duket shumë e errët. Askund dhe në asgjë s’gjej kënaqësi. Por, kjo është më e pakta që mund të ndodhë. Po ta dija se do të tronditesha kaq shumë prej asaj që do t’ju tregoj më poshtë, do të kishte qenë më mirë të kisha vdekur! Kush e dinte se, këta njerëz besimtarë, këta njerëz të thjeshtë, mund të bënin një krim të tillë? Janë të gjithë fajtorë, apo, mbi të gjitha, kanë më shumë faj ata që i organizuan për të kryer një krim të tillë?

Gjithmonë i bëja bisht bisedës rreth burgut. Kaq shumë më tërhiqte bota e jashtme, saqë gjithçka më dukej e re. Nuk e urreja burgun. Në shpirt më mbeti si një vend sprove dhe, sa herë mendja më shkonte atje, një heshtje e thellë më rridhte ndër deje.

Por, që tani e tutje, sa herë e çoj nëpër mend, më ngrihen qimet përpjetë, dridhem i tëri, mendimet më rënkojnë, siç buçisnin flakët e atij zjarri të stërmadh që, në pak kohë, bëri hi pesëqind jetë njerëzish…

Do të tregoj aq sa mundem. Sikur është prishur diçka këtu brenda mendjes sime. Tmerri që mora trazoi gjithçka brenda meje…

 

Burgu ndodhej lart mbi një kodër, pranë detit. Dukej si një kazermë e madhe katrore, me dritare që ziheshin prej dy rradhë hekurash, me një oborr në mes. Në oborr ishte një kishëz, kushtuar Ngjitjes së Zotit në Qiell. Kupola e saj ngrihej mbi çatinë e burgut dhe, duke e hedhur deri larg shkëlqimin e kryqit të bronxtë, të gënjente duke të bërë të mendoje se atje ishte manastir, vend paqeje dhe vetmie. Në anën e përparme, një pyll pishash të reja derdhte deri poshtë, në buzë të detit, gjelbërimin dhe rënkimet e tij.

Brenda në burg, mbi pesëqind vëllezër të mitë, ditë për ditë mblidhnin më tepër errësirë në shpirtrat e tyre… Pesëqind njerëz janë një qytet i tërë! Sado maskarenj që të ishin, duhej t’i ushqenin. Duhej furrtari, për bukën; bakalli sillte fasulet, bakalaron, trahananë, vajin, dhjamin; tregtari i fruta-perimeve sillte kungujt, patëllxhanet, qepët, lakrat; kasapi sillte dhitë, dhentë e viçat e therur; druvari sillte dru, qymyr, boçe pishe, pishtarë; shitësi i ujit sillte pesë deri gjashtë fuçi uji në ditë; farmacisti sillte kininën dhe vajin e recinit.

Këto furnizime, të mëdha e të vogla, gjithmonë i merrnin qeveritarët. Shitësit, duke e ditur se nesër mund t’ia lënë vendin “tjetrit”, kujdeseshin që të krijonin baza të forta. Kështu, artikujt që shisnin i jepnin me çmime të stërfryra dhe të cilësisë më të ulët që ishte e mundur: bathët të krimbura, ullinjtë të kalbur, bakalaron të qelbur, vajin të hidhur, bukën të bërë me miell të pasitur dhe të papjekur, mishi vinte i vjetër dhe i fortë si shollë. Rivalët thoshin se drejtori i burgut ishte marrë vesh me tregtarët, se, që t’i përzgjidhte, u mbante një pjesë të mirë të pagesës që duhej t’u bënte. Kështu, i lejonte që ta ulnin cilësinë dhe të vidhnin në kandar. Nëse ndonjëherë të burgosurit i flaknin përdhé këto ndyrësira, pa i ngrënë, rojet kapnin nismëtarët, i shqepnin në dru dhe i mbyllnin në ca bodrume ky s’hynte dielli. Ky është shtet! S’mundet gjithsecili të bëjë sipas kokës së tij!

Fshati ishte shumë i kënaqur me lëvizjet që sillte burgu.

Ishin mbi gjashtëdhjetë policë roje. Shumë prej tyre kishin me vete dhe familjet. Të gjithë këta donin të hanin, të pinin, të rruheshin, të flinin. Pjesa më e madhe e gardianëve ishin bij nga dyer të mëdha, të cilët, që të mos shkonin në luftë, ishin rreshtuar në rradhët e policisë. Pra, ishin të kamur dhe shpenzonin. Kështu, kishin punë edhe restorantet, berberanat, kafenetë, hotelet, dyqanet e bakejve, furrat e bukës, fruta-perimet. Vetëm kinkaleria shiste më shumë se pesëqind zarfe dhe fije letre në ditë!

Kështu, pra, mund të themi se burgu ishte jeta e ishullit të vogël.

Tani, e dini se cilët nuk ishin të lumtur? Furnitorët! Donin tjetër drejtor, që të mos i paguanin përqindjet. Dhe, duke i lëvizur urët, e kthyen opinionin kundër të tanishmit. Çdokush shpresonte të zëvendësohej: kishte për të patur punë të shkëlqyer! Më pas, çdonjëri përpiqej që, me çdo mënyrë, të mënjanonte të gjithë kolegët, në mënyrë që ai vetë të bëhej sipërmarrës për të gjitha furnizimet. Por, edhe kaq s’mjaftonte. Duhej që shteti të mos i dërgonte të gatshme veshjet e të burgosurve, po t’i qepnin në ishull, që, kështu, njëri prej tyre, të bëhej sipërmarrës. Kjo do t’i sillte dobi të madhe “vendit”! E njëjta gjë u bë dhe me kambalet.

Më të pakënaqurit, natyrisht, ishin furnitorët e vjetër. Ata kishin kafenenë e tyre ku rrinin, kishin partinë e tyre, gazetat e trye. Fshehtas shanin çnjerëzinë e të tanishmëve, që kalonte çdo kufi, dhe prisnin të ndryshonte qeveria, pastaj të shohim…

Ndërsa vetë fshatarët, mëditësit, çirakët, varkëtarët, burgun e shihnin vetëm në ëndërr! Ai që bën përpara në jetë, bëhet furnitor, merr furnizimet dhe fiton pa punuar.

 

Tani, le të imagjinojmë sikur, papritur, vjen një telegraf nga qeveria, i cili thotë se do të mbyllet burgu! Ah! Pra, erdhi dhe ky telegraf… Mbi nofullat e shqyera ra rrufeja! Kush ishte ky, që donte t’u merrte nga dhëmbët fatkeqësinë e të tjerëve, e cila i ushqente dhe i trashte?

Në fillim, një heshtje e frikshme kishte pllakosur ishullin. Nëpër kafene nuk luanin më, nuk dëgjoheshin të thirrura; ishin të zhytura në heshtje. Hapat e njerëzve ishin të rëndë. Të gjithë e ndjenin se fati qëndronte pas qiellit të vrenjtur.

Si u bë? Ja që u bë! Menjëherë u ngritën të gjithë armiqtë e djeshëm: kokat e mëdha të ishullit. Jemi patriotë! Shumë prej nesh janë vëllezër, kushërinj, krushq apo kumbarë mes tyre. E rëndësishme është që burgu të mos zhbëhet. Kush do të marrë përsipër furnizimet, është çështje dytësore; në fund të fundit, do ta bëjmë me rradhë, një herë njëra parti, një herë tjetra, siç kemi bërë deri tani…

Por, duhej dhe mbështetja e popullit. Mos, vallë, populli nuk jeton pranë zotërinjve? Po të mos ketë më punë, nuk do të vdesë populli nga uria?

Mos këto janë kujtime romanesh? Për këto, edhe natyra duhet të dëshpërohet e të mbajë zi!

Ditën tjetër nisi furtuna. Dallgët kërcenin mbi mol e sipër dokut, duke arritur deri në kalldrëmin e tregut. Varkat tundeshin, buçisnin, goditnin njëra-tjetrën, ashtu, të lidhura si një tufë kuajsh që, papritur, në muzg, u zë veshi ulërimën e luanit. Pemët tundeshin me furi dhe thyheshin duke rënkuar, sikur i thernin. Një ballkon u shemb mbi kalldrëm me gjithë saksitë mbi të… Shenja të këqia të një mallkimi që po afrohej…

Edhe populli filloi të egërsohej, të lëvizte. Në fillim i dërguan qeverisë telegrafe njërin pas tjetrit. Pastaj, dërguan dhe një përfaqësi. Meqenëse populli këtë padrejtësi e quante të tijën, zotërinjtë bënin sikur vepronin sipas porosive të popullit, bënin sikur flijoheshin për të…

Por, erdhi një telegraf tjetër, i cili thoshte se të shtunën do të vinte një anije mbretërore për të marrë të burgosurit, prandaj, duhet të përgatitej çdo gjë, që të mos vonoheshin në imbarkim.

Pra, gjithçka shkoi kot? Mirë! Do ta shohim! Dërguan menjëherë njerëz për të thirrur të gjithë fshatarët që banonin në zonat e tjera të ishullit.

Të shtunën në mëngjes kambanat po binin përzishëm. Duhet të ndalohet që kambanat të bien kështu nëpër funerale; ia shkatërrojnë nervat njeriut! Ti do të harrosh vdekjen, frikën e thellë e të pathyeshme, por ato s’të lënë. Ato rrënkime të hekurta, të rënda, të hyjnë në zemër, të ftohta, si gjarpërinj, të mprehta, si thikë…

I gjithë populli, gjithë ishulli – burra, gra, fëmijë, priftërinj, psaltë, epitropë, këshilla bashkiakë, zotërinj, çirakë – u mblodhën në oborrin e Mitropolisë me flamuj të zinj. Shtyheshin, thërrisnin, tundnin grushtet në ajër. Fëmijët vraponin lart e poshtë duke qarë e duke tërhequr nënat e tyre nga fustani.

Një gënjeshtër e vogël! Një gënjeshtër e vogël nuk e pengonte padrejtësinë e madhe! Kur bëhet fjalë për një qëllim kaq të lartë… Pra, u tha dhe kjo!

Në mes të oborrit kishin vënë tribunën e Pashkës, mbuluar me beze të zezë. Mbi të hipi drejtori i burgut. Menjëherë, të gjithë heshtën. Fytyra i shkëlqente. Rreth meje dëgjoja frymëmarrjet e shpeshtuara të njerëzve.

E vërteta është se nuk i kuptoja mirë ato që thoshte. Më qëlloi të isha mjaft larg prej tij, i shtypur në mes të turmës. Më pas, e kam thënë dhe një herë, ato që pasuan, më sollën një krizë të tillë nervore, saqë dhe tani jam i zhytur në kaos. Megjithatë, do të bëj ç’mos që të jem i kuptueshëm.

“Sot, të gjithë njerëzit e ndershëm duhet të vajtojnë! Sepse sot, shteti vjen për të rrëzuar murin që deri tani ndante qytetarët e mirë nga të ligjtë. Qëllimi i shtetit nuk është që të shpërngulë gjetiu të burgosurit, sepse, burg më të mirë se ky i yni, s’ka askund, më të shëndetshëm, më komod, më njerëzor dhe më të mirëadministruar. Qëllimi i shtetit është që të lirojë të burgosurit. Të lirojë të gjithë armiqtë e shoqërisë…”

– S’do t’i lejojmë, jo!

Ky informacion më çuditi; por, dyshimi nuk zgjati as gjysmë minuti. Fjala e drejtorit më bëri menjëherë për vete. Por çudia më e madhe është se nuk u gëzova se do të takoja miqtë e mi të vjetër, të lirë, si unë, por më të lumtur se unë dhe, më të pastër. Dija historinë dhe brengën e çdonjërit, i dija një për një emrat e tyre, i doja të gjithë, por, bashkë me turmën që ulërinte, ndjeja për ta diçka të ngjashme me urrejtjen. Ndihesha i gatshëm për të bërë çdo të ligë…

“I gjithë vendi do të mbushet me kriminelë dhe hajdutë. Si, atëherë, do të ruhemi nga rreziqet që do të na rrethojnë, që do të hyjnë mes nesh? Do të duhet të rrimë të armatosur. Por, ne nuk jemi njerëz të kamës e të kobures. Edhe kur vetë jeta jonë është në rrezik, zemra s’na e thotë të vrasim. S’do mundemi më të shkojmë të vetëm në ara dhe të rrimë netëve atje. Do të mbyllemi herët nëpër shtëpi dhe, pas çdo zhurme, do të hidhemi përpjetë të tmerruar, duke pyetur se kush është, ç’po ndodh. Ky det i bukur, elementi më i lirë i natyrës që na fal pasuritë, freskinë dhe udhët e tij, do të bëhet armiku ynë më i madh. Pa shikoni rreth jush, sa ishuj, sa limane që ka! Janë vetë jeta dhe streha e peshkatarëve dhe pulëbardhave, por do të bëhen fole kusarësh! Dhe, e keqja më e madhe që do të hyjë mes nesh, nuk janë të burgosurit. Kur njeriu humbet besimin në jetën dhe pasurinë e tij, atëherë, në dëshpërim e sipër, bëhet edhe ai hajdut dhe kriminel: unë, ju, të gjithë ne, do të marrim malet…”

Koka më buçiste. Atëherë s’e mendova se unë as pasuri kisha, që të trembem, as jetën nuk e doja, që të trembem se mos e humbas dhe, as vendas isha. Por, shpirti im nuk mendonte, nuk ndiente me vetë.

“Nuk janë vetëm njerëzit që janë në rrezik. Rrezikon i gjithë Atdheu! Rrezikon besimi! Armiqtë tanë, që vigjëlojnë në kufij, kur të na shohin të pasigurt, lirihumbur, do të hidhen mbi ne dhe do të na zhdukin. Do të na ndryshojnë besimin! Atëherë, do ta kuptojmë mirë se ç’do të thotë të jesh skllav – skllav i armiqve tanë. Do ta kuptoj unë, ju, gratë tona, fëmijët tanë!”

Fshatarët dukeshin të turbulluar, syve të tyre të egërsuar u kishte rënë një hije e zezë.

Zëri i drejtorit u zbut; një fllad lirik i gufonte gjoksin, sikundër kënga dhe dashuria gufojnë gjokset e zogjve të vegjël. Sytë iu përlotën. Të gjithë ishin gati për të qarë – ose për të vrarë. Grave, gati sa s’u binte të fikët.

“Burgu nuk ka qenë vetëm siguri e njerëzve të ndershëm, vepër e bërë sipas vullnetit të perëndisë, që, si në qiell, ashtu dhe mbi dhé, ndan të drejtët nga të padrejtët. Burgu ka qenë dhe krenaria e ishullit tonë! Kujtoni Ngjitjen në Qiell, që festonte kisha e tyre. Gjithçka lyhej, fshihej, në dritare dhe mbi dyer viheshin mërsina dhe degë pishash, kudo flamuj dhe, në mes, flamuri anglez. I gjithë ishulli vinte në këtë panair, si dhe shumë të tjerë nga ishujt rrotull. Të burgosurit kishin rastin të shisnin bastunë, krehëra, kuti duhani, ikona, gjithçka që mund të jetë e nevojshme për vete apo për t’u stolisur. Dhe, kur festuesit e huaj iknin, kishin ç’të thoshin për mirësinë tonë, për përparimin që kishim bërë, për harmoninë tonë. Që tani e tutje, kur të kalojmë përpara burgut tonë, do të na copëtohet zemra. Dhe, kur të ulemi të këputim ndonjë lulëkuqe pranverore në mes të grurit, siç bënim më parë, do të na duket e zezë”.

U ndal për një çast dhe fshiu sytë. Të gjithë bënë të njëjtën gjë.

“Dhe, më e keqja, kur të huajt të shohin se këtu zotëron anarkia, se e kemi humbur nderin, do t’i ndërpresin marrëveshjet, nuk do të na japin më grurë dhe të gjithë do të ngordhim nga uria, ne, populli më i mirë, që jetojmë nën qiellin më të bukur! Dhe bijtë tanë nga Amerika s’do të na dërgojnë më dollarë, pasi do ta dinë se do të vidhen”.

Ajo që ndodhi më pas nuk ishte zemërim, ishte tërbim. E gjithë turma u hodh prapa, si egërsirat, gati për t’u kacafytur. Sytë e turmës u bënë të vëngër, fytyrat u jeshilosën, buzët u zbardhën. Unë kisha një të nxehtë të tmerrshme.

Atë çast, dikush, që kishte hipur në kambanare, thirri me zë të mprehtë:

– Po vijnë!

Dhe, me të vërtetë, që larg u duk anija mbretërore, mbështjellë nga tymi i zi, me shkumë përpara dhe pas, e fortë dhe e pavdekshme, si sirenë.

– S’do t’i lejojmë! – mërmëritën të gjithë.

Kishim, vallë, nevojë për prijës? Lypsej nevoja ta thoshte njeri? Një shtysë e verbër i shpuri të gjithë tek burgu. E rrethuan nga të gjitha anët duke thirrur:

– S’do t’i lejojmë!

Ja, po afrohet… Që atje anija dukej më mirë. Dukeshin më mirë topat dhe flamuri.

Hutimi i tyre rritej. Diçka ua zinte fytin. Po, isha dhe unë bashkë me ta. Më kujtohet se bëja si i marrë. Mbaj mend se bëja si i çmendur. S’dija ç’bëja. Dikush thërriti:

– Zjarr!

– Zjarr! – thirrën të gjithë bashkë.

Çudi, se si në çast u gjetën shkarpa, pishtarë, vajguri e shkrepse! I vendosën nëpër dritare e u vunë zjarrin. Menjëherë, një tym i zi, mbytës e i dendur, filloi të bëjë udhë përmes hekurave të dritareve. Dridhej si gjarpëri që sillet për të kafshuar bishtin e tij. Për pak kohë i mbuloi të gjitha, si të ishte natë. Qielli rëndonte. Menjëherë, flakë të stërmëdha rrethuan ndërtesën. Gjithçka përreth dukej e kuqe. Fytyrat e zjarrvënësve, të tendosura nga urrejtja, kishin marrë një pamje demoniake. Nga mesi i flakëve dëgjoheshin zëra që ulërinin pafund me dhembje. Zërat zgjasnin për pak, pastaj heshtnin. Pas tyre, të tjerë zëra dëgjoheshin. Heshtnin dhe ato. Nëse ndonjëri nga të burgosurit e dëshpëruar bënte të thyente hekurat apo të kapërcente dyert që zunë të përkuleshin, e pushkatonin…

– As një gjysmë të mos dalë i gjallë, as një gjysmë!

Nga anija mbretërore shikonin zjarrin dhe çuditeshin. Mendonin se po digjeshin dyshekët e vjetër të kashtës dhe mbeturinat. Po, pse kaq zjarr? Si është e mundur? Vunë të gjithë shpejtësinë dhe hyrën në port. Menjëherë, zbritën varkat me njerëz, të cilat u nisën me shpejtësi drejt burgut.

Por, fatkeqësia nuk merrte fund me kaq. Anija nuk vinte të merrte të bugosurit, por sillte dhe njëqind të tjerë. Qeveria, pas telegrafeve të përsëritura të banorëve të ishullit, pas shqyrtimit që bëri Këshilli dhe deputetët e provincës, kishte ndërruar mendje. Vendosi të mos e lëvizte burgun, madje, siç thamë, dërgoi dhe njëqind të burgosur të tjerë. Por, që prej tri ditësh, zyrat publike, shkollat, gjykatorja, bashkia dhe zyra e telegrafit ishin mbyllur me rastin e zisë. Ishte vetë populli ai që i mbylli. Kështu, telegrafin që lajmëronte të rejat e gëzuara s’e mori askush. Kështu, burgu shkoi për dhjamë qeni.

Kur panë të keqen që i zuri, fshatarët qanin, rrihnin veten nga mëngjesi deri më darkë. E shkatërruan jetën me duart e tyre. Sa për ato pesëqind palo kufomat, kush i llogariste! Mirë u ishte bërë!

– Edhe njëqind, edhe njëqind të tjerë! – thoshin duke qarë.

Dhe, me mendjen e tyre bënin llogari sa lëvizje do të sillnin dhe njëqind të burgosur të tjerë në jetën e ishullit. Do të kishte qenë e mundur të jetojnë të gjithë pa mbajtur mëri, pa qenë të ndarë në parti, të vëllazëruar. Në fund të fundit, për furnizimet do të merreshin vesh!

Papritur, ia krisi një shi i rrëmbyer. Era e hirit, e drurëve të djegur, e trupave të karbonizuar, me gjithë duhmën e kalbjes së kufomave, pllakosi për shumë ditë mbi qytet. Kjo erë dhe kjo qelbësirë s’i la të harronin mynxyrën që u kishte rënë mbi kokë.

– Ah, dhe njëqind të tjerë…

Me kohë, moti u kthjellua dhe ujërat u thanë. Policia hodhi gëlqere mbi kufomat. Era e kalbjes s’u ndje më, por në mendjen e tyre pendimi ngulej edhe më thellë.

Ç’të bënin tani? Mos duhej të fillonin të punonin – të plugonin, të mbillnin, të korrnin, të mblidhnin frutat e pemëve? Mirë fshatarët, po zotërinjtë? Ah, sikur të ndodhte ndonjë mrekulli! Të fitonin pa punuar, siç kishin bërë deri tani – gjë që ishte dhe më e drejta.

 V

             Po kjo, ç’shaka ishte? Është tërësisht e pakuptimtë! E dini se kë arrestuan si fajtor? E ç’u bëra unë që më mbyllën në çmendinë? Thanë se unë e vura zjarrin! Po, pse unë? Isha unë, thanë, sepse jam i çmendur! Po Çukoja, atëherë, ç’i bie të jetë? Edhe ai i çmendur është!… Si? Vdiq? Aha, prandaj nuk arrestuan atë!

E pra, jo vetëm që nuk jam i çmendur, por këto që u tregova janë gënjeshtra. As vrasje kam bërë, as në burg kam qenë, e as është djegur ndonjëherë burgu. Ja, më thoni, keni dëgjuar të kenë djegur ndokund burgje? Jo. Atëherë, nuk jam i çmendur. Kisha kaq kohë që bluaja me mendje si të sajoja një histori të gënjeshtërt, për të treguar një të vërtetë të madhe të shoqërisë: se ata që jetojnë në kurriz të fatkeqësisë njerëzore, kthehen në kafshë po t’ua marrin, po t’u mungojë ajo… Sigurisht, po të lindësh i varfër dhe oriental, është njësoj si të kesh lindur brenda në burg, ose njësoj sikur e ke nisur jetën me një vrasje. Dikur, kjo mund dhe të ndryshojë – o ju, çaste krijimtarie – por, ky gëzim, ky shpëtim shpirtëror, sa do të zgjasë? Nuk mund të zgjasë! Trupin e kemi në zhinxhirë… shpirti do të na rrënohet… Por, ç’rëndësi kanë gjithë këto?

Ja, tani zutë të dyshoni sërish se nuk jam mirë. Më në fund, hapeni derën! Nuk iki. Se mos mundem të iki! Dhe po ika, ku të shkoj?

Ç’vend është ky këtu? Pse më futët në këtë dhomë me dritaret kaq lart nga toka? Nuk arrij të shikoj jashtë. Dua të shikoj jashtë!

Doja të tregoja se ata që kanë interes nga lufta, jetojnë prej gjakut të të tjerëve, vënë të tjerët të vrasin dhe të vriten për hatër të tyre. Çdo dorë, çdo këmbë, çdo sy, – çdo jetë që humbet, është e çmuar! Qeshni? Jo gjithmonë e kam mendjen kaq të kthjellët. Dhe, këto që them, nuk i them përçart nga kjo çmendinë. Jam duke i shkruar nga kafeneja e Zapiut. Jam dhe me shkollë – ndoshta kam më shumë shkollë se ju, edhe në Paris kam jetuar – këtë duhet ta keni kuptuar, dhe nuk më quajnë Darë[1]. Edhe emrin e kam të rremë. Si mund të ketë të tillë emër një zotëri serioz?

E vetmja gjë e vërtetë është kjo dhimbja e kokës. Kjo dhimbje koke që po më torturon këtu e gjashtë muaj…

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

*[Botuar për herë të parë në revistën “Sfidë”, Nr. 2, 2004, f. 113 – 137.]

[1] Pseudonimi i autorit ishte Popull Dara.

Dhimitris Haxis – Detektivi (tregim)

Dhimitris Haxis

 DETEKTIVI*

Tregim

 

Do t’u them të më vizatojnë mbi shqyt

një fytyrë të çuditshme dhe të vrerosur.

(Don Kishoti në vëngjillën e armëve në han).

 

I bukur është edhe ky qytet i vogël, kjo qytezë e provincës greke. Malet përreth, lumenjtë, lulet… Por ju keni fund e krye të drejtë, zoti Thornton Uailder[1]. Sa bukur e keni paraqitur jetën e qytetit të vogël në veprën tuaj të dëgjuar “Qyteti ynë i vogël”! E lexuam, e pamë në teatër edhe ne këtu në Greqi dhe, sigurisht, keni të drejtë kur thoni se kurrë nuk ndodh gjë. Gjithçka rrjedh qetësisht dhe e ekuilibruar në harmoninë e palëkundur të klasës tradicionale. Në mëngjes vjen shitësi i qumështit. Pas pak dalin gazetat. Në drekë shkollat mbarojnë mësimin dhe fëmijët kthehen nëpër shtëpira të gëzuar dhe të uritur. Pasdite vajzat dalin shëtitje. Mamatë, gjyshet, hallat e tezet dalin nëpër dritare, nëpër ballkonet me saksi lulesh, qëndisin, kujtojnë ngjarje të vjetra. Burrat shkojnë në punërat e tyre të ndershme. Ndonjëherë ndodh dhe ndonjë e keqe – vdes ndonjëri. Shkojmë të gjithë në varreza, po edhe kjo s’është ndonjë hata. Vijnë, atëherë, atje e rrinë pranë nesh, si të gjallë, shpirtrat e të dashurve tanë të vdekur. Po të rastisë të bjerë shi, hyjnë dhe ata nën çadrat e hapura, që të mos lagen, bisedojnë shtruar me ne, na pyesin në fillim si na shkojnë punët, na pyesin për vajzat që tani u rritën, u bënë gra e që duhet të martohen…

Asgjë tjetër s’ndodh. As atje, në atë qytetin tuaj të vogël e të famshëm. As këtej nga ne, në këtë qytezën tonë të varfër.

 

Një mëngjes, këtë paqe të pashqetësuar të jetës sonë harmonike dhe të ekuilibruar na e prishi disi zhdukja e Ikehajdes. Jo se ishte ndonjë gjë me rëndësi. Thjesht, kur e panë se s’po dukej të vinte, dyqanxhinjtë e së vetmes rrugë tregtare, që zakonisht ishin mësuar ta shihnin atje sapo ora e bashkisë binte nëntë, zunë të pyesnin se ç’u bë. Thanë mos ishte sëmurë dhe dërguan një nga fëmijët të shihte në kasollen ku flinte. Nuk ishte atje. U çuditën. Nga mesdita, qoftë për mirë a për keq, ia thanë lajmin dhe nënkapitenit të policisë, se polic me gradë më të lartë nuk kishim në qytezë.

Kontrolli në kasolle tregoi se Ikehajdeja nuk kishte qenë atje gjatë natës. Atëherë punët shkuan më tutje me një kërkim më të hollësishëm. Por as kjo nuk dha ndonjë përfundim me vlerë. Ikehajdeja, deri më njëmbëdhjetë të natës së kaluar kishte qenë në pijetoren e zakonshme në anën veriore të qytezës dhe pinte qetë-qetë kacidhet e fituara ditën, siç bënte gjithmonë. I dehur, si gjithmonë dhe i qetë, si gjithmonë, me përulësi u kishte uruar natë të mirë të tjerëve dhe ishte larguar i vetëm, po si gjithmonë. Prej aty gjurmët e tij humbasin. Prej aty nuk hidhej aspak dritë mbi çështjen.

Ishte njeri pa njeri, i urtë, shikonte gjithmonë në heshtje hallet e tij dhe, pa bërë ndonjë veprim të çuditshëm prej të çmenduri, prej vitesh punonte nga pak si hamall në pazar duke rendur kudo ku e thërrisnin për ndihmë, shkonte kudo që e dërgonin dhe kthehej menjëherë në vendin e vet. Për këtë shkak i vunë dhe nofkën që i zëvendësoi emrin, derisa iu harrua përfundimisht dhe askush s’e mbante mend si e quanin, kështuqë i mbeti Ikehajde. Me ato që i jepnin për mundin e tij arrinte të hante një pjatë gjellë në drekë nga gjelltoret e pazarit, kurse ç’i mbetej i pinte në darkë e bëhej tapë, gjithmonë në të njëjtën shitore vere. Që atje ikte gjithmonë në orën njëmbëdhjetë, shkonte të flinte në kasollen e tij, në mënyrë që të nesërmen të dilte në pazar në orën e zakonshme.

Kur, pra, të kishte humbur? Të kishte ikur nga qyteti – po pse të ikte fshehtas? Po të kishte vjedhur a vrarë njeri do të merrej vesh. Të kishte vdekur vallë? Po ku të kishte shkuar të vdiste? Me asnjë mënyrë s’po mundnin ta gjenin ç’ishte bërë. Vetëm kur kaluan ditët e zallamahisë, fëmijët, andej nga ana veriore e qytezës, zbuluan ç’kishte ngjarë me Ikehajden. Atje, ca çape më tutje pijetores ku ai shkonte gjithmonë, shtrihej një shesh shtruar me plloça me një pus në mes të tij. Pusi ishte tharë, nuk e përdornin më dhe, meqenëse fëmijët e lagjes luanin gjithë ditën në shesh, i kishin bërë një mbulojë të drunjtë dhe e kishin mbërthyer sa më mirë mundeshin mbi grykën e ulët të pusit se mos binte ndonjë nga çiliminjtë e pastaj ndodhin ato ngjarjet dramatike për të cilat lexojmë tek rubrika “Krime”, apo nëpër tregimet e Papadiamantit[2].

Fëmijët, pra, panë se ishte thyer mbulesa e drunjtë, e cila, që më parë, kishte qenë dhe pak e kalbur, por nuk i dhanë rëndësi. Por, ditët e mëpastajme i tërhoqi një kutërbim i fortë dhe, bënin ç’bënin, zgjasnin kokën të shihnin ç’kishte rënë brenda në pus. Të rriturit i panë që përkuleshin shpesh mbi grykën e pusit, panë mbulojën e thyer, ndjenë duhmën mbytëse dhe atëherë kuptuan gjithçka. Brenda në pus dergjej Ikehajdeja. I varfëri ai, kishte kaq ditë i vdekur!

Qyteti u përfshi nga një valë më e madhe mallëngjimi. Atëherë erdhi dhe prokuroi nga kryeqyteti i prefekturës, një gjykatës, një mjek dhe komandanti i policisë së rendit. Hetimi rifilloi, zgjati për ditë të tëra, por nuk shkoi më larg nga atje ku e pati lënë polici ynë. Vetëvrasjen e përjashtonin të gjithë. Ishte mëse e qartë se po të donte të vetëvritej nuk do të shkonte në një pus kaq të cekët. Po, edhe nëse donte të mbytej patjetër atje, mund dhe ta kishte hequr mbulojën, nuk ishte nevoja ta thyente me kokë e të binte brenda – duke lënë, këtu, mënjanë faktin se vetëvrasja është privilegj i shtresave disi më të larta.

Mbeteshin, pra, dy variante: aksidenti rastësor dhe vrasja. Polici ynë mbështeste variantin e parë. Duke e njohur prej kaq e kaq vitesh qytezën tonë dhe banorët e saj, me përgjegjësi mund të siguronte se Ikehajdeja nuk bëri kurrë sherr me njeri, nuk kishte asnjë mosmarrëveshje. Faktet përjashtonin, gjithashtu, dhe ndonjë histori të vjetër, ndonjë hakmarrje a diçka të tillë. Sa për grabitje, s’bëhej fjalë. E ç’ti grabisnin atij? Shpjegimi i policit tonë ishte i thjeshtë dhe mëse i logjikshëm: atë natë, ca më i dehur se zakonisht, niset për në shtëpi, për në kasollen e tij, pra, i merren këmbët, nuk sheh përpara, pengohet, bie në pusin me grykë të ulët, mbuloja e kalbur thyet nga pesha e trupit, rrokulliset përposh dhe, ja, mbaroi, ç’tjetër kërkoni?

Mjeku e përjashtoi kategorikisht idenë që vdekja t’i kishte ardhur nga dehja. Mendimet e tij renditeshin kështu: nëse do të ishte penguar pas pusit, natyrisht, do të kishte rënë me gjoksin përpara, me fytyrë. Por në kraharor nuk kishte asnjë goditje dhe në fytyrë asnjë gërvishtje. Kontrolli i kufomës tregoi se goditjen vdekjeprurëse e kishte marrë prapa kokës. Pas kësaj goditjeje, të cilën duhej ta kishte marrë brenda pusit, në muret e brendshme, me trupin drejt ka rënë deri në fund të pusit, ku dhe e gjetën tek rrinte ndenjur. Dukej, pra, qartë se dikush e kishte shtyrë nga përpara dhe kështu ka rënë mbrapsht me shpinë mbi mbulojë, e ka thyer e ka rënë brenda. Sa për të tjerat, ato nuk ishin punë e tij.

Ndërsa hetuesi shkonte më tutje. Ai besonte absolutisht se rasti në fjalë ishte vrasje. Këtu nevojitej një dorë e dytë që gjërat të bëheshin kështu siç ishin bërë dhe i binte më qafë policit tonë duke i kërkuar fakte. Dhe ky, që t’i vinte pas avazit, arrestoi të gjithë rrugaçët dhe hajdutët e pulave që kishim në qytezë – se mos ishin dhe shumë – u hoqi një dorë dru, por përfundimi përsëri ishte një hiç.

Hetimi ngeci në vend. Diskutimet mes krerëve kompetente dhe mes banorëve të qytezës se në ç’mënyrë shkoi e ra brenda në pus i gjori njeri vazhduan dhe ca ditë, pastaj dosja hetimore u mbyll, u mbyll dhe pusi me një mbulojë të re dhe më të fortë, kurse Ikehajdeja iu la harresës shekullore. Dhe, siç thotë dhe psalmi, “bashkë me të u varros dhe kujtimi i tij”.

 

Vetëm dy njerëz në qytezë nuk e harruan kaq shpejt ngjarjen. Njëri ishte polici. Pikërisht atëherë kur priste të ngrihej në përgjegjësi, shkoi tjetri e u mbyt në pus. Dhe, sikur t’ia bënte për inat, për ta mërzitur e për t’i bërë keq, nuk la asnjë gjurmë pas vetes. Gjykatësi, me idenë e fiksuar se kishin të bënin me vrasje, erdhi një ditë dhe i foli duke e ofenduar. Komandanti i policisë së rendit që ishte atypari tundi kokën dhe nuk tha asnjë fjalë. Kjo çështje e bëri policin tonë të hidhërohej jashtë mase. Të ikte njeriu para hundës së tij, le të ishte ky edhe Ikehajdeja, e të mos mundte të jepte asnjë ndihmë në përparimin e hetimeve, kjo nuk e nderonte aspak. Kështu siç shkuan gjërat mund t’i sillnin vështirësi dhe në emërimin e shumëpritur. Megjithëse dosja u mbyll, ai nuk u qetësua. Dhe kishte të drejtë.

Tjetri ishte Theodhoraqi. Edhe ky kishte të drejtë. Interesa të tij të rëndësishme u lidhën ngushtë me mbytjen e hamallit dhe me misterin që mbulonte vdekjen e tij. Nëse Theodhoraqi, atëherë kur polici, prokurori dhe hetuesi ngritën duart lart, dilte dhe u tregonte se si kishin rrjedhur ngjarjet duke ua plasur në fytyrë çështjen e zgjidhur, është mëse e qartë se jo thjesht do të fitonte lavdi dhe nder në sytë e gjithë qytezës, por jeta e tij do të ndryshonte menjëherë, gjithçka do të ndryshonte.

Theodhoraqi kishte dy vjet që kishte mbaruar gjimnazin. Kishte mbaruar shkëlqyeshëm dhe mësuesit e kishin këshilluar të atin ta dërgonte në universitet, meqë në mësime ishte shumë i zoti. Por i ati nuk e kishte bërë, pasi, siç pat thënë, nuk i kishte mundësitë. Por Theodhoraqit nuk i vinte keq. Dëftesa e famshme e gjimnazit i dilte e i tepronte. Kapardisej me të dhe priste emërimin si sekretar në zyrat e Qarkut, siç i kishte premtuar të atit një deputet i zonës. Emërimi po vonohej, Theodhoraqi vazhdonte të kapardisej dhe gjithmonë priste. I ati kishte një shitore në treg, një shitore të vogël e, megjithatë, hynte në sërën e zotërinjve të qytezës. Kishte, gjithashtu, dhe shtëpi të tijën. Kurse Theodhoraqi kishte në dorë dëftesën e gjimnazit. Kishte në dorë dhe karrierën e nëpunësit administrativ. Dhe, ndonjëherë, hidhte, ashtu si shtrembër, ndonjë sy nga vajzat, duke marrë hijen e dhëndërrit të lakmuar nga të gjithë dhe që, sigurisht, kur të donte ai, do të zgjidhte më të mirën – dhe atëherë do të pëlciste nga zilia Dhespina e Dhimulit, që vinte nga një sërë e varfër, i ati i së cilës nuk kishte shitore dhe që as që duhej ta ëndërronte të martohej me një nëpunës administrate. Megjithatë, në ato kohë, ishte trup e shpirt i uritur për atë Dhespinën e Dhimulit – sikundër dhe për vajzat e tjera si puna e saj. Edhe të tjerët i shihte me bisht të syrit, në fillim me krenarinë e nëpunësit të Qarkut, më vonë me syrin e sekretarit të Prefekturës e, pastaj, shohim e bëjmë. Atëkohë, shpirti dhe jeta e tij zhyteshin dalëngadalë në molçalin e plogështisë.

Por ai nuk e besonte këtë, megjthëse kaloi një vit i tërë. Dëftesa e shkëlqyer u harrua, emërimi ende nuk erdhi. Atëherë i ati e dërgoi në kryeqendrën e prefekturës, të shihte njëherë vetë se ç’mund të bënte. Shkoi, ndenji atje nja dy-tre muaj dhe zuri të mburrej se u pagëzua kryeqytetar, le të bëhej fjalë qoftë dhe për kryeqytetin e prefekturës. Pagëzoi dhe burrërinë e vet në një bordello të qytetit. Filloi të mburrej edhe për këtë, megjithëse ende mbeti trup e shpirt i etur. Dha ca provime për telegrafist – post publik edhe ky – e quajti për mburrje që fitoi, megjithëse sërish mbeti pa punë se nuk kishte vende. As në kryeqytetin e prefekturës nuk gjeti diçka që t’i përshtatej aftësive të tija, kështuqë u kthye pas në qytezë. Ende nuk kishte humbur. Nuk shqetësohej aspak. Kishte marrë hijen e kryeqytetarit, mbante një shall mëndafshi në qafë, të lidhur nyje, siç kishte parë ta lidhnin në kryeqytetin e prefekturës, mbante gjithmonë kravatë dhe, kohë pas kohe, nxirrte shaminë e hundëve, pështynte brenda në të dhe pastaj fshinte buzët lehtë-lehtë, pasi i dukej gjest veçanërisht i sjellshëm. Pasditeve, në kafenenë ku kalonte orët e lira, veç gazetave, merrte e lexonte gjer vonë në darkë romanet e tij të dashur policorë.

Në fillim i lexonte vetëm nga zakoni që i kishte mbetur qysh prej shkollës, po pastaj e bënte që ta shihnin të gjithë se ishte njeri i lexuar, që të mos mbetej njeri në kafene pa e parë të përkulur mbi libër. Më vonë, teksa zhytej thellë në ato romane, gjente një lloj kundërpeshe për mjerimin e jetës së tij. Mbrëmjeve ëndërronte sikur ai vetë realizonte bëmat që lexonte ditën. Ëndërronte ndonjë heroizëm që do t’i çudiste të gjithë, zhdukjen e ndonjë fare keqbërësish që kërcënonin qytezën apo sikur shpëtonte dikë që rrezikohej nga ndonjë dorë e zezë. Atëherë do ta merrte vesh Dhespina, do ta merrnin vesh edhe të tjerët dhe, sigurisht, do të vraponin t’i jepnin një vend të mirë pune, një vend të shkëlqyer pune si sekretar. Ndërkaq, unë që shkruaj, nuk duhet të harroj të bëj të qartë se ky nuk ishte për Theodhoraqin ndonjë pasion që e kishte vënë përfund, ky nuk ishte deliri i një njeriu të mbyllur, i një trilluesi. Theodhoraqi ishte mëse i shëndetshëm. Pak gënjeshtër i duhej vetëm që t’i ëmbëlsohej zemra në mbrëmje, ishte një trillim i vogël, tërësisht i padëmshëm. Madje, nuk duhet të harroj të them se brenda sajesave me ato bëmat e tij policore kishte diçka të sinqertë që nuk kërkonte shpërblim e mirënjohje, kishte pak dashuri brenda tyre, kishte një prirje për të mirën. Sigurisht, kjo ndjenjë kishte një masë. Aq sa të mbahej e të ushqehej deri diku ideja që kishte për veten se ishte i veçantë.

Vitin e dytë të atit i vinte turp ta shihte tek rrinte pa bërë gjë, tek endej pa punë dita me ditë, për ditë të tëra. Shqetësohej, njëkohësisht. Në qytezë ishte një shtypshkronjë të cilën e kishte Praksiteli, i mbiquajturi Zhaba, i apasionuari pas pëllumbave dhe llomotitësi i pashoq i triumfeve të tij fantastike e të pabesueshme pederastore; sidoqoftë, njeri zemërmirë dhe i ndershëm, helen i denjë si Praksitel dhe barbar me vulë e damkë si Zhabë. Në shtypshkronjën e tij kishte korniza të zeza për shpalljet e vdekjeve që i ngjisnin nëpër dyer dhe shtylla telegrafi, ca shkronja të pakta me lajle-lule të shkëlqyera me varak për shpalljet e martesave të lumtura, dy-tre arka me gërma, ca sirtarë me gërma kapitale, një makinë të vogël që punohej me dorë dhe një makinë të vjetër “Viktoria” që punohej me këmbë.

I ati i Theodhoraqit shkoi e foli me Praksitelin. I foli për emërimin, të cilin tashmë nuk e priste më të vinte, i foli për shitoren e cila nuk mund t’i mbante të dy atë e bir, u morën vesh mirë e bukur me njëri-tjetrin dhe ranë në një mendje. Theodhoraqi do të shkonte të mësonte zanatin. Praksiteli, nga ana e tij, kishte plane edhe më të mëdha. Tashmë ishte mërzitur dhe lodhur nga puna. Më vonë do t’i jepte dhe shtypshkronjën, të jetonte dhe Theodhoraqi si njeri, të bënte prokopi. Plaku u lumturua. Me të ëmbël i tha dhe Theodhoraqit se duhej të merrej me diçka, qoftë dhe përkohësisht. Derisa të shihnin se ç’u bë me atë vendin e punës në administratë, s’duhej të rrinte kot.

Kështu, Theodhoraqi filloi të shkonte në shtypshkronjë. Në fillim shkonte vetëm pasditeve dhe punonte gjithmonë me xhaketë dhe kravatë, që të dukej qartë se nuk ishte punëtor mëditës, po thjesht ndihmonte, kalonte kohën me atë punë, se dhe ajo me librat merrej, duke pritur gjithmonë emërimin si nëpunës administrate, i vetmi vend pune i denjë për vlerat që mbartte. Gati lumturohej kur ndonjëherë i duhej të ulej në tryezën e vogël ndanë dritares, ku dukej që nga rruga, për të korrektuar gabimet tipografike të ndonjë eseje. Më pas filloi të shkonte edhe mëngjeseve, ndonjëherë e hiqte kravatën e, në fund, hoqi dhe xhaketën. Praksiteli e paguante me rrogë të plotë. Kështu u qetësua edhe i ati.

Ai vetë as e pranoi fatin e punëtorit, as e mohoi duke u larguar e duke u përpjekur ta ndryshonte. Qëndroi në pritje. Qëndroi, me ndjenjën se ishte njeri i veçantë dhe me ëndrrën e vendit të sekretarit, se një ditë do të dilte mbi të tjerët e do të njihej prej të gjithëve. Kohë pas kohe u bënë përpjekje të tjera për vendin e punës, dikur u duk sikur gjërat po merrnin për mbarë, erdhi një letër nga Athina, u ripërtëri një premtim, zgjedhjet u afruan, shpresat u ngjallën, zjarri mbeti ndezur. Ndërkaq, në kokë i vërtiteshin bëmat policeske – edhe këtej zjarri mbahej ndezur. Por, tashmë, me më pak gëzim. Filluan të ndodhin ndryshime dhe dashuria përbrenda tij u zhduk, ajo pak prirje drejt së mirës, që përmendëm, humbi krejtësisht. Nëse në ndonjë nga këto histori që i pëlqente të endte na dilte një vajzë që shpëtohej prej Theodhoraqit, tashmë vajza duhej të martohej me të dhe t’i falte bukurinë dhe prikën e saj të majme, duhej ta bënte të lumtur. Ndërsa, po të ishte ndonjë plak, duhej të ishte i krimbur në parà dhe në fund duhej ta birësonte Theodhoraqin…

 

Gjëma e Ikehajdes e tronditi. Që nga bataku në të cilin po zhytej misteri i kësaj gjëme iu duk si një degë që i varej mbi kokë pas së cilës mund të kapej. Dhe e shtrëngoi fort, me gjithë pasionin e dëshpërimit të tij të parrëfyer. Kjo ishte zgjidhja. Se ç’lloj zgjidhje ishte, këtë as e mendoi e as kishte dëshirë ta mendonte. Ishte zgjidhje.

Ndonjëherë, mbrëmave, polici shkonte në shtypshkronjë e pinte ndonjë kafe me Praksitelin. Ato çaste ky ishte njeriu që i duhej. Për herë të parë i foli për Ikehajden ato ditë kur të gjithë, madje dhe polici, mendonin se kishte humbur a kishte shkuar diku.

– Këtu është, – tha Theodhoraqi mëse i sigurt. – Do ta shihni.

– E ku është? – pyeti polici.

Theodhoraqi nuk deshi t’i përgjigjej, vetëm buzëqeshi duke nënkuptuar diçka.

Nuk vonoi dhe, si për mrekulli, fjalët e tij u vërtetuan kur kufoma u gjet në pus.

– Nga e kuptove? – e pyeti polici kur shkoi përsëri në shtypshkronjë.

Theodhoraqi kuptoi se kishte ardhur çasti i duhur. Praksiteli nuk ndodhej aty atë pasdite. E la mënjanë radhitjen, mbështeti bërrylin mbi kasë, formoi sërish atë buzëqeshjen plot nënkuptim dhe i shpjegoi policit faktet që e kishin bërë të besonte se Ikehajdeja – gjallë a vdekur, kjo ishte tjetër punë – ndodhej atje.

– Njeri i çuditshëm qenke ti, – i tha polici. – Detektiv i vërtetë je!

Këto për policin ishin ato ditët plot shqetësim, për shkak të hetimit që nuk ecte dhe për shkak të atij hetuesit që e vinte në siklet dhe e turpëronte, megjithëse polici ynë ishte burrë i shtyrë në moshë. Kishte nevojë të fliste me dikë për këto gjëra, të shfrynte diku dhe ky djalë ishte i vetmi njeri që do të ndiente diçka për të. I rrëfeu sa shumë e kishte hidhëruar kjo çështje e mallkuar, nuk ia fsheu shqetësimin që kishte për pozitën profesionale dhe për emërimin që priste t’i vinte. Thodhoraqi shkoi e iu ul pranë. Atëherë i foli dhe ai për pasionin e tij, i tha se ishte detektiv i fshehtë, thjesht, për hesap të tij, sa për të shkuar kohën dhe për kënaqësi. Dhe i tha se kjo çështje nuk do ta linte kurrë të qetë derisa të zbulonte të vërtetën. Njihte çdo detaj të hetimeve, dinte raportin e mjekut, kishte çdo të dhënë që kishin dhe ata, sikundër kishte dhe të dhëna të tijat, të gjitha këto të shënuara me rregull të madh në një fletore.

– Tcuk, tcuk, tcuk, – ia bëri polici. – Detektiv je…

Po atë mbrëmje Theodhoraqi mori fletoren dhe shkoi në zyrën e policit. Mbyllën derën u ulën të dy ta pleqëronin punën. Theodhoraqi thoshte se hipoteza e policit se Ikehajdeja kishte qenë i dehur kur kishte rënë ishte e gabuar. Kjo përjashtohej.

– Atëherë, – tha polici, – paska të drejtë gjykatësi që mendon se e kanë hedhur brenda në pus? Ku mbështetesh për këtë?

– Gabim e ka edhe ai. I kemi të gjitha informatat. Dhe të gjitha provojnë se përjashtohet mundësia ta ketë shtyrë dikush.

– Atëherë?

– Ikehajdeja po rrinte pranë pusit. Nuk ishte i dehur. Qëndronte atje më këmbë, me shpinë nga pusi, sepse shikonte diçka. Se çfarë shikonte, kjo nuk ka dhe shumë rëndësi për çështjen. Dhe në ato çaste ndodhi diçka në shesh. Diçka pa, u tremb, vrapoi të largohej, bëri për prapa, ra me shpinë mbi mbulojë, e theu dhe u rrokullis përposh. Mjeku ka të drejtë. Por deri këtu kur thotë se shkak i rënies nuk ishte e dehura. Ishte diçka tjetër që nuk ka lidhje me të. Diçka tjetër që nuk e dimë se ç’është.

Polici dëgjonte kokëvarur.

– E ç’të ketë qenë vallë? Asgjë nuk ndodhi në qytezën tonë atë natë. Askush nuk kaloi nga sheshi, askush nuk ishte atje. Këtë e dimë me siguri.

– Këtu nuk ndodhi asgjë. Prandaj dhe gjykatësi e ka gabim kur mendon se kemi të bëjmë me një vrasje. Gjetiu, po. Dy orë përpara mbytjes së Ikehajdes u bë një vrasje në qytet, rreth orës nëntë të darkës. Autori u zbulua, por s’u kap asnjëherë. U largua atë çast nga qyteti. Po ta bësh me këmbë, rruga deri këtu mban bash dy orë, pra, duhet të ketë arritur në kohën kur Ikehajdeja ynë po rrinte pranë pusit. Po atë natë, aty nga ora dhjetë, në rrugën automobilistike u bë një grabitje e vogël, nja pesë kilometra prej këtej. Grabitën një automjet që kalonte asajane. Fajtorët s’u kapën asnjëherë. Ja, pra, diçka ndodhi atë natë.

– E ç’lidhje kanë këto ndodhi?

– Këtë nuk e di ende. Më e natyrshmja do të ishte që vrasësi dhe kusarët të kishin kaluar këtej nga ne. Pikërisht në orën njëmbëdhjetë. Mbytja e Ikehajdes lidhet me njërën nga këto të dyja. Se në ç’mënyrë, këtë nuk e di ende. Por do ta gjej. Do ta gjej një ditë, sado kohë që të kalojë.

Polici nuk e pa të udhës të thoshte se do të qe i interesante sikur kjo të zbulohej një ditë. Atij vetë s’i hynte shumë në xhep se ç’do të ndodhte një ditë. Atij i interesonte e sotmja dhe, sot për sot, nga faktet e Theodhoraqit s’dilte asgjë. Por, ndërkaq, e pranonte se ky djalë kishe shejtanin në bark. E gjithë ngrehina e arsyetimeve të tij qëndronte urtësisht mbi faktet hetimore. Brenda një çështjeje më të madhe e më të rëndësishme mbytja e Ikehajdes nuk ishte veçse një mister i pashpjegueshëm, një problem që kërkonte zgjidhje, pjesë e çështjes së madhe, fijet e së cilës kapërcenin qytezën tonë. E mbyllën fletoren. Me ngrotësi dhe simpati të vërtetë i shtrëngoi dorën:

– Ke për ta gjetur, – i tha polici. – Je djalë i zgjuar ti… Po të duash, a më bën një raport? Le ta kem këtu, në arkiv. Ku ta dish ç’bëhet më vonë…

Pas ca ditësh Theodhoraqi i dha raportin. Polici e futi në arkiv. Natyrisht, për këtë punë s’i tha gjysmë llafi njeriu. Por ama s’la njeri pa i folur për zgjuarsinë e Theodhoraqit – pa le në drejtshkrim, sa i fortë ishte – dhe kishin për ta parë të gjithë se ky djalë s’kishte për të qëndruar gjatë në shtypshkronjë. Kishin për ta parë, ishte njeri me të ardhme ai!

Që atëherë Theodhoraqin e thërrisnin “Detektivi”, Theodhoraq Detektivi. Kjo nuk e shqetësonte Theodhoraqin. Ai, nga ana e tij, ishte krenar se raporti i tij i fshehtë ndodhej tashmë në arkivin e policisë duke pritur vazhdimin për të cilin i ishte betuar vetes. Gëzohej, gjithashtu, për këtë njohje zyrtare, për reklamën që po i bënte polici. Kjo e nxiste të mos pranonte idenë se gjithë jetën kishte për të qenë punëtor i Praksitelit.

Emërimi në vendin e sekretarit vonohej gjithnjë e më shumë. I ati vdiq dhe shitorja e vogël në treg, shitorja që e fuste në sërën e zotërinjve, ishte mbyllur prej kohësh. Ca kohë më vonë Dhespina u martua me një tjetër. Një ditë prej ditësh edhe policit i erdhi emërimi e u largua nga qyteza – kështu humbi dhe dëshmitari më i besueshëm i vlerave të tij të mëdha. Por Theodhoraqi as atëherë nuk pranoi se gjithçka kishte mbaruar, asgjë nuk pranonte – nuk donte t’ia dinte se kapitulli i jetës i qe mbyllur një herë e përgjithmonë, as se ajo e fshehta që priste të vazhdohej atje brenda arkivit të policisë kishte marrë fund prej kohësh. Gjithmonë besonte se kishte dy flatra të mëdha, të cilat një padrejtësi e fatit s’i linte të hapeshin. Por do të vinte një ditë dhe do t’i shpaloste ato flatra.

Kështu, çdo mëngjes i merr ato flatra, i palos nën pallton e rreckosur dhe me ngut merr udhën për në shtypshkronjë, thua se ecën në një rrugë të cilën ngutet ta kapërcejë, t’i japë fund, ta hedhë pas shpine një herë e mirë. Në mbrëmje lan duart me potas për të hequr njollat e bojës që i hyjnë thellë në thonj dhe, i kërrusur, i kruspullosur, heq udhën për në shtëpi, sikur të ndihej fajtor për ditën që kaloi pa ndryshuar asgjë, për ditën që do të vijë dhe do të bëjë përsëri e përsëri të njëjtën rrugë.

…Nëse ndonjëherë ju bie rruga nga qyteza jonë do ta njihni me të parën. Do ta gjeni diku atje pranë të vetmes rrugë tregtare, atje ku ndalen autobusët, në kafenetë ku njerëzit rrinë e lexojnë gazetat me artikujt shkruar në gjuhën e pastër që flasin për shpirtin e pavdekshëm të farës helene, në kafenetë ku kërcasin tavllat e ku luhet preferencë[3]. Do ta njihni menjëherë. Është i biri i dyqanxhiut që u bë punëtor dhe që nuk e pranon se përfundimisht ky qe fati i tij. Është Theodhoraqi me diplomën e gjimnazit që nuk e mori dot vendin e punës si sekretar. Është detektivi i fshehtë me bëmat e tij të shumta që ende nuk e ka gjetur të fshehtën e madhe si ishte mbytur dikur në pus ai kukudhi, njeriu që s’kishte emër, po vetëm nofkë – çështje e madhe kjo, e rëndësishme, fijet e së cilës shkonin tej qytezës sonë…

 

Dhe vitet kalojnë. Që atëherë kanë shkuar pesëmbëdhjetë vjet. Filloi lufta, mbaroi, filluan ato ndodhitë e tjera që ngjanë në Greqi, mbaruan dhe ato[4]. Thodhoraqi as këtej, as andej – shok veten kishte. Për të asgjë nuk ndryshoi. Gjithmonë e gjen në shtypshkronjë. Shtypshkronja tani nuk është më e Praksitelit. Përpara se ta shiste i tregoi Theodhoraqit planet që kishin bërë me të atin, se do t’ia jepte atij. Theodhoraqi nuk deshi ta merrte, nuk ishte tregtar dhe, më e rëndësishmja, nuk ishte aspak i sigurtë nëse do të qëndronte përgjithnjë në shtypshkronjë. Zotërinjtë e rinj që erdhën as që e kishin idenë se Theodhoraqi për pak sa nuk ishte bërë pronar. E rritën në detyrë dhe e lanë të punonte me punëtorët e tjerë.

Edhe qyteti i vogël u rrit paksa gjatë kësaj kohe. Pijetoren e vjetër ku shkonte dikur Ikehajdeja e shembën dhe tani atje lartohet një ndërtesë trekatëshe prej betoni. Është hoteli i qytetit. Sheshit të vogël i hoqën plloçat dhe e shtruan me asfalt. Pusi humbi krejtësisht. Atje mbetën ca pemë e dy-tre stola, një oaz i vogël i gjelbëruar në mes të sheshit.

Vetëm shtëpia e Dhespinës mbeti në shesh nga ndërtesat e dikurshme, shtëpia prindërore ku u martua e ku banon tashmë. Pesëmbëdhjetë vjet kanë rrjedhur që atëherë. Theodhoraqi kurrë s’kishte vënë këmbë në atë shesh. Kur arrinte atje, gjithmonë dredhonte rrugë për të mos kaluar andej.

Këtë mbrëmje kaloi pa dashur, u harrua duke ecur dhe papritur e pa veten tek kishte arritur tek sheshi. Për një hop hodhi sytë përreth. E para gjë që mendoi ishte të ikte, të vraponte, të largohej që andej. Është vonë, kaluar mesnate, qyteti i vogël fle, s’ka asnjeri nëpër rrugë, shtëpia e Dhespinës është e mbyllur – e përse të fshihet? Qëndroi, vështroi përreth. Natë e kthjellët vere. Sheshi i vogël vezullon çuditshëm nën dritën e natës. Eci drejt mesit të gjelbëruar të sheshit e qëndroi nën pemë. Asgjë s’pipëtin, asgjë s’lëviz. I duket si ëndërr tani që ndodhet këtu pas pesëmbëdhjetë vitesh. I duket sikur është në teatër, me shtëpitë hark përpara tij e që i duken si të gënjeshtërta – si skena e një teatri. Me shtëpinë e Dhespinës përballë tij. Në të majtë, atje ku tani ngrihet godina trekatëshe, i fanitet pijetorja ku shkonte Ikehajdeja. I faniten plloçat që dhe atëherë duhej të zbardhnin netëve të tilla, duhej të farfuritnin si oborri i ndonjë pallati të mermertë. Gjithçka duket si teatër. Dhe kjo heshtje. Gjithçka është gati për të filluar shfaqja.

Dhe ja… doli. Del nga pijetorja. Një natë e tillë ishte ajo kur u mbyt. E ka të shkruar në fletore. Hënë e plotë ishte dhe atëherë. Vendi përreth ishte i mbushur me dritën që buronte nga disku i plotë i hënës. Ora, si gjithmonë, është njëmbëdhjetë. Si gjithmonë, është i dehur. I merren pak këmbët e lëkundet kur hedh hapat. Ecën drejt mesit të sheshit. Tani ndodhet pranë pusit. Ishte këtu, pikërisht këtu ku tani qëndron Theodhoraqi, pranë stolit. Rri atje, më këmbë, pranë pusit, vështron natën e magjepsur rrotull tij. Këtu fletorja ndalet.

Rifillon shfaqja…

Në qetësinë e asaj nate, nga rruga dëgjohen hapa që sa vijnë e afrohen për tek sheshi, hapa të nxituar, ritmikë, që lëshojnë mbi rrugë një kërcitje të thatë e të prerë. Është një grua. Është Dhespina e Dhimulit. Ora është fiks njëmbëdhjetë e njëzet. Kthehet nga gostia në shtëpinë e hallës. Njëmbëdhjetë e njëzet kishte thënë, e mbante mend mirë.

Fletorja fillon përsëri.

Dhespinën nuk e thirrën në pyetje për punë të hetimit, nuk e dinin se ajo e kishte parë tek rrinte atje pranë pusit. Shumë më vonë ajo ia kishte thënë Theodhoraqit, por ky nuk i kishte dhënë rëndësi, nuk i kishte shkuar mendja atëherë se ato që i tha ajo mund të kishin lidhje me hetimin, asnjëherë nuk e kishte imagjinuar se mund të kishin lidhje.

– Pashë një hije që rrinte pranë pusit, – i kishte thënë dikur Dhespina. – Thashë se ishte ti.

Jo, nuk kishte qenë ai.

– E pse nuk ishte ti? Unë të doja – ti e dije këtë. E ç’më duhej mua se nuk u emërove sekretar? Unë e varfër isha.

Fletorja ndalet përsëri.

Ai që rrinte atje, më këmbë, pranë pusit, një nate të magjepsur si kjo e sotmja, ishte Ikehajdeja. Rrinte, dëgjonte hapat që afroheshin. Rrinte, priste të shihte gruan që po vinte. Pas pak ajo mbërriti në anë të skenës, kaloi përpara shtëpive, e gjatë, e hollë, siç ishte atëherë Dhespina. Nën atë dritë edhe ajo dukej e gënjeshtërt. Hyri në shtëpi. Në katin e sipërm, në anën e djathtë të shtëpisë, në dhomën e saj, u ndriçua një dritare. Hija e vajzës bënte ecejake nëpër dhomë, nja dy herë u ndal përpara dritares. Ai vazhdonte të rrinte atje. Rrinte atje Ikehajdeja e i gëzohej asaj hijeje, priste t’i afrohej sërish dritares.

Theodhoraqi buzëqeshi. Ja, pra, lidhja. Ja pse rrinte atje, ja ç’vështronte.

Sërish fletorja:

– Kur shojta dritën, – kishte thënë Dhespina, – hodha një sy përvjedhurazi nga dritarja, që të mos dukesha. Ishte ende atje, rrinte, nuk bënte asgjë. Pashë dhe një herë. Doja të ishe ti…

Këtu mbaron fletorja – këtu e pesëmbëdhjetë vjet më parë. Këtu mori fund, u lidh nyjë dhe jeta e Theodhoraqit. Vështroi përreth – ëndërra u daravit, ky vend i dukej i huaj nën dritën e ftohtë të hënës. Shfaqja mori fund menjëherë, skena, plloçat, oborri i mermertë u zhdukën, s’mbeti më asgjë. Në atë dritare s’ka më asnjë dritë që rri ndezur për të, asnjë hije që bën ecejake për të. Nuk ka më asnjë Dhespinë në atë shtëpi, në atë qytet, askund. Një gulç i mbytur, i varrosur, i shtypur për pesëmbëdhjetë vjet shpërtheu, u zgjidh:

– Dhespina!

Vuri duart në fytyrë, u vais pas e u lështua mbi stol – donte të vajtonte. Ndenjësja u drodh nga pesha e trupit të tij – Theodhoraqi brofi përpjetë, i mrekulluar në kulm. Vaji u zhduk menjëherë, gulçi pushoi para se të shpërthente. Mendja zuri t’i punonte papritmas, hidhet në të shkuarën, kthehet, shkon sërish pas me një siguri absolute, me një shpejtësi marramendëse. Dhe po aq papritur ndalet, si një mekanizëm i kurdisur, tek ajo dridhje e ndenjëses. S’ka ku shkon më tej, më tej nuk ka asgjë.

Ja pra, kështu kishte ngjarë. Kjo kishte ndodhur dhe atëherë. Kështu kishte vënë duart në fytyrë dhe ai pasi kishte parë dritën të shuhej në dritare dhe kishte bërë pas të ulej e të qante. Atëherë nuk kishte stol, atëherë kishte qenë mbuloja e kalbur e pusit. Dhe ishte rrokullisur brenda.

E gjithë kjo nuk përmban asnjë të fshehtë, as krime, fije që arrijnë larg, vrasje e kusarë. Tanimë nuk ka përligjje, vazhdim e triumf për zbulimin që bëri. Një rini e humbur, një jetë e mashtruar nga një ëndërr e rreme. Tani e mori vesh, por atëherë nuk e besonte se ishte kështu… U ul sërish në stol, mori fytyrën në duar dhe i la lotët të rridhnin, pa vajtuar, i dërrmuar përulësisht, përfundimisht.

Ca çape të ndadaltë u dëgjuan të vinin nga sheshi. U ngjeth. Iu duk se u rikthye ai. Ngriti kokën dhe vështroi. Ishte polici ynë që mbaronte patrullën e mbrëmjes. Ky nuk e kishte fare idenë e vlerave të mëdha që mbartte Theodhoraqi. Qëndroi, e vërejti një çast, e njohu se ishte ai idioti, Theodhoraq tipografi, i mbiquajturi detektiv dhe, pasi nuk iu duk e rrezikshme a e çuditshme që ai po rrinte në stol, hoqi në udhë të tij. Në fund të fundit, atje nuk kishte ndonjë pus që t’i trembej hallit që zuri paraardhësin e tij me ca fatkeqë që netëve të tilla i zë derti, enden nga t’i çojnë këmbët e ia krisin të qarit. E kjo vlen dhe për qytetin tuaj të vogël e të bukur, zoti Thornton Uailder, po aq sa ç’vlen dhe për qytezën tonë. Vetëm se në këtë orë ne – ju, Dhespina, unë – e kemi mbyllur dritaren e nuk i shohim, nuk i dëgjojmë tek plandosen mbi stola e një ditë rrokullisen drejt vdekjes.

Shqipëroi: Sokol Çunga

 *[Botuar në Revistën Letrare “Sfidë”, Nr. 3 (2004), fq. 115 – 132]

 

Dhimitris Haxis u lind në Janinë, Greqi, më 1913. Romani i tij i parë titullohej “Zjarri” (1946) ku përshkruhet veprimtaria e grupeve kaçake të majta gjatë luftës në malet e Rumelisë. Duke qenë i rradhitur me të majtët, pas luftës civile në Greqi iu desh të mërgojë fillimisht të Berlin e pastaj në Budapest. Në atdhe u kthye vetëm pas ndërrimit të pushtetit më 1974.

Në mënyrë të veçantë Haxis u mor me tregimin si gjini letrare, kufijtë e ngushtë të të cilit e ndihmuan të depërtonte në thellësi të botës së brendshme të personazheve dhe të jepte ngrohtësinë e marrëdhënieve të tyre njerëzore. Deri të vitin 1966 tregimet e tij ishin botuar në dy përmbledhje: “Fundi i qytetit tonë të vogël” (Bukuresht, 1952) dhe “Të pambrojtur” (1966). Tregimet e përmbledhjes së parë, prej nga kemi shkëputur dhe tregimin që vijon, janë të gjithë të vendosur në një qytet provincial (i cili, megjithëse nuk thuhet, kuptohet se është qyteti i Janinës) dhe pasqyrojnë një botë në rënie e sipër, pasi kushtet ekonomike e shoqërore kanë ndryshuar. Personazhet paraqiten me realizëm, por edhe me simpati, duke vënë lehtë në dukje, në mënyrë njerëzore, krenarinë dhe dinjitetin e tyre. Përmbledhja e dytë ka përmbajtje më dramatike; por edhe këtu tema kryesore është njeriu brenda shoqërisë urbane a mikrourbane, gjithmonë “i pambrojtur”, qoftë kur shet në treg të zi gjatë viteve të zisë së bukës, qoftë kur ka marrë pushkën e ka dalë kaçak malit. Dhjetë vjet më vonë, pas kthimit në atdhe, Haxis do të botojë dhe një roman, “Libri i dyfishtë” (1976), duke patur si temë qendrore jetën e punëtorëve grekë në Gjermani, por me një shtrirje të tillë që përfshin të gjithë hapësirën e historisë bashkëkohore greke, dramën dhe mundimet e saj, një libër, do të thoshim, i mbushur fund e krye me hidhërim. Dhimitris Haxis vdiq në Athinë më 1981.

Përgatiti: Sokol Çunga

[1] Bëhet fjalë për shkrimtarin amerikan Thornton Uailder (Thornton Wilder (Niven), 1897-1975) dhe dramën novatore shkruar prej tij “Qyteti ynë” (1938).

[2] Aleksandros Papadiamantis, poet e prozator grek, i njohur për përrallat e tij për fëmijë (sh. i p.).

[3] Lojë kumari që luhet me 32 letra dhe me tre lojtarë (sh. i p.).

[4] Është fjala për luftën civile (sh. i p.).

Dhimitris Haxis – Vrasja e Izabelë Molnarit (tregim)

Dhimitris Haxis

 

VRASJA E IZABELË MOLNARIT*

(Studim mbi të bukurën, artin dhe lumturinë)

 

Kushtuar N. K. – për vitet e kaluar së bashku

si studentë dhe kolegë.

 

E dua artin e skulpturës. Nga çdo lloj tjetër arti, ky më shkonte më shumë, ishte, si të them, arti im. Pa patur aspak talent për të qenë krijues dhe pa patur dije ose zotësi të veçanta për të qenë kritik, teoricien, kisha gjithmonë një ndjenjë instiktive që më vinte drejtpërdrejt nga ky lloj arti. Një tablo pikture nuk më çon tej çudisë, admirimit që mund të më provokojë lidhja e ngjyrave. Muzika, me përgjithësinë absolute që është në natyrën e saj, asnjëherë nuk hyri thellë në shpirtin tim. Çdo vepër skulpturore që më qëllonte të shihja, jo thjesht më bënte përshtypje, por më trondiste, më shtynte ta bluaja në mendje për një kohë të gjatë.

Gjithmonë kam patur prirjen të kërkoj njohuri për gjëra të ndryshme. Gjithmonë e kam patur këtë zell. U përpoqa, pra, të shpjegoja arsyen pse parapëlqeja skulpturën. Desha që, bashkë me atë ndjenjë instiktive për skulpturën, të zhvilloja disi dhe një lloj koncepti mbi këtë art kaq të dashur për mua. Doja të dija se ç’kuptim kishte skulptura për mua, nga më vinte kjo ndjenjë kaq e drejtpërdrejtë dhe pse.

Me kohë, duke parë sa mundesha më shumë vepra skulpturore, të vjetra e të reja, duke lexuar dhe ca libra, arrita në diçka që do ta quaja përkufizim të skulpturës. E quajta, pra, (natyrisht, përbrenda meje, vetëm për vete) organizim i arsyeshëm brenda hapësirës së paarsyeshme. E di, kjo nuk është ndonjë gjë e madhe, nuk është ndonjë përkufizim me vlera dhe, sigurisht, nuk do të guxoja të mburresha se e zbulova unë.

Por, për mua, për mundësitë e mia, nuk ishte pak të arrija deri atje. Të paktën, mundja të dija se ç’shikoja, çfarë doja të shikoja tek ky art dhe përpiqesha të shihja se si vërtetohej koncepti im tek çdo vepër skulpturore që më dilte përpara.

Atëherë, çfarë shoh?

Shoh një bosht vertikal (sigurisht, mund të jetë dhe horizontal, por unë parapëlqej boshtet vertikale). Mbi të kalojnë boshte të tjerë horizontale, kryqas e paralelisht me njëri-tjetrin që, zakonisht, janë më të shkurtër. Këto boshte horizontale nuk është e nevojshme të krijojnë kënde të drejtë me boshtin vertikal. Mund të jenë dhe të lakuar, të tërthortë, me kënde të çfarëdollojtë. Por, përmasat e boshtit vertikal janë ato që përcaktojnë gjithmonë edhe përmasat e boshteve të tjerë, madje përcaktojnë edhe thyerjet që do të kenë këndet e tyre.

E para gjë, pra, që mësova ishte kjo: në veprën që kisha përpara mund të kërkoja dhe të shihja, të shquaja atë bosht kryesor, sikundër dhe boshtet e tjerë, mundja të shihja si korrespondojnë me të, si funksionojnë së bashku brenda asaj matematike të lidhjeve të tyre të fshehta.

Prej këtej, mbi boshtet që janë si një lloj skeleti, një skelet prej vijash të sheshta dhe njëdimensionale, qëndrojnë masat. Organizohen mbi skelet dhe tashmë funksionojnë duke materializuar vijat e tij imagjinare. Nuk guxoj të them se e studioja këtë funksion të boshteve tek vepra të përfunduara, do të them vetëm se e sodisja gjatë, me përqendrimin më të madh. Por, isha kurioz të shihja ç’ndodh gjatë krijimit të veprës. Nuk isha krijues, as teoricien, madje, as blerës nuk isha. Isha një artdashës i parëndësishëm, admirues dhe asgjë më shumë. Sidoqoftë, bëra gjithçka munda dhe u njoha me disa skulptorë. E ç’lloj lidhjesh ishin këto? Kur je i paftuar, i panevojshëm, duhet ta kesh vendosur se do të pranosh të luash rolin e kushëririt nevojtar. Unë e kisha marrë këtë vendim vetëm e vetëm që dikur të më lejonin të qëndroja në një qoshe të ateliesë së tyre, të shihja proceset e punës.

Vërejta, pra, se masat që mbushin skeletin organizohen dhe ekuilibrohen nëpërmjet një varësie të dyfishtë. Varësia e parë vjen prej boshtit kryesor i cili është, siç e thashë, një vijë e hamendësuar e kaq. E, megjithatë, kjo vijë përcakton të tre dimensionet që marrin masat. Varësia e dytë vjen nga gjithë pjesa tjetër e masave. E vrava mendjen gjatë mbi këtë çështje, derisa një skulptor, teksa punonte, më tha: “Shihe pak, ta marrë dreqi! Pak më tepër baltë mbi kyçin e këmbës dhe, ec e merre vesh, hollohet qafa!”

Kështu do ta quaja unë këtë varësi të masave, këtë ekuilibër që lidh të tre dimensionet e veprës. Përafërsisht, kështu do ta emërtoja dhe largimin e skulpturës së sotme nga pamja e jashtme e objekteve, skulpturë të cilën e dua kaq shumë. Asnjëherë nuk e pashë të largohej nga boshti, të mohonte skeletin imagjinar, nuk u bë kurrë arbitrare. Zhvendosi vetëm mënyrën si përshkruan, shkundi nga vetja elementët periferikë për të arritur sa më drejtpërdrejt të jetë e mundur pikërisht tek ky skelet imagjinar, atje ku, tej temës, teknikës, ndërtimit, fshihet prej shekujsh ajo, unikja për të gjithë artet, poezia.

Dhe, pikërisht këtu shoh ndryshimin e skulpturës nga gjithë artet e tjerë. Çdo art tjetër, tej poezisë së tij, tej thelbit, mund të huazojë elementë që futen tek ai, elementë përshkrues – madje dhe të bashkëngjitur – siç janë plotësimi, stolisja ose përsëritja. Provuan në skulpturë, që në kohët e lashta, të futin ngjyrat, elementë të pikturës, provuan lidhjet e materialeve të ndryshëm për krijuar një vepër. Të suksesshme apo jo, mbetën gjithmonë elementë të jashtëm, asnjëherë nuk arritën të thelb të poezisë skulpturore, as e dëmtuan, as e përforcuan. Dhe, atëherë, them se poezia, bërthama e poezisë së skulpturës, është gjithmonë lakuriqe, e pathyeshme dhe nuk mund të shprehet përveçse nëpërmjet skulpturës.

Atëherë, ç’është skulptura?

Sigurisht, bota që ndodhet rreth nesh është rastësore, nuk është bërë për ne, lënda e saj është e paformë, hapësira e pafund e saj është e paarsyeshme – është një botë jashtë nesh, armiqësore për njeriun, çnjerëzore dhe, ndonjëherë, antinjerëzore. Përkundrejt kësaj bote, si krijesë e vullnetit njerëzor, lartohet ai skelet imagjinar i skulpturës, duke përcaktuar përmasa, lidhje masash, korrenspondenca, ashtu siç njeriu do t’i dëshironte në natyrë. Tek të gjithë artet ka një element dobishmërie, utilitarizmi, e gjen tek çdo art – kënaqin, zbukurojnë, mësojnë. Skulptura është vetëm art. Një altruizëm i tillë, pra, duhet të burojë nga nevoja të tjera të njeriut, nevoja shumë të thella, them unë, nga nevoja për të rikrijuar me dëshirën dhe inteligjencën e tij atë botë të paformë e të paarsyeshme. Atëherë, statujat, ashtu siç lartohen me përmasa njerëzore, mbi përmasat njerëzore, janë një lloj fitoreje e kundërshtisë së njeriut ndaj natyrës së tij rastësore.

Sigurisht, ndonjëherë mendoj dhe trembem paksa se mos gjithë ky koncept që kam krijuar, ashtu siç e kam krijuar, është ca si tepër i thjeshtë, i varfër e i njëanshëm, i lehtë, i adaptueshëm e, ndoshta, krijon hapësirë për të mbështetur çdo teori. Por, sërish mendoj e them se, nëse nuk munda të shkoj më tutje, e mira e këtij mësimi është diku tjetër – dhe nuk është e mirë e vogël. Duke menduar gjatë mbi skulpturën, munda t’i afrohem disi më pranë vetes sime e tani kam mësuar diçka rreth saj. Jam kaq i pamjaftueshëm, kaq i vogël, saqë kurrë nuk mundja të synoja për veten ndonjë fitore që të ishte tërësisht e imja, një plotësim që të vinte prej veprimtarisë dhe krijimtarisë sime. Arrita të mbetem admirues besnik dhe zemërdridhur i kësaj fitoreje njerëzore kudo që e pashë, kudo që e gjeta – në shoqëri, në shpirt, në art. E, kjo nuk ishte pak. Fitova atë krenari të madhe të të ndjerit pranë me çdo njeri të kësaj bote.

 

*          *          *

 

Guxova të shkruaj sa më sipër, vetëm e vetëm që të justifikoj, të shpjegoj disi, pse i admirova aq shumë veprat e Izabelë Molnarit, skulptores që njoha para ca vitesh në Hungari.

Punët e saj m’u dukën atëherë si përmbushja dhe vërtetimi më i mirë i konceptit tim mbi skulpturën. Ato figura femërore të përmasave të mëdha që qëndronin më  këmbë, bashkë me ca të tjera që rrinin ulur, të tendosura në një vijë të drejtë, më bënë të ndalem përpara tyre i mrekulluar. Më kujtonin statujat e Olimpias[1], pak përpara skulpturës klasike. Rrudhat e thella të veshjeve, nëpërmjet korrenspondecave të tyre, theksonin dhe shfaqnin qartë përsosmërinë e lidhjeve të brendshme të masave. Me aq sa munda, i pashë këto korrenspondenca tek largoheshin nga çdo përmasë fizike, tek i ndryshonin këto përmasa. Ishte një përsosmëri tej përmasave të natyrshme, autonome, e pavarur.

Dikur iu luta dhe më lejoi të mat me metër pjesët e trupit. Të gjitha matjet e mia treguan qafa të gjata, të shkurtra, kokë, duar, këmbë më të vogla a më të mëdha, supe të vegjël e më të gjerë se e natyrshmja, shkurt, një disanalogji, një disharmoni të çdo pjese të marrë veças, të cilat përfundonin të gjitha në harmoninë e mrekullueshme të së tërës. Kur ia thashë, qeshi. Tha: “I dashur, merre si të duash. Kjo nuk është grua, është statujë”. U gëzova shumë atëherë, duke mundur të përforcoja bindjen time se vepra e përkryer e artit matet vetëm me veten dhe asnjëherë me përmasat e natyrës apo me përmasa të dhëna, se e vërteta e saj ndodhet vetëm brenda vetes së saj, nuk matet me asnjë mënyrë tjetër, me asnjë masë.

Të tilla, pra, ishin statujat e saj. Dhe ishin shumë, shumë për moshën e saj – frut i një zelli të pangopur për punë. Për një çast kisha ndjesinë se ngutej pa e ditur. Pse? Atë kohë nuk e vrava mendjen gjatë.

Në këtë prodhimtari të admirueshme dhe kaq të madhe, më bënte më shumë përshtypje numri i madh i atyre ndryshimeve fare të vogla. Çdo statujë kishte dy-tre ndryshime, ndonjëherë, katër. Një lëvizje e vogël e dorës, një hiçmosgjë në pozicionin e kokës dhe statuja ndryshonte tërësisht, bëhej diçka tjetër, ndërsa ajo, e palodhur, vazhdonte dhe e mbaronte statujën sipas formës së re.

Këto imtësira më sillnin në mendje shekujt që iu deshën Kurosit[2] për të kaluar nga qëndrimi fillestar i ngrirë, deri në thyerjen e parë të gjurit, në përkuljen e parë, në lëvizjen e parë, për të kaluar nga qëndrimi statik në jetë. E pyeta për këto ndryshime. Tha: “Ndonjëherë më duket sikur duhej të kisha filluar nga kjo formë e dytë për të arritur tek e para”. “Po forma e tretë, ç’është?” “Kjo duhet të ketë ekzistuar që më parë, që në fillim, duhet të ketë ekzistuar gjithmonë… Atë doja të bëja, por bëra këto dy të tjerat… E dija se nuk ishin ato që doja të bëja… por, nuk e dija derisa i bëra”. “Po, gjithmonë, ç’do të thotë, gjithmonë?” “Mendoj se ajo gjithmonë jam unë”.

E admirova shumë këtë ecejake të sajën nga statuja e përfunduar, prapa, tek burimi dhe, nga burimi, atje ku ekziston gjithçka dhe ku gjithçkaja mplekset me hiçin, pastaj menjëherë pas, tek beteja e saj për të qenë e gjallë përmes krijimeve të reja.

Por, më shumë se të gjitha këto, ishte diçka tjetër që admiroja, që më magjepste tek skulpturat e saj: tej, shumë më larg se kompozimi i mençur i punëve të saj, tej përsosmërisë së tyre, tej artit dhe teknikës, mundja të shihja tek ato statuja paqen që lartohej prej tyre, pas së cilës mrekullohesha dhe së cilës i gëzohesha. Ishte njeriu i ekuilibruar brenda botës, i vëllazëruar. Të gjitha statujat e saj, butësisht, të sigurta, rrezatonin lumturinë e asaj që e quaja fitore njerëzore, pa karshillëkun e arrogancën provokuese që kisha parë ndonjëherë të fshihej edhe pas statujave të mirënjohura.

Po, po! Statujat e Izabelës ishin mishërimi i një fitoreje të tillë. I asaj fitoreje.

 

*          *          *

 

Krijuesja e këtyre veprave, gruaja që i bënte, paraqiste cilësinë më të ulët njerëzore, ishte e bërë me brumin më të ulët njerëzor.

E di se njerëzit kanë fantazi dhe ide të gabuara për artistët, për karakterin e tyre, për jetën e tyre. Artistët janë mjaft të djallëzuar, i pranojnë dhe, madje, i kultivojnë këto fantazi – i përdorin në favor të lirisë së tepruar dhe papërgjegjshmërisë që dëshirojnë të kenë. Duhet, pra, ta ruaj lexuesin.

Izabelë Molnar nuk ishte njeri i ftohtë e indiferent, e përkushtuar pas punës së saj engjëllore. Nuk ishte as histerike, as e mbindjeshme. Nuk ishte as nga ata njerëz që i quajmë djallëzorë, që bëjnë të keqen dhe gëzohen. Nuk ishte nga ata njerëzit kontradiktorë që janë gjithmonë kundër shoqërisë – në fund edhe këta thyhen – si albatrosët e Bodlerit që nuk dinë të ecin, që pengohen nga krahët e mëdhenj.

Ishte thjesht një grua mëse e rëndomtë. Ajo nuk e kishe për gjë të ngatërrohej me të gjithë njerëzit rreth saj – farefisin, të njohurit, kolegët, shitësit e allçisë, shitësit e mermerit që i hynin në atelie, me gruan e varfër që i vinte për të pastruar. Këto mosmarrëveshje i zmadhonte pafundësisht, i ngatërronte me njëra – tjetrën, zgjohej me to dhe i vazhdonte atje ku i kishte lënë një ditë më parë. Vazhdimisht ndodhej e rrethuar nga këto armiqësi, shumicën e herëve për gjëra krejt të parëndësishme, duke poshtëruar, kështu, vetveten.

Nëse mua më pranoi dhe më lejoi t’i afrohesha pak, këtë e bëri se isha kaq i vogël, isha thuajse i panjohur.

Kështu, u mundova disi të njoh botën e saj shpirtërore. U tërhoqa i çuditur. Përbrenda saj kishte vetëm paragjykime, supersticiozitet, mendime gjysmake dhe të papeshuara, ide të ngulitura nga diku, të papërfunduara dhe pa rrjedhoja. E pyeta disa herë për jetën, perëndinë, shoqërinë, artin, politikën, regjimin në atdheun e saj, kur për njërën e kur për tjetrën gjë, kurdoherë që gjeja kohë, në mënyrë që të kuptoja diçka. Asgjë. Nuk pashë veçse një grua të pamend, që vazhdimisht llapte gjëra pa lidhje. Vetëm kaq. Mund t’ju siguroj se nuk lexonte kurrë, nuk mendonte kurrë dhe për asgjë. Nuk e njihte nevojën e të medituarit.

Deri në njëfarë mase, pashë nga afër dhe jetën e saj private, jetën e saj nga dita në ditë. Çrregullsia e Izabelë Molnarit nuk kishte asgjë romantike, i mungonte bohemizmi me të cilin budallenjtë veshin jetën e artistëve. Shtëpia e saj, punishtja, mënyra si rregullonte shtëpinë, veshja e saj, ishin të gjitha të vulosura nga shija e keqe dhe nga zakonet e këqia. Por, më shumë se nga gjithçka tjetër, jeta e saj karakterizohej nga kurrnacëria më e keqe që kam parë ndonjëherë, një kurrnacëri prej pleqsh, pikërisht në lule të moshës.

Jeta e saj m’u duk fund e krye e ndarë në dy pjesë që s’kishin asnjë lidhje me njëra – tjetrën: jeta e skulptores së madhe, nga njëra anë, në çastet kur, e përkushtuar dhe e zellshme krijonte botën e ndritshme të statujave të saj dhe, nga ana tjetër, sapo largohej pak nga e para, dilte në pah jeta e gruas së rëndomtë, budallaqe dhe vulgare.

Sa herë sodisja ato vepra të mrekullueshme të sajat, gjithmonë mendoja – unë, që në shpirtin tim të thjeshtë dhe naiv nuk kisha asnjë gjurmë misticizmi – se ç’ishte ai reciprocitet mistik që, duke kaluar mes asaj turbullire të pandërprerë, mes çrregullisë së jetës së saj të padenjë, gjente këtu paqe dhe ekuilibër, vëllazërim dhe fitore. Madje, shpesh mendoja – unë, që s’e kisha hiç idenë e metafizikës – po, mendoja se ajo vetë nuk ishte fare e ndërgjegjshme për këtë funksion dhe këtë reciprocitet. Mendoja se ishte thjesht instrument.

 

*          *          *

 

Po u afrohej të dyzetave, kur në jetën e saj hyri ai njeri.

Nuk dija asgjë për jetën e saj femërore deri atëherë. As ata që i rrinin afër nuk dinin më shumë. Mendoj se, nëse do të kishte patur një jetë të tillë, edhe kjo duhej të kishte qenë shumë e ndyrë, si gjithçka tjetër e saj, rastësore, me një rrëmbim kafshëror.

Si femër ishte krejtësisht e parëndësishme dhe, pa qenë i sigurt sa hyn në punë, dua ta përshkruaj pak si dukej.

Trupi i saj i vogël qëndronte mbi ca këmbë të holla, pa asnjë hark që përfundonin me ca shputa tej cakut të së natyrshmes. Koka me flokët gështenjë e errët, të drejtë, prerë shkurt ishte një ndër më të zakonshmet që kam parë. Ballin e kishte shumë të vogël, por jo nga ata të shkurtrit fare. Në fytyrë kishte aty-këtu, ndonjë vijë bukurie a shëmtie, herë të ëmbël e herë të egër. Më kot u mundova të gjej ndonjë shenjë gjenialiteti, përveç çmendurisë, degjenerimit, forcës së brendshme, turbullirës dhe dëshpërimit. Ishte një kokë e zakonshme. Sytë, që ndoshta dikush priste të shprehnin diçka, nuk thoshin asgjë. Të shihte dhe asnjë botë nuk çelej pas tyre. Vetëm buzët, të holla dhe gjithmonë të shtrënguara, mund të tregonin një lloj  force e përkushtimi.

I vura re lëkurën në qafë e mbi krahë. Pak e fortë, pak e zbehtë, pak leshatore. Asgjë nuk ishte e plotë, karakteristike, e veçantë. Gjithçka qëndronte larg simboleve dhe elementëve që na tërheqin erotikisht.

U përqendrova dhe mbi gishtat e saj. Nuk mendoj se thonë gjë rreth njeriut, thjesht më pëlqen t’i vështroj. Nuk ishin nga ata gishtat e gjatë me nyje, si ata gishtat e drunjtë si këmbë merimange, siç u them unë. Nuk ishin as nga ai lloji tjetër i gishtave femërorë, të ngrohtë dhe të mbushur si të sime shoqeje (ndonjëherë më duket sikur shpirti i saj është mbledhur pikërisht atje). Nuk kishte as duar punëtori, me nyje dhe kallo, siç mund të kishit imagjinuar. Edhe duart i kishte mëse të zakonshme me gishta që nuk shprehnin asgjë.

E tillë ishte, pra. E veshur gjithmonë keq, pak e pisët – i kam neveri gratë e pista (ime shoqe e dashuron pastërtinë) – pa tualet, me ca flokë krehur në floktore në mënyrën më qesharake – më jepte përshtypjen se i mungonte ndërgjegja e të qenit femër – pa patur asnjë kompleks për këtë çrregullsi femërore.

Të tillë, kështu siç ishte, ai njeri e dashuroi dhe e mori. E njoha shumë pak dhe s’mund të them pse e bëri – për shkak të punës së saj, për shkak se ajo e vështroi në sy, për shkak të nevojave të tij që askush nuk i di – vërtetë, s’di ç’të them. Ishte burrë i pashëm, ishte inxhinier agronom, më duket, me emër dhe pozitë të mirë në një ministri, i përkushtuar ndaj regjimit të vendit të tij; të jepte përshtypjen e njeriut të prerë, të paktën, kështu m’u duk dy herë që e pashë. Të veshurën dhe fjalët i kishte të matura mirë, në fjalë dhe vepra ishte i prerë.

U martuan sa hap e mbyll sytë. Që në çastin e parë u duk se për Izabelën gjithçka po hynte në një rend të ri, po bëhej e rregullt: punishtja, shtëpia, madje, dhe veshja e saj, prerjet qesharake të flokëve dhe sjelljet e vrazhda. Mosmarëveshjet që kishte, zënkat idiote u prenë si me thikë. Ai mori në dorë veprën e saj. Organizoi ekspozitën e parë në vendin e saj, një tjetër në Paris e Romë. Mendonte për gjithçka me shpirtin e tij praktik dhe, siç dukej qartë, gjithë dashuri, me delikatesë, me pasion. Edhe ajo, ato pak herë që e pashë pas martesës, dukej e dhënë me gjithë shpirt pas ndryshimit. Në fytyrë i rrezatohej lumturi, butësia e njeriut që ka gjetur jetën, e sigurtë tashmë, rrethuar nga dashuria, mbarësia dhe arti.

Në atelie – e rregullt dhe kjo – punonte sërish me ritmin e vjetër, me atë zell të pangopur. Vazhdoja të shkoja ndonjëherë. Asnjëherë s’kishim patur afinitet, por e dinte se i admiroja punët e saj. Edhe tani më buzëqeshte me të njëjtën përzemërsi, miqësore, madje, tani më miqësore, por, sido që ta thuash, prapë përzemërsi mbetet.

Ndërkaq, bashkë me këtë, tej kësaj, dalloja edhe nga ana e saj diçka që do ta quaja ngurrim, përmbajtje të saj përballë meje, si të donte të më afrohej, si të kishte nevojë për këtë afinitet. Ca herë të tjera kisha përshtypjen se i përvidhej ndeshjes së syve tanë, tkurej. Për më tepër, nuk punonte më në praninë time. Linte menjëherë punën dhe merrej me gjëra të tjera në atelie, diç ndreqte, bënte baltë, lëvizte mjetet e punës, dhe kjo gjatë gjithë kohës që ndodhesha atje. Ne, që asnjëherë s’kishim ç’thoshim, tani binim në një plogështi, si të prisnim të ndodhte diçka, sikur të dy diç donim të thoshim, sikur duhej ta thoshim dhe nuk e thoshnim, si të ishim përgjegjës, fajtorë, bashkëfajtorë. Duhej të ikja, ta lija të riniste punën. Ikja.

 

*          *          *

 

I rrallova vizitat të cilat asnjëherë s’kishin qenë dhe shumë të shpeshta. Përfundimisht u bënë muaj që s’kisha shkuar, gjashtë muaj, më duket. Dhe atëherë më ftoi t’i shkoja. Ftesa e saj më tronditi pak. Nuk mund të mos pranoja, kështuqë shkova.

Dhe atëherë pashë. Pashë punët e saj, punuar dy viteve të fundit, viteve të jetës së mirë, viteve të rregullit, të lumturisë. Mbi to, pa qenë nevoja të përqendrohesha, pashë atë çrregullsi të masave të çekuilibruara. Syri im i ushtruar – ç’i ushtruar, i mësuar të them më mirë – vuri re menjëherë disanalogjitë e boshteve, çekuilibrin e kompozicionit. Në gjithë atë që pashë, diçka bishtnonte. Ato korrenspondenca të mençura e mistike të punëve të saj të vjetra nuk gjendeshin në asnjë nga punët e këtyre dy viteve. Edhe më keq, një lloj shtirjeje, e dëshiruar ose jo, tani zëvendësonte rregullsinë e punëve të vjetra. Abstragimi tani bëhej i paarsyeshëm. Nuk ishte tek ekzekutimi, tek konstruksioni, ishte tek boshti. Dhe gjithçka mbetej e zbërthyer dhe e pajustifikuar.

Pashë dhe një rresht me figura komike të përfunduara, ca xhuxha, një Meduzë, personazhe komikë të teartit antik, ca sipas pamjeve të njohura, ca me trupa të shpërfytyruar. Kurrë më parë s’ishte marrë me to. Sidoqoftë, të gjitha ishin boshe, disa prej tyre, edhe të këqija artistikisht.

U ula në vendin tim të zakonshëm, në cep. Dhe atëherë, ajo grua që për mua ndodhej në majë të artit, la punën, siç e kishte zakon dhe herët e tjera, por kësaj here lëvizi menjëherë drejt meje, erdhi pranë e më qëndroi përpara. U ngrita. Atëherë më pyeti – ajo mua!… – si më dukeshin punët e reja. Ashtu siç rrinim përballë njëri – tjetrit, unë amatori, i papërgjegjshëm dhe i pavend, ndjeva atëherë mbi vete peshën e përgjegjësisë. Nuk thashë fjalët e zakonshme mospërfillëse, se gjoja më pëlqejnë shumë, e të tjera, e të tjera. Thjesht, rrija më këmbë. Ngrita sytë dhe e vështrova drejt e në të sajët, me ngulm, me guxim, e s’thashë gjë. Ajo uli sytë. Rrinte atje, si fëmija që e qortojnë e i vjen turp.

Kështu u ndamë, pa thënë asgjë. U ktheva e ika. Në rrugë dridhesha ende. Më vonë, kur u qetësova, ndërmenda guximin tim, heshtjen e saj, uljen e syve. Nuk e vija në dyshim se tashmë e dinte, e kishte parë dhe ajo se diçka nuk shkonte me punët e saj gjatë atyre viteve lumturie. Dhe mendoja: ishte reciprociteti që kishte gjetur në jetë, përshtatja, ekuilibri, ai që tani e bënte të pavlerë veprën e saj?

E dinte ajo? E dinte. Patjetër. Nuk më kishte thirrur që ta mësonte prej meje. Tek rri dhe e mendoj, tani e kam të qartë se nevoja e saj atë çast ishte të dinte në ekzistoj vërtetë, të dinte nëse admiruesi i vogël e i parëndësishëm mundet realisht, atë çast të fundit, të bëhet kritiku i vetëm, të bëhet dihmësi dhe pjesëmarrësi i vetëm e përfundimtar.

 

*          *          *

 

E vrau. Gjashtë muaj pas takimit tonë. Me një goditje të vetme çekiçi, të matur mirë, në mes të ballit. Duke lexuar një ditë lajmin në gazetë, u ngjetha. I pushtuar nga frika dhe shpirtvogëlsia, në fillim mendova për veten time, peshova rolin tim në këtë ngjarje. Mos u ndikua prej meje, mos e kisha ndihmuar të shihte qartë se arti i saj po i shkiste nga duart? Apo po e zmadhoja rolin tim – nëse kisha një të tillë?

Mjeku ligjor shkroi në raport se e kishte goditur në shtrat kur po flinte. Pastruesja e gjeti atje në mëngjes dhe tha se ajo kishte zbritur prej kohe në atelie dhe e gjeti tek po shkatërronte me çekiç – me të njëjtin çekiç? –  një nga një punët e kohëve të fundit. Nuk u tha asgjë policëve që e morën. Asgjë, s’tha asnjë fjalë as në hetuesi. Nuk tha gjysmë llafi as në gjyq.

Sigurish, në gjyq isha i pranishëm. Nuk munda t’ia kap vështrimin. Rrinte në vendin e saj me duart lidhur mbi gjunjë, kokëpërkulur, pa lëvizur, për katër ditë. Nuk ia ndava sytë. Mundohesha të kapja diçka, të kuptoja, të shihja dëshpërimin, keqardhjen, çmendurinë, mizorinë, përbuzjen, urrejtjen në fytyrën e saj. Nuk pashë asnjë nga këto. Izabelë Molnar rrinte atje veshur me një lloj hijeshie, me duart lidhur mbi gjunjë, e palëvizur, me buzët shtrënguar si gjithmonë, në një qëndrim që do ta quaja vetëm të dlirë. Kjo fjalë m’u ngul në mendje dhe më vonë mendova se ndoshta e gjeta vetëm e vetëm që të qetësoja vrasjen e ndërgjegjes. E ç’vrasje ndërgjegjeje, mendoja më vonë?

Nuk kërkoi falje. Me duar gjithmonë të bashkuara, u ngrit, qëndroi përpara gjykatësve dhe duke drejtuar pak trupin e saj të vogël – të paktën, kështu m’u duk mua – përkuli kokën dhe, me të njëjtën dlirësi të rreptë që shihja dhe unë, i priste të mbaronin e të kthehej në vendin e saj. Avokati u përpoq ta interpretonte vrasjen si të kryer nën tronditje të thellë psiqike, si veprim i një të çmenduri. Iu referua jetës së saj të mbarë me të shoqin, dashurisë së tyre të lumtur dhe martesës dhe, natyrisht, solli si shkak skizofreninë. Dy mjekët që u thirrën nga gjykata për ta vizituar, nuk e pranuan si alternativë papërgjegjshmërinë mendore. Duket, para atyre të dyve hapi gojën, tha një: “Duhej”, a diçka të ngjashme, dhe e kyçi sërish. Gjykata e konsideroi vrasjen si të urryer– prokurori përmendi cinizmin – dhe, duke i shpëtuar për qime dënimit me vdekje, Izabelë Molnari u dënua me burgim të përjetshëm. Përsëri nuk tha gjë.

Nuk pranoi askënd që ta takonte, as në burg, as në çmendinë, ku e çuan dy vjet më vonë. Jeta e saj edhe në burg, edhe në çmendinë ishte ajo e vjetra, jeta e rrëmujës, e kundërshtisë me të tjerët – zihej natë e ditë me të burgosurat në burg, me infermierët, të çmendurit dhe mjekët në çmendinë. Sa për skulpturën, kurrë nuk tha gjë, s’pati asnjë reagim. Dukej se e kishte harruar.

Më vonë, në çmendinë, profesori, i shtyrë nga një kureshtje shkencore, siç tha vetë, duke patur edhe nxitjen tonë, i ndërtoi një atelie të përkohshme për të punuar. Duke patur dhe ndihmën tonë ia pajisi me gjithë ç’duhej. Punishtja ndodhej në një oborr të pasëm. Nga njëra anë e kufizonte muri i lartë rrethues i çmendinës, nga tri anët e tjera rrethohej nga një mur i ulët tulle. Brenda kësaj kutie të gurtë punoi gjithë verën. Infermierët e merrnin në mëngjes dhe e linin të vetme në atelie. Në darkë e kthenin në dhomë, ku ia niste zënkave.

Punët e saj të asaj kohe nuk munda t’i shoh; askush s’mundi t’i shohë. I panë vetëm të çmendurit, infermierët dhe rojet. Ishin, siç më thanë më vonë, ca figura të mëdha femërore, tri a katër, që i punonte të gjitha bashkë, herë njërën, herë tjetrën të cilat lartoheshin të gjitha bashkë. Mendova të mos shkoja, ta lija të vazhdonte kështu ca kohë, të ngrohej ca dhe pastaj të shkoja. Mendoja se gjërat do të ishin ndryshe po të më shihte mes punëve të saj të reja.

Nuk arrita ta bëja këtë vizitë kur, një ditë shtatori, ia krisi shiu. Balta në studion e saj pa çati zuri të lagej, uji që binte gërvishtte bocetet, vijat humbisnin, copat e baltës zunë të shkëputeshin. Ajo duhet të ketë vrapuar drejt statujës së mesit dhe duhet ta ketë përqafuar me duart e saj të vogla. Infermierët, që mbërritën pas pak, e gjetën mbi statujën që po kthehej në një pirg balte. Ajo e gërvishtte me gishta duke ulëritur në jerm. Profesori tha se tani ishte e çmendur përfundimisht dhe e futën në pavionin e të sëmurëve të pashërueshëm. Vdiq pas një viti.

Unë nuk i pashë ato statuja. Më në fund, munda të hyja në atë oborr të harruar. Kishte mbetur vetëm skeleti i statujës së madhe të mesit që rrinte atje si kryq. Pikërisht si kryq. E imagjinova tek prehej e varrosur nën të. Ndenja pak para atij kryqi me duar të kryqëzuara, ashtu siç kishte ndenjtur dikur ajo në gjyq. Nuk kisha asnjë vrasje ndërgjegjeje. Unë, i paftuari, që u bëra i denjë të bëhesha paksa bashkëfajtor me të, ndjeva atë dlirësi që pashë tek ajo, e ndjeva të më përshkojë të gjithin dhe të vulosë përgjithmonë qenien time të parëndësishme.

 

Ç’dua të them, pra? Dua të them se ca gjëra i di fort mirë. Skulpturën nuk munda ta shpjegoja nëpërmjet teorive të plota estetike, askund nuk arrita majat. Por, në rastin ekstrem të Izabelë Molnarit, munda të shoh dobësinë e njeriut, kotësinë, dëshpërimin dhe mohimin.

Unë dhe gruaja me të cilën u dashurova nuk e deshëm këtë lloj ngushëllimi. I thamë “jo”. Brenda rrënimit të Izabelë Molnarit kërkuam kuptimin tjetër të tij. Dalëngadalë, duke u munduar shumë, arritëm dikur ta gjejmë mësimin e saj të madh mbi përpjekjen e pareshtur, të paqetuar të njeriut për të bukurën, artin, lumturinë që arrihet përmes dobësisë, kotësisë, dëshpërimit dhe mohimit. E, atëherë, figura heroike e Izabelë Molnarit u lartua brenda nesh dhe mbeti si simbol i përkushtimit, i ndërgjegjes dhe përgjegjësisë.

 

Po, tani e di, jam i sigurtë: Izabelë Molnari ngutej. Dikur nuk e kisha vrarë mendjen gjatë për këtë.

 

Shqipëroi: Sokol Çunga

*[Botuar në Revistën Letrare “Sfidë”, Nr. 5 (2005 – 2006), fq. 212-224]

[1] Olimpia: qytet antik 18 km larg qytetit të sotëm Pirgos në Greqi. Vendi ku e kanë zanafillën lojërat Olimpike. Në rrënojat e këtij qyteti u gjetën dy shtatore, unike në llojin e tyre, shtatorja e Fitores së Peonit dhe e Hermesit të Praksitelesit (sh. p.).

[2] Kuros (kouros): emërtimi i përdorur sot, huazuar nga Homeri, për shtatoret e mermerta që ndërtoheshin si përmendore mbi varre apo nëpër tempujt e perëndive dhe që paraqesnin djelmosha të zhveshur. Këto shtatore u shfaqën fillimisht në çerekun e parë të shek. VII p.e.s. dhe vazhduan deri në fillim të shek. V p.e.s. Artistët e antikitetit, për afërsisht 150 vjet, kërkuan të gjenin lidhjet e formës së jashtme të njeriut me strukturën organike, me funksionin dhe anatominë e tij, për të dhënë figura sa më të gjalla (sh. p.).